Баракати Имоми Аъзам ва Наврузи ниёкон

Яке аз хонандагони хуби мо ин аксро аз фарози хиёбони Душанбе бардошта, ба мо фиристодааст. Шояд ин посухи расмй ба навиштаи пешинаи блоги «Андеша» аст?

1aks

Бародари дигари мо аз Кулоб ва дусте аз Душанбе навиштаанд, ки яке дар гузоштани вокунишаш ва дувумй умуман дар боз кардани торнамои мо ба мушкил рубару гаштаанд. Хамзамон теъдоди истифодабарандагони блоги мо дар Точикистон босуръат ру ба кохиш дорад. Агар ин дахолати макомоти давлат аст, шадидан хушдор медихем, ки «Андеша» моли мардуми точик аст ва хеч кас хак надорад, ин мардумро аз дастрасй ба блоги мардумии «Андеша» махрум кунад.

Аз хамаи дустону ёрони гиромй дархост мешавад, бар зидди монеагузорй дар рохи «Андеша» ба мардум ва мардум ба «Андеша» бо навиштани назари худ садо баланд кунанд.

Агар тасбит шавад, ки хукумати Точикистон дар мукобили блоги мардумии «Андеша» аз шевахои номашруъ истифода мекунад, мо ба Додгохи хукуки башари Кумисюни Аврупо мурочиат мекунем. Ин хукуматро, ки бе ин хам обру ва эътибори зиёде надорад, нашояд, ки бо чунин аъмоле камтарин обруи бокимондаи худро низ бирезад!

Матбуоти кишвар ба кй хизмат мекунад?

Ҷовид МУҚИМ, бознашр аз «Нигох» №50 05.03.09.

11-уми март ба таъсиси аввалин рӯзномаи тоҷикӣ дар қаламрави Аморати Бухоро «Бухорои шариф» 97 сол мешавад. Ҳамин аст, ки 11-уми март дар Тоҷикистон чун Рӯзи матбуоти тоҷиктаҷлил мегардад. Рӯзномаи «Бухорои шариф» соли 1912 ба ҳайси як нашрияи хусусӣ ба вуҷуд омада, тӯли 10 моҳи чопаш барои дигаргунсозии тафаккури хонандагонаш саҳми арзанда гузоштааст.

Рӯзномаи «Бухорои шариф» бо ибтикори зиёиён Мирзо Муҳиддину Мирзо Сироҷ ва кӯмаки молиявии мудири чопхонаи Когон О. Левӣ таъсис ёфт. Тоҷири яҳудӣ О. Левӣ ношири рӯзнома буд. Вале ӯ моҳи августи соли 1913 бинобар кам даромад овардани рӯзнома аз ноширӣ даст кашид ва ҷавонбухориён бо роҳбарии Мирзо Муҳиддин худ чопи «Бухорои шариф»-ро идома доданд.

Мутаассифона, ин икдом дер давом накард: нашрияи мазкур, ки зери назорати сафорати Русия дар Бухоро чоп мешуд, бинобар ба сиёсат гаравиданаш, 2-юми январи соли 1913 баста шуд. Пас аз ин дар ҳудуди Бухоро ва Тоҷикистони имрӯза садҳо нашрияҳо рӯи чоп омаданд, ки ба касе ё гурӯҳе хизмат мекарданд.

Албатта, дар давраи шӯравӣ матбуот билкулл дар хизмати Ҳизби коммунистии СССР ва ҲК ҷумҳуриҳои иттифоқӣ буд. Он замон бе қарори Бюрои КМ ҲКИШ ҳатто ягон нашрияи нав таъсис намеёфт. Дар давраи Иттиҳоди Шӯравӣ матбуот дар ҷомеа мақоми хоси таъсиррасонӣ ба мафкураи мардум дошт. Инро имрӯз демократҳои Тоҷикистон, ки собиқ коммунистонанд, хуб медонанд ва бинобар ин бо ҳар роҳ мекӯшанд, ки матбуот ба мансабдорон хизмат бикунад.

Феълан дар Тоҷикистон беш аз 300 номгӯйи матбуоти даврӣ сабти ном шуда бошанд ҳам, пайваста ҳамаи онҳо чоп намешаванд. Аз ин теъдод ҳудуди 50 машрия дар бозор мавқеи худро пайдо карда, хонандаи худро дорад. Албатта, аксари нашрияҳои мазкур характери соф тиҷоратӣ дошта, маводи сиёсиву ҷамъиятӣ чоп намекунанд ва бо ин дар дигаргун сохтани тафаккури мардум камтар ё умуман таъсир намерасонанд. Агарчӣ бо кроссворду сканворд ва маводи соф варзишиву фароғатӣ низ метавон ба тафаккури ҷомеа таъсир расонд.

Пӯшида нест, ки имрӯз дар Тоҷикистон миёни хонандагон нуфузи матбуоти хусусӣ аз нашрияҳои давлатӣ бештар аст. Аз ин рӯ, матбуоти хусусӣ метавонад, ки дар ташаккули афкори ҷомеа саҳми зиёд дошта бошад. Ин нуктаро худи муассисони матбуоти хусусӣ ва мансабдорони ҳукуматӣ низ хуб дарк мекунанд. Ҳамин аст, ки солҳои охир аз ҷониби ҳукуматдорон ба тарафи худ ҷалб кардани нашрияҳои хусусии бонуфузи ҷамъиятиву сиёсӣ бо ҳар роҳу восита сурат гирифта истодааст.

Ин амал бо ҷалби фаъоли ноширон ба чорабиниҳои ҳукумати, бо нишону ифтихорнома қадр кардани онҳо, муайян кардани баъзе имтиёзҳо ва ҳатто чашм пӯшидан ба баъзе «хато»-и фаъолияташон сурат мегирад.

Бояд гуфт, ки ин амал то андозае ба мансабдорони ҳукуматӣ даст додааст. Аз ҷумла, агар чанд сол қабл ба сафарҳои президенти ҷумҳурӣ ба хориҷи кишвар танҳо медиамагнатҳои Тоҷикистон Акбаралй САТТОРОВ, Умед БОБОХОНОВ ва Шариф ҲАМДАМОВ даъват мешуда бошанд, ҳоло муассиси оҷонсии иттилоотии «Авесто» Зафар Абдуллоев ва чанде дигарон низ ба ин марҳамати ҳукуматдорон шарафёб шудаанд.

