Қонун барои элита

Рӯзбеҳи ДОДБЕҲ «Нигох» №35 19.11.09.

Қонун «Дар бораи забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» мардумӣ набуда, аз манфиатҳои ин мардум пуштибонӣ карда наметавонад, зеро он «Қонун барои элита»-ҳост, барои элитаи сарукалобааш гуми тоҷик.

Қонуни демократй

Чанде пештар Қонуни 22-юми июли соли 1989, таҳти рақами 15, ки Совети Олии РСС Тоҷикистон қабул намуда буд, аз эътибор соқит дониста шуд ва Қонуни нави забон, ки бояд кайҳо рӯи кор меомад, бо номи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» интишор гашт ва мавриди амал карор гирифт.

Аз нигоҳи худи Қонун, он «вазъи ҳуқуқии забони давлатиро муайян ва истифодаи онро танзим мекунад», Дар баробари ин, дар боби 1-ум, сархати 2-юм омадааст: «Қонуни мазкур истифодаи забонҳоро дар муносибатҳои шахсӣ танзим намекунад», ки ин, аллакай, ба дарди ҳамагон, махсусан, ба дарди оне, ки парвардаи миллати таҳҷои асту ин замину обу ҳаворо дӯст медорад ва худро фарзанди ин халқи тӯли садсолаҳо азияткашида медонад, намехӯрад. Чунки Қонун иҷозат медиҳад, ки дар кӯчаву паскӯча, бозору мағоза, ҷойҳои ҷамъиятӣ, чӣ тавре ки хоҳед ва бо кадом забоне, ки хоҳед, сӯҳбат кунед.

Шаклан Қонуни мазкур демократӣ аст, аммо ба назари банда, барои рушди забони миллӣ монеа ба вуҷуд меорад, тавре ки қаблан буд, яъне мақоми забон ҳамон хел боқӣ хоҳадмонд.

Дар моддаи 3- юм, дар сархати аввал чунин омадааст: «Забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон -забонитоҷикӣ аст». Маъмулан, дар ин бора зиёд гуфтанду зиёд навиштаанд, ки чунин забон, яъне забони тоҷикӣ вуҷуд надошт ва онро забони форсӣ мегуфтаанд, аниқтараш, гуфтаанд ва ман метавонам садҳо мисол орам, ки ифодагари андешаи форсӣ будани ин забон бошад, аммо чун доманаи баҳс ба дарозо мекашад, аз гуфтани ин нукот худдорй менамоям.

«Забони тоҷикӣ» дар ҳеҷ куҷо нест

Аммо ин нуктаро хотирнишон сохтан бамаврид аст, ки дар ҳолати аз адабиёту ториху фарҳангу улуми гуногуни муштаракамон бо эрониён ва тоҷикони Афғонистони фарогири асрҳои V-II-и пеш аз милоди Масеҳ, манзурам, фарханги форсии бостон, фарҳанги форсии миёна, фарҳанги паҳлавӣ ва фарҳанги вуруди ислом ба ин