Пас аз ин сафарҳо дар нашрияҳои хусусӣ мақолаву ҳисоботҳо, ки ба манфиати мансабдорони ҳукуматӣ аст, чоп мешаванд. Албатта, дар ин ҳолат беғараз будани ин матолиб зери шубҳа мемонад.

Бояд гуфт, ки муассисони нашрияҳои ҳусусӣ, барои дар сатҳи ҳукумати шинохтаву этироф шуданашон аз сенарияи маъмӯлии санҷидашуда истифода мекунанд. Сараввал дар нашрияи нав таъсис мансабдорони ҳукуматӣ зери тозиёнаи танқид гирифта мешаванд. Ин барои ноширон ду манфиат дорад: якум, теъдоди муштариёни газетаро, ки ташнаи чопи ҳақиқатанд, зиёд мекунад; дуюм, алови чашми ҳукуматдоронро гирифта, аз нерӯи муассир будани нашрия дарак медиҳад. Яъне бо ин васила муассисони нашрия бо як тир ду фохтак мезананд. Аввалан, ноширон шумораи хонандагонашонро зиёд карда, бо ин даромадашонро меафзоянд. Сониян, таваҷҷӯҳи мансабдоронро ба худ ҷалб мекунанд, ки ин минбаъдба ҳамкории дуҷониба меорад.

Ногуфта намонад, ки солҳои охир ҳукуматдорон аз хизмати матбуоти хусусӣ дар пиёда кардани сиёсати худ ба моҳирӣ истифода карда истодаанд. Яъне, дар матбуоти хусусй матлаби фармоишие чоп мешавад, ки онро ҳукуматдорон барои халалдор накардани муносибатҳои дипломатӣ наметавонанд дар нашрияҳои давлатӣ ба табъ расонанд.

Масалан, дар инъикоси вокуниши «аҳли ҷомеа»-и Тоҷикистон ба сафари президенти Русия Дмитрий Медведев ба Ӯзбекистон ва сухани ӯ вобаста ба сохтмони НБО-и Роғун ин хеле рӯшан ба чашм мерасад. Чунин мисоли пешниҳоди мавзӯъ ва ҳатто маводи чопии фармоишӣ хеле зиёд аст.

Мо ҳоло дар бораи пиари ниҳонии нашрияҳои хусусиву давлатӣ ҳарф намезанем, зеро ин амал имрӯз як кори оддӣ гаштааст. Масалан, ҳафтаи охири моҳи феврали соли равон баъзе нашрияҳо дар бораи кушодашавии меҳмонхонаи «Hyatt Regency Dushanbe» мавод чоп карданд, ки барои ин амал хазор сомонӣ хизматона ваъда шуда буд. Шунидаам, ки як муассиси нашрия аз мухбиронаш мепурсидааст, ки барои чопи мавод ҷониби манфиатдор чанд пул медиҳад?

Собиқ корманди маъруфи рӯзномаи «Ню-Йорк Таймс» Б. Эткинсон ҳанӯз дар замони худ вобаста ба ғаразнокии навиштаҳои журналистон чунин гуфта буд:

«… саҳми зиёди субъективият ҳанӯз дар муайян кардани чӣ хабар аст ва чӣ хабар нест, маълум мегардад. Қурби саҳмияҳои биржаҳо ва ҷадвали ҳаракати киштиҳо ягона маводи рӯзномаҳо аст, ки ғаразнок нестанд».

Ба қавли журналисти америкоӣ қариб ҳамаи навиштаи нашрияҳо ҳадаф ё ғаразе доранд. Ин гуфтаи Б. Эткинсон имрӯз ҳам аҳамияти худро гум накардааст ва баракс дар шароити глобализатсияи иттилоот ва инҳисороти ВАО муҳим мебошад.

Бояд гуфт, ки созмонҳои байналхалқии хориҷӣ аксаран дар таъсис ва рушди матбуоти хусусии Тоҷикистон саҳм доранд. Зеро ноширон, ки дар гузашта худ журналист буданд, аз бобояшон барои таъсиси газета маблағҳои калон мерос нагирифтаанд. Масъулони созмонхои байнихалқии хориҷй, ки баъзе нашрияҳоро бо грант ва чопи пулакии рекламаашон дастгирӣ мекунанд, барои андешаанд, ки ҳар кадар матбуоти хусусй зиёд шавад, ҳамон қадар гуногунандешӣ ва озодбаёнӣ бештар мегардад.

Ин андеша дар шароити феълии Тоҷикистон чандон дуруст нест. Зеро аввалан, ҳадафи асосии муассисон аз чопи рӯзнома тиҷорат аст ва онҳо барои ривоҷи бизнеси худ кӯшиш мекунанд. Дуввум, мансабдорони ҳукуматӣ кӯшиш мекунанд, ки ба чопи маводи зидди манфиаташон дар матбуот роҳ надиҳанд. Роҳҳои таъсиррасонӣ ҳамеша ёфт мешаванд. Чанд сол кабл баста шудани рӯзномаҳои «Нерӯи сухан» ва «Рӯзи нав» мисоли рӯшани ин гуфтаҳост.

Воқеъан ҳам, ҳадафи асосии муассисони нашрияҳои хусусӣ ин аввало ба даст овардани манфиати молӣ аст. Ҳамин аст, ки онҳо мекӯшанд бо ҳукуматдорон муросо кунанд, то ин ки онҳо ба бизнесашон халал нарасонанд. Ин ҷо як созиши нонавиштае байни ноширон ва ҳукуматдорон ба миён омадааст: «Ту маро танқид намекунӣ, ман ба бизнеси ту кор намегирам». Аз ин амал ҳар ду ҷониб манфиат дида, розианд.

Ана, ҳамин аст, ки дар нашрияҳои медиамагнатҳо ҳукумат ба вижа роҳбарони вазоратҳои асосӣ танқид намешаванд. Ба ғайри ин, манфиатҳои молӣ ноширонро водор мекунад, ки ба сармоядоре, ширкате, ҳизбе ё гурӯҳе низ хизмат кунанд. Агар аз маводи рекламавӣ ин амал рӯшан бошад, пас дар матолибе, ки пиари ниҳонй шудааст, на ҳамаи хонандагон метавонанд ғаразнок будани онро пай баранд. Воқеан, на ҳамаи хонандагон пай мебаранд, ки имрӯз дар Тоҷикистон матбуот ба чанд хоҷа хизмат мекунад.

Ҳоҷӣ Акбар Тӯраҷонзода: Афсонаҳои алюминӣ

Бисмиллоҳир-раҳмонир-раҳим.

Мӯҳтарам роҳбарияти корхонаи алюминийи тоҷик «Талко»!

Банда ҳамчун шаҳрванди Тоҷикистон бо ҳадафи саҳмгузорӣ дар ҳалли мушкилоти ҷиддии мардуми кишвар ва бо хоҳиши зиёди хабарнигорон назари худро дар бораи роҳи ҳалли мушкили бебарқӣ, ки шояд бузургтарин фоҷеаи миллӣ дар солҳои охир аст, баён кардам.

Дар ин мусоҳиба бо нигоҳи воқеъбинона масъалаи ба фурӯш гузоштани ширкати алюминийи тоҷик «Талко»-ро, ки имрӯз бе ягон шак ягон сомонӣ аз фоидаи софи худ ба будчети кишвар ворид намекунад, изҳор намудам. Вале ҷои тааҷҷуб аст, ки агар ин ҳарфи наве набошад ва пеш аз ман ҳам баъзе аз вакилони Маҷлиси намояндагон чунин пешниҳод карда бошанд, чаро фақат нисбат ба пешниҳоди ман ин ҳама сару садо ба роҳ андохта мешавад? Ё Шумо гумон мекунед, ки воқеан Ҷаноби Олӣ пешниҳоди маро қабул мекунаду Шумо аз вазифа ва манфиатҳои худ маҳрум мешавед?

Чун посух ва мусоҳибаҳои Шумо бисёр нуктаҳои норавшан ва мардумфиребона дорад, зарур медонам, ки ба баъзе нуктаҳои он равшанӣ андозам.

ЧАРО ҶАВОБИ СИЁСЙ МЕДИҲЕД?

Шумо хеле беҳтар аз ман медонед, ки ончӣ дар мусоҳибаи банда омада буд, дуруст аст ва имрӯз корхонаи алюминий барои кишвар ва мардум аз фоидааш дида, зарараш зиёд аст. Вале фақат барои он, ки ин ҳақиқатро пардапӯш намоед, ҷавоби худро ранги сиёсию давлатӣ дода, мутаассифона, аз гузориши касбӣ ва воқеии масъала гурехтед. Аз ин рӯ, дар оғоз мехостам дар масъалаҳои сиёсии ҷавоби Шумо посух гӯям:

  • а) Аввалан, Шумо дар ҷавобатон худро Ҳукумат ё давлати Тоҷикистон пиндошта, аз номи давлати Тоҷикистон сухан мегӯед. Оё Шумо ин салоҳиятро доред? Мусоҳибаи ман ба ҳайси пешниҳоди як шаҳрванд буд ва Шумо аз он дар ташвиш нашавед. Зеро сарнавишти «Талко»-ро Ҳукумати Тоҷикистон ҳал мекунад, на ман ё Шумо.
  • б) Шумо аз салоҳияти худ берун рафта, ин мусоҳибаро ба дар пеш будани маъракаи интихоботӣ марбут донистед, ки гӯё ман эҳтиёҷе ба худ муаррифӣ дар ин давра дошта бошам. Дар ин маврид ду нуктаро ба Шумо мерасонам:

Аввалан, ман борҳо эълон кардам ва боз эълон мекунам, ки ман дар ҳеҷ гуна интихобот иштирок карданӣ нестам, на дар интихоботи президентӣ, на дар интихоботи парламентӣ. Ман ҳеҷ вақт худро рақиби ҷаноби Президент намеҳисобам ва баръакс, ман намояндаи он кас дар Маҷлиси Миллӣ ҳастам ва эътиқоди динии ман ба ман иҷозат намедиҳад, ки ба Ҷаноби Олӣ кӯрнамакӣ бикунам.

Дар ин мавзӯъ ман назари худро ҳамчун шаҳрванде, ки аз сардиву торикии рӯзгори мардум ва ояндаи бадшавии робитаи кишварамон бо Русия дар ташвиш ҳастам, изҳор намудам. 

Дуввум, Шумо хуб медонед, ки ман ба ҳеҷ гуна муаррифӣ дар соли интихобот ниёз надорам. Барои исботи ин фақат ҳамин мисол кофӣ аст, ки рӯзномаҳо ҷавоби «Талко»-ро на бо сурати роҳбарони он, балки бо сурати банда чоп кардаанд, ки то мардум сурати маро дида, ҷавоби Шуморо бихонанд. Аз ин рӯ, ин тӯҳмат, ки ман бо ин мусоҳиба худро муаррифӣ карданӣ бошам, як гумони нодуруст аст.

  • в) Шумо боз ҳам ҷавоби худро сиёсӣ намуда, масъалаи ватандӯстию миллатдӯстиро дар миён гузоштаед. Ин низ аз салоҳияти Шумо берун аст, зеро Шумо маро аз наздик намешиносед ва бо мавқеъгирии ман шинос нестед, аз ин сабаб, ҳаққи маънавии онро надоред, ки ватандӯстиву миллатдӯстии маро зери савол гузоред. Дигар ин, ки аз кишварҳои мавриди баҳс, яъне Русия ва ӯзбекистон беш аз ҳама банда зарар дидаам ва падару писари ман маҳз аз бомбаҳои ҳавопаймоҳои ин кишварҳо дар дараи Ромит маҷрӯҳ ва маъюб шудаанд ва даҳҳо нафар хешовандони наздики ман дар қатори даҳҳо ҳазор ҳамдиёронам шаҳид шуданд. Шояд дар он вақт Шумо ҳамчун иттифоқчии Русия ва ӯзбекистон аз «ёриҳои бародарона»-и ин кишварҳо истифода карда, ҳаёти хуб доштед, вале мо зери тиру бомбаҳои ин кишварҳо будем ва шаҳди талхи муҳоҷиратро чашидем. Таҷрибаи талхи солҳои 90-ум моро водор мекунад, ки бо Русия робитаи хуб дошта бошем, то ки ин воқеаҳо дубора такрор нашавад.

То ҷое, ки ман медонам, солҳои 2004 худи Шумо, роҳбарияти корхонаи алюминий, ташвиқгари ба Тоҷикистон омадани «Русал» будед, на ман. Вале ман бо ин мусоҳибаам мехостам ҳамдиёронамон аз торикиву сардӣ, ки ҳашт-даҳ сол боз давом дорад, наҷот ёбанд ва ҳамчунин, пеши роҳи сардшавии робитаҳои Тоҷикистон ва Русия гирифта шавад. Ба назари ман, миллатдӯстӣ ҳамин аст ва ягон миллатдӯст иҷозат намедиҳад, ки худаш дар роҳат зиндагӣ кунаду миллаташ дар сардию торикию маҳрумият бошад.

ҲАДАФИ МУСОҲИБА ЧЙ БУД?

Аз ҷавоби Шумо маълум гашт, ки ё Шумо мақсади ин мусоҳибаро нафаҳмидед, ё фаҳмида бошед ҳам, онро ба манфиатҳои шахсии худатон мухолиф дониста, чунин посухи гумроҳкунандаро навиштед. Аз ин рӯ, бори дигар ҳадафҳои асосии мусоҳибаро баён мекунам, ки шояд ин дафъа фаҳмотар гардад. Пас ҳадаф ва моҳияти ин мусоҳиба чӣ буд?

Ҳадафи якуми мусоҳиба: Фавран таъмин намудани барқ барои тамоми мардуми Тоҷикистон. Агар нақшае, ки ман пешниҳод намудам, беғаразона фаҳмида мешуд ва амалӣ мегашт, мардуми Тоҷикистон аз ин мушкили бузург ҳамин сол озод мешуданд. Бори дигар таъкид мекунам, ки масъалаи нарасидани барқ як масъали техникӣ набуда, он муҳимтарин масъалаи сиёсӣ, иҷтимоӣ, иқтисодӣ, фарҳангӣ ва миллии мост.

Аз ин рӯ, амалан аз барқ маҳрум будани 70% мардуми кишвар оқибатҳои ҷиддии иҷтимоӣ, иқтисодӣ, фарҳангӣ ва миллӣ низ хоҳад дошт. Имрӯз фақат барои ин, ки корхонаи алюминийи тоҷик кор кунад, як миллатро ба торикиву сардӣ маҳкум кардан магар аз рӯи инсоф аст? Имрӯз синфхонаҳои мактабҳо хунуканд, хонаҳои мардум хунуканд, коргоҳҳо сарданд, мактаббачаҳову муаллимон ларзида-ларзида дарс мегузаранд, ҳазорон мардум аз сардии хонаҳояшон ба бемориҳои мухталифи сармохӯрдагӣ гирифторанд, мардуми деҳот ҳатто ҳафтаҳо наметавонанд ҳаммом кунанд.

Илова бар ин, вақте ки аз тирамоҳ то баҳор лимити барқ ҷорӣ мекунем, зиёиёни деҳот чӣ гуна китоб хонанд, талабаҳо чӣ гуна дарс тайёр кунанд, зеро дар рӯзҳои кӯтоҳи зимистон аз соати 5-и бегоҳ то 8-и саҳар торик аст. Аз ин сабаб, бебарқӣ яъне бесаводии умумӣ, ҷаҳли умумимиллӣ ва бемории умумимиллӣ дар оянда аст. Оё боре дар ин бора меандешем?

Аз сабаби бебарқӣ ҳазорон соҳибкори хурд ва косибон беш аз ними сол наметавонанд кор кунанд. Дар натиҷа онҳо наметавонанд зиндагии оилаашонро таъмин намоянд ва коргаронашонро маош диҳанд ва ҳамчунин, наметавонанд андозҳои давлатиро супоранд. Ҳатто осиёбҳои хусусии барқии мардум, ки дар деҳот бисёр нуктаҳои муҳим мебошанд, аз кор мондаанд ва мардум гандумашон дар хона истода, аз бозор орди қиммат мехаранд. Ман фикр мекунам, ки миллатдӯст касест, ки миллаташро дар чунин фоҷеа намегузорад.

Ҳадафи дуюми мусоҳиба: Беҳтар кардани робитаҳо бо Русия. Тавре ки гуфтам, ман аз Русия беш аз Шумо зарар дидаам ва ҳеҷ алоқамандие ба ин кишвар надорам. Вале ҳамчун шахси воқеъбин ман наметавонам инкор кунам, ки ҳамкорӣ бо Русия барои Тоҷикистон, барои мардуми кишвар ва, аз ҷумла, барои ҳукумати кишвар аҳамияти сарнавиштсоз дорад. Чаро?

  • а) Масъалаи муҳоҷирони меҳнатӣ: Тавре ки маълум аст, зиёда аз як миллион нафар тоҷик дар Русия кор мекунад. Вале агар мо робитаҳоро бо Русия хароб кунем ва Худо накарда, Русия режими визаро ҷорӣ намояд, пайомадҳои он чӣ гуна хоҳад буд? Аввалан, агар ин як миллион муҳоҷир баргардад, оё онҳоро метавонем бо ҷои кор ва маоши муносиб таъмин намоем? Дигар ин, ки онҳо солона фақат аз тариқи банкҳо беш аз 2 миллиард доллар пули нақд мефиристанд ва илова бар ин, ҳамин қадар пули дигар аз тариқи ғайрирасмӣ ва дар шакли мол ё ҳамроҳи худашон оварда мешавад. Аслан, бозори муомилоти Тоҷикистон имрӯз маҳз бо пули муҳоҷирон гардон аст, тиҷорати хурд аз пули онҳо мечархад ва андозе, ки аз тиҷорат ва соҳибкории хурд ба хазинаи давлат ворид мешавад, даҳҳо маротиба аз андози корхонаи алюминий зиёдтар аст.
    Албатта, мо ризқро аз Худо медонем ва иншоаллоҳ, бе Русия ва бе дигарон низ миллати мо аз гуруснагӣ намемирад ва иншоаллоҳ, давлату кишварамон аз байн намеравад. Вале, боз мегӯям, ки Худое накарда, агар миёни Русия ва Тоҷикистон режими визоӣ ҷорӣ шавад ва муҳоҷирини корӣ баргарданд, натанҳо вазъияти иҷтимоӣ, балки вазъияти иқтисодӣ, фарҳангӣ ва сиёсии кишвар низ бисёр бӯҳронӣ мешавад. Пас, имрӯз фақат касе, ки миллатдӯст нест ва фақат касе, ки манфиатҳои ин миллат ва ин давлатро намешиносад, бо Русия мехоҳад равобиташро бад ё қатъ намояд.
  • б) Масъалаи барқи корхонаи алюминий: Агар Ҳукумат ин корхонаро бо нархи хуб ба Русия бифурӯшад (на ба «Русал», чуноне, ки маро муттаҳам кардаанд), Русия метавонад ва имкони онро дорад, ки дар шаш моҳи камбарқии мо барқро барои ин корхона худаш аз кишварҳои минтақа таъмин намояд. Дар шаш моҳи фаровонии барқ бошад, барқро аз мо мехарад. Аммо, вақте Роғунро бисозем, он вақт корхонаи алюминий бояд тамоми сол барқро аз мо бихарад. Ин схемаи таъмини барқро метавон дар қарордоди фурӯши корхона шарт намуд. Ба ин тартиб, мо фавран, аз мушкили бебарқӣ озод мешавем. Дар ғайри ин сурат, мо агар Роғунро аз ҳисоби худ бисозем ҳам, ва иншоаллоҳ месозем, сохтумони он камаш 5-6 сол давом мекунад ва масъалаи бебарқӣ, яъне ин фоҷиаи миллӣ ҳамин муддат идома хоҳад ёфт, ки идомаи чунин вазъият аз назари сиёсӣ ва давлатдорӣ хатарнок аст. Ин ҷо низ мебинед, ки пешниҳоди ман маҳз ба нафъи давлат ва миллат аст.

Ҳадафи сеюми мусоҳиба: Раҳоӣ аз фишорҳои ӯзбекистон. Нақшае, ки ман пешниҳод кардам, як навъ схемаи раҳоӣ аз фишорҳои ӯзбекистон ва безарар кардани мавқеи ин кишвар буд. Вале роҳбарияти корхонаи алюминий бо вуҷуди сиёсӣ кардани ҷавобаш, ин ҷанбаи муҳими сиёсии ин пешниҳодро пай набурдааст. Мақсад ин буд:

  1.  Агар робитаи мо бо Русия ҳарчӣ хубтару наздиктар бошад, шояд фишори ӯзбекистон болои мо камтар мешавад. 
  2.  Агар корхонаи алюминийро Русия бихарад, ӯзбекистон наметавонад барои русҳо дар транзити барқ монеа эҷод кунад. Зеро худи ин кишвар ҳам ба транзит аз тариқи Русия вобаста аст.

Албатта ба сабаби риояти манфиатҳои миллӣ дар ин масъала бештар гуфтан ҷоиз нест, вале умедворам ин нуктаҳоро дарк менамоед.

Ҳадафи чоруми мусоҳиба: Пурра миллӣ боқӣ мондани «Роғун»: Тавре, ки дар мусоҳибаам зикр кардаам, ман ҷонибдори сад дарсад миллӣ боқӣ мондани «Роғун» будам ва ҳастам. «Роғун»-ро бояд Ҳукумати Тоҷикистон аз ҳисоби худ ва агар лозим шавад, бо ҳимояи миллат бисозад. Вақте мо корхонаи алюминийро мефурӯшем, ду ҳадафи асосӣ амалӣ мешавад: якум, имкони бо пули ҳукумати Тоҷикистон тибқи лоиҳа бо баландии қариб 350 метр (на 140 метре, ки Шумо маро тӯҳмат кардаед) сохтани «Роғун» ба вуҷуд меояд. Дуюм, фоҷеаи норасоии барқ баробари ба Русия фурӯхтани корхона ҳал мешавад.

Масъалаи миллӣ мондани «Роғун» як масъалаи муҳими сиёсӣ ва стратегӣ аст, зеро таҷрибаи НОБ «Сангтуда-1» нишон дод, ки ба ихтиёри хориҷиён гузоштани нирӯгоҳҳо чӣ оқибат дорад. Тавре, ки огоҳед, ҳафтаи гузашта соҳибони хориҷии НОБ «Сангтуда-1» эълон доштанд, ки агар ширкати «Барқи тоҷик» 16 миллион қарзи худро напардозад, ба додгоҳ муроҷиат хоҳанд кард.

Ана чунин қарзҳо сармоягузоронро аз омадан ба кишвари мо метарсонанд, на пешниҳоди фурӯхтани корхонаи алюминий.

Ин даъвои судии онҳо ба имиҷи давлати Тоҷикистон ва фазои сармоягузорӣ дар кишвар чӣ зарба мезанад ва чӣ қадар сармоягузорони ояндаро метарсонад, ҷои тасаввур нест?

армоягузори хориҷӣ фикр мекунад, ки агар сармоягузорҳои давлатии русӣ дар Тоҷикистон фоидаи худро гирифта натавонанд, пас мо чӣ тавр метавонем? Шояд агар ширкати алюминий 97 млн. 600 ҳазор сомонӣ қарзашро ба «Барқи тоҷик» пардохт мекард, «Барқи тоҷик» имрӯз дар назди «Сангтуда-1» қарздор намемонд ва судбозӣ ҳам намешуд ва ин қадар беобрӯгӣ намешуд.

АФСОНАҲОИ АЛЮМИНЙ: ОЁ КОРХОНАИ АЛЮМИНИЙ БАРОИ ТОҶИКИСТОН МУҲИМ АСТ?

Дар қисми дигари ҷавоби худ Шумо корхонаи алюминийи тоҷикро ҳамчун як корхонаи бисёр муҳим ва ҳатто ифтихори миллӣ номидаед. Умуман, дар солҳои охир дар зеҳни ҷомеа ин фикр ҷой карда шудааст, ки корхонаи алюминийи тоҷик барои кишвар ва миллат бисёр муҳим аст ва алюминий барои мо ашёи стратегӣ аст ва саҳми ин корхона дар будҷаи кишвар калон аст ва ғайра.

Тибқи маълумоте, ки ман дорам, ҳамаи ин як афсона аст ва ин корхона феълан барои кишвари мо як корхонаи сарнавиштсоз нест ва алюминий барои иқтисоди мо ашёи стратегӣ ҳам нест ва саҳми ин корхона дар будҷаи кишвар ҳам ниҳоят ночиз аст.

Афсонаи аввал дар ин масъала ин аст, ки гӯё корхона дорои таҷҳизоти муосири истеҳсолӣ аст. Вале Шумо нағз медонед, ки ин корхона солҳои 70-уми асри гузашта сохта шудааст, яъне чил сол пеш, ва дар ин чил сол табиист, ки таҷҳизоти ин корхона ҳам аз назари физикӣ ва ҳам аз назари маънавӣ кӯҳна шудааст.

Барои исботи ин фикр ба мисоли зерин таваҷҷӯҳ намоед: Корхонаи алюминийи Дубай «Дубал» дар соли 2007 бо ҳамагӣ 3 240 нафар корманд 900 ҳазор тонна алюминий истеҳсол намудааст (нигаред ба сайти «Дубал»: http://www.dubal.ae) , аммо корхонаи алюминийи тоҷик бо 13 000 (!) нафар коргар ҳамагӣ 402 ҳазор тонна алюминийи хориҷиёнро коркард карда додааст.

Ё мисоли дигар: агар корхонаи алюминийи тоҷик барои коркарди як тонна алюминий 17-18 ҳазор кВт барқ сарф кунад, корхонаҳои муосири алюминий барои як тонна алюминий камтар аз 13 ҳазор кВт барқ сарф мекунанд. Магар ин нишонаи замонавӣ будани корхонаи мост?

Илова бар ин, корхонаи алюминийи тоҷик солона ҳудуди 7 млрд/кВт барқи Тоҷикистонро истеъмол мекунад. Ин барқро бо нархи имтиёзнок, яъне фақат 5 дирамӣ мехарад. Барои мисол, агар мо ҳамин барқро ҳатто бо нархи дохилии кишвар барои корхонаҳои саноатӣ, яъне 17 дирамӣ, ба хориҷ фурӯшем, он ҳудуди 340 млн долларро ташкил мекунад.

Вале дар ҷавоби Шумо омадааст, ки тамоми пардохтҳои андозии корхонаи алюминий дар як сол 262 млн. сомонӣ, яъне камтар аз 70 млн. долларро ташкил мекунад. Пас, ҳатто агар фақат барқеро, ки корхонаи алюминий мегирад, ба хориҷи кишвар содир намоем, аз фурӯши он панҷ баробар фоидаи бештар мегирем. Ин арифметикаи содда аст.

Афсонаи дуюм ин аст, ки гӯё Тоҷикистон аз тариқи корхонаи алюминийи тоҷик солона зиёда аз 400 ҳазор тонна алюминий истеҳсол мекунад ва онро ҳудуди 3 ҳазор долларӣ фурӯхта, 1 млрд. 200 млн. доллар даромад мегирад. Мутаассифона, ҷомеа аз ноогоҳӣ ба ин афсона бовар дорад ва бадтар аз ин, коршиносони мо ҳам ба ин афсона бовар доранд. Биёед ошкоро бигӯем, ки Тоҷикистон соҳиби он 400 ҳазор тонна алюминий нест, фурӯши он низ дар ихтиёри Тоҷикистон нест.

Корхонаи алюминийи тоҷик фақат хокаи алюминийи ширкатҳои хориҷиро коркард карда, ба ивази коркардаш ҳаққи хидмат мегирад. Агар ба мафҳуми халқӣ гӯем, мо соҳиби гандум ва соҳиби орд нестем, мо фақат осиёб дорем ва аз соҳиби гандум барои коркардамон кавсанг ё ҳаққи корамонро мегирем. Яъне корхонаи алюминийи тоҷик, чуноне, ки директори генералии он ҷаноби С. Шарипов низ дар мусоҳибааш зикр кардааст (ҳафтаномаи «Нигоҳ» аз 19 феврали 2009), аз рӯи усули ТОЛЛИНГ кор мекунад ва моҳияти усули толлинг ҳамин аст, яъне хокаи алюминийи дигаронро коркард карда медиҳем ва ҳаққи кор мегирем ва дар маҳсулоти истеҳсолшуда ҳаққе надорем.

Аксарияти мардум ва ҳатто зиёиёну коршиносони бомаълумот ҳам фикр мекунанд, ки мо агар 400 000 тонна алюминий истеҳсол намоем, пас он бо нархи 3000 долларӣ ҳудуди 1 млрд. 200 млн. доллар мешавад, пас корхонаи алюминий бисёр даромаднок аст. Ин хел мебуд, бо даромади корхонаи алюминий «Роғун»-ро худамон месохтем. Вале мардум намедонанд, ки ин алюминийи моли Тоҷикистон нест ва мо фақат ҳаққи коркардро мегирем. Мо фақат осиёббони ин осиёби бузургем.

Афсонаи сеюм ин аст, ки гӯё нақши корхонаи алюминий дар будҷаи Тоҷикистон хеле муҳим мебошад. Ва, мутаассифона, бисёриҳо ба ин бовар доранд. Ҳатто баъзе аз зиёиён, «коршиносон» ва шахсиятҳои шинохтаи кишвар ҳам чунин фикр мекунанд. Вале, биёед ин ҷо низ ошкоро бигӯем, ки корхонаи алюминийи тоҷик дар будҷаи Тоҷикистон чӣ нақше дорад.

Тибқи ҷавоби роҳбарияти корхона тамоми пардохтҳои он ба хазинаи давлат дар соли гузашта 262 млн. 175 ҳазор сомониро ташкил кардааст. Дар ҳоле, ки қисми даромади будҷети Тоҷикистон дар соли 2008-ум 4 млрд. 470 млн. сомониро ташкил дода буд, пас саҳми корхонаи алюминий дар он ҳамагӣ ҳудуди 6% мебошад. Агар ин маблағро бо будҷети соли 2009 қиёс намоем, шояд он ҳамагӣ 3 %-ро ташкил диҳад. Ин аст саҳми воқеии корхонаи алюминийи тоҷик дар будҷети Тоҷикистон. Вале мардуми бечора ин торикию сардиро таҳаммул карда, фикр мекунанд, ки агар корхонаи алюминий набошад, будҷет аз куҷо пур мешавад ва муаллиму духтуру нафақахӯр аз куҷо маош мегирад?

Масъулини корхонаи алюминий дар баёния ва мусоҳибаашон зикр намекунанд, ки ин корхона дар як сол чанд сомонӣ ҳамчун фоидаи соф ба будҷети кишвар ворид мекунад. Фоидаовар будан ё набудани корхона аз миқдори фоидаи софаш маълум мешавад, на аз рӯи пардохтани андозҳои ҷорӣ. Вале чун ин корхона ягон сомонӣ фоидаи соф ба даст намеорад, дар ин бора чизе намегӯянд ва наменависанд.

Афсонаи чорум ин, ки гӯё корхонаи алюминий аз «Барқи тоҷик» қарздор нест. Вале ҳафтаи гузашта котиби матбуотии «Барқи Тоҷик» ҷаноби Н.Ёдгорӣ расман эълон доштааст, ки корхонаи алюминий аз ин ширкат 97 млн. 600 ҳазор сомонӣ қарздор аст (Ниг.: нашрияи «Азия плюс» аз 04.02.2009, саҳ.2). Илова бар ин, аз сабаби пули барқро напардохтани корхонаи алюминий, ширкати «Барқи тоҷик» наметавонад 8,5 млн доллар пули гази истифодакардаашро ба корхонаи «Тоҷикгаз» супорад. Ин боис шудааст, ки «Тоҷикгаз» барои пардохти пули газ ба ӯзбекистон маблағ наёфта, қарздор шудааст. ӯзбекистон бошад, аз фурсат истифода намуда, интиқоли газро ба кишвар қариб қатъ намудааст.

Ин аст, ки имрӯз дар хонаҳои мардум газ нест ва ҷое, ки бошад, ниҳоят маҳдуд аст ва ҳатто аксари заправкаҳои газӣ баста шудаанд. Хулоса, мардум дар вазъияти боз ҳам мушкилтар қарор гирифтаанд. Ин суханҳо низ сиёсат нест, ин ҳам мантиқ ва арифметикаи оддист.

Афсонаи панҷуме, ки Шумо дар посухи худ онро матраҳ намудаед, ин аст, ки гӯё «Талко» аз тарафи Ҳукумати Тоҷикистон ҳеҷ имтиёзе надорад ва корхонаҳои алюминийи кишварҳои дигар низ дар масъалаи нархи барқ аз тарафи давлати худ имтиёзҳои зиёде гирифта бошанд. Ду мисоле, ки дар ин масъала Шумо овардаед, ҳар ду беасосанд.

Ширкати алюминийи «Русал» аз давлати Русия бо имтиёз барқ намегирад, зеро ин ширкат нирӯгоҳи барқии хусусии худро дорад ва барқи худро аз он таъмин мекунад. Корхонаи алюминийи Озорбойҷон бошад, барқро нисбат ба корхонаҳои дигари саноатӣ фақат 30% арзонтар мегирад. Сабаби ин имтиёз дар он аст, ки ин корхона худ подстансияи бузурге сохтааст, ки дар баланси худаш аст ва ҳамчунин, ҳамчун харидори умда, барқро бо нархи яклухт мехарад. Вале корхонаи алюминийи тоҷик барқро бо нархи нисбат ба корхонаҳои дигари саноатӣ 300% арзонтар мегирад, яъне 5 дирам ба ҷои 17 дираме, ки барои корхонаҳои саноатии Тоҷикистон муқаррар шудааст. Ин имтиёзи бесобиқа аст. Муҳимтар аз ин, дар Русия ва Озорбойҷон барои кори корхонаи алюминияшон мардумашон аз барқ маҳрум нестанд.

Афсонаи шашуми Шумо ин аст, ки гӯё фурӯхтани корхонаи алюминий фикри ватандӯстона набудааст. Ман аз Шумо даъват мекардам, ки пеш аз гуфтани чунин суханон андаке андеша мекардед. Барои чӣ қадар ғалат будани ин фикратон ба ду нукта таваҷҷӯҳ намоед ва бубинед, ки Шумо амалан чӣ гуфта истодаед:

  • Якум, оё масъулоне, ки комплекси нодиртарини «Окно», 75% саҳмияҳои НОБ-и «Сангтуда-1», саҳмияҳои корхонаи тиллои «Зарафшон» ва даҳҳо корхонаи дигарро ба хориҷиён фурӯхтанд, миллатфурӯшу ватанфурӯшанд? Оё онҳое, ки базаи ҳарбии Русияро дар Тоҷикистон ҷой дода, дар чандин минтақаи кишвар ҳазорҳо гектар замин ва иншоотро дар ихтиёри ин базаи ҳарбии Русия гузоштанд, миллат ва ватанро дӯст намедоранд? Шумо чӣ гуфта истодаед?
  • Дуюм, дар аксари кишварҳои пешрафта ва мутамаддин бисёре аз корхонаҳои бузург дар моликияти хориҷиён ё саҳҳомони хориҷӣ ҳастанд. Масалан, дар Амрико саҳмияи корхонаҳои бузургтарин моли чиниҳо, арабҳо, ҳиндуҳо, мексикоиҳо ва ғайра аст. Дар кишвари Имороти Муттаҳидаи Арабӣ бошад, беш аз 50% корхонаҳо, биноҳо ва иншоот дар моликияти хориҷиҳо аст. Ба назари Шумо, оё имрӯз ифтихори миллии Амрико ва ё Аморот аз Тоҷикистон камтар аст? Оё ифтихори миллии онҳо зарар дидааст?

Ва афсонаи охирини ҷавоби Шумо ин буд, ки гӯё ман изҳор карда бошам, ки мо бояд корхонаи алюминийро арзон фурӯшем. Чунин чизро ман ҳаргиз нагуфтаам. Барои ман ҳам маълум аст, ки қиммати ин корхона беш аз як миллиард доллар аст.

МАН БО КИЯМ?

Ва ниҳоят, мехостам ба он саволи аслие, ки Шумо гузоштаед, посух бидиҳам, ки ман бо кӣ ҳастам? Ба таври сареҳ мегӯям, ки ман бо манфиатҳои миллии Тоҷикистон ва бо давлати он ҳастам.

Ба фаҳмиши ман, дар ҳоле, ки миллат дар хунукию торикӣ маҳкум бошаду мо дидаву дониста барои манфиати шахсии худ ва чанд нафар манфиатдор аз вазъияти мавҷуда ҳимоят намоем, ин ҳеҷ рабте ба миллатдӯстию ватандӯстӣ надорад. Ҳар пешниҳоде, ки дар мусоҳибаам кардам, ба эътиқоди ман маҳз ба нафъи ватан, миллат ва давлат буд. Касе, ки камтарин саводи сиёсӣ ва хиради давлатдорӣ дошта бошад, ба ин шакк надорад.

Хулоса, имрӯз корхонаи алюминий чӣ суду зиён дорад, бо чӣ усул кор мекунад, барои кӣ ва чӣ қадар фоида меорад, на танҳо ман, балки бисёри мутахассисон ва огоҳон медонад. Биёед ҷавоббозӣ накарда, беҳтараш баҳсро дар ин бора давом надиҳем.

Бале, бисёр дӯстон ва бародарон ба ман тавсия доданд, ки дар бораи корхонаи алюминий аслан ҳеҷ чизе нагӯяму нанависам. Гӯё пушти он қувваҳои бонуфуз ҳастанд. Ман ҳам инро дарк мекунам. Лекин, пеш аз ҳама ба Худои Бузург такя дорам, зеро ҳар чӣ мегӯяму менависам, барои Худост ва барои фоидаи давлату миллатамон аст, на бо супориши касеву тарафе ва на ба манфиати шахсиям.

Агар чанде дар мавзӯи корхонаи алюминий сухан гуфтан риск аст, аммо зиндагии сарду торики мардуми кишвар, ки инак солҳост идома дорад ва ҳамчунин, эҳтимоли бад шудани робитаҳои кишварамон бо Русия маро ба ташвиш овард, ки мабодо болои ватани азизамон ва миллати ранҷкашидаамон боз як фоҷеаи дигар ояд. Ва илло, банда ба шахси Шумо ва ба молу дунёи Шумо ва манфиатҳои Шумо коре надорам, фақат бо мушоҳидаи рӯзи сахти мардум, ҳамчун як шаҳрванди ин кишвар бисёр бародарона Шуморо ба инсоф даъват намудам. Боқӣ, паноҳатон ба Худо.

Р.S. Умедворам, дар сафаре, ки охири моҳи феврал анҷом меёбад, Президенти кишвар барои мушкилоте, ки байни Тоҷикистону Русия пеш омадааст, роҳи ҳалли муносибе пайдо мекунанд. Иншоаллоҳ.

Ҳоҷӣ Акбар Тӯраҷонзода,
Узви Маҷлиси Миллии МО ҶТ

Нописандии Би-Би-Сй кори эронихои он аст

Хануз аз сарварони Би-Би-Сй посухе ба номаи ман наомадааст ва шояд хам наояд. Аммо як рохи дигари баёни андеша боз гашт, ки торнигор ё веблоги сардабирони ин расона аст ва бояд номахоро ба он низ фиристод. Бахусус, ки сардабирон бо ифтихори тамом мегуянд, телевизиюни нави Би-Би-Сй барои Эрон, Афгонистон ва Точикистон (!) аст, ки чамъан 100 миллион бинанда доранд.

bbc

Сармояе, ки Вазорати умури хоричии Британия барои ин телевизиюн дар шакли грант ва кумакхо медихад аз 15 миллион паунди инглисй иборат аст ва ин маблаг аз он чо хисоб шудааст, ки расонаи нав ба чунин теъдоди бузурги форсизабонон нигаронида шудааст. Агар точиконро аз ин номгуй хазф кунанд, шояд сармояи камтаре ба он расад.

Интизори посух хастам ва номахои навро ба форуми веблоги Сардабирони Би-Би-Сй низ мефиристам. Онхо чй мекарда бошанд? Шояд боз хамон сарварони эронитаборро даъват кунанд ва машварат бипурсанд? Аслан чаро аз се сарвари ин расона яке бояд точик набошад? Хмммм, магар дар наздик ба 20 соли пахши барномахои родиюии Би-Би-Сй ин бародарон точикеро гузоштанд, ки дар Буш-хауз реша бигирад ё ба курсии раёсате бирасад? Баракс точиконеро, ки метавонистанд, ба онхо ракобат кунанд ё берун ронданд ё намегузоранд, пое аз Душанбе ба суи Лондон биниханд. Танхо онхое «комёб» мешаванд, ки сари хам ва лабони баста дошта бошанд.

Дустони эронии мо вакте сухан аз точикон равад, хамеша посухи омода доранд. Онхо моро дар русгарой, шуравипарастй, махалбозй, бехунарй ва даххо чурми дигар муттахам хоханд кард. Хеле кам эронихоеро дидаем, ки бо вучуди кумакашон ба мо, точиконро бо худ баробар шуморанд. Афгонхо кайхо аз афсонахои ширини эронихо дил кандаанд ва дар хар кучо аз хакки халоли худ дифоъ мекунанд. Онхо ба пайравй аз Мавлонои Балх мегуянд, «хамдилй аз хамзабонй бехтар аст.» Шояд моро хам зарур аст панба, эъ мебахшед, пахта аз гуш бикашем? Ё хамон русгароии мо бехтар асту аз русхову киргизу казоку узбакхои худмон намонем. Факат маълум нест, кадом рох ба Туркистон аст, оне ки бародарони эронии мо мераванд ё мо меравем?..

Касе зарарҳои маҳалгароиро баршумурдааст?

Донишманди мо М. Ғиёсов дар шумораи саввуми нашрияи «Ориёно»(17.01.2008) зери унвони «Идеяи миллӣ чист?» хулосаҳои муҳимеро ба миён гузоштааст. Дар яке аз бахшҳои мақолааш вай маҳалгароиро яке аз монеъаҳои сангини ваҳдат ва якпорчагии миллат ва аз падидаҳои мухолиф ба ташаккули Идеяи Миллӣ шумурда, сипас ин гуна шарҳ медиҳад: 

«Маҳалгароӣ дар зоти худ айбе надорад, муҳаббат ба хешу табор ва ҳамшаҳриву ҳаммаҳал як кашиши табиӣ буда, дар дасти инсон нест. Вале дар давлатдорӣ наметавон аз ин меъёрҳо истифода кард, зеро сиёсати маҳалгароёна дар интихоб ва ҷобаҷогузории кадрҳо таваҷҷӯҳи бештар ба минтақаи хос дар тахсиси имконоти иқтисодӣ, фарҳангӣ ва ғайра боиси норозигии иҷтимоӣ ва нобоварии мардуми маҳрум мегардад.» 

Суханони хеле сода ва олиҷаноб. Вале оё ҷаноби олияшон «Ориёно» мехонда бошад ва гуше дар кишвар ин садоҳоро мешунида бошад? Рост аст, ки маҳалгароӣ аз сарварони ҳозира сар нашудааст ва таърихи он ба замони шуравӣ бармегардад, аммо сарварони он давра метавонанд, худро «сафед» кунанд, ки Маскав онҳоро ба бозӣ меандохт, сарварони кишвари мустақили имрузаро кӣ бозӣ медиҳад? 

Ин ҳам шояд начандон муҳим аст, зеро гуфтаанд, «дили нохоҳамро узри бисёр». Муҳим ин аст, касоне , ки имруз ин бемориро густаришу тақвият медиҳанд, чи хиёнати бузурге ба ояндаи миллат мекунанд ва касоне, ки ин ҳамаро мебинанду сукут меварзанд, ба ин ҷиноят шариканд. Асари мараз ва сиёсати кунунӣ баъд аз даҳсолаҳо ру хоҳад зад ва он наслҳо моро нахоҳанд бахшид. Афсус, донишмандони мо зарарҳои маразро барои ояндаи миллат якояк барнашумурдаанд, вагарна шояд ҷаноби олияшон низ намехост, ки аберу чабераш ба чунин оянда ру ба ру гарданд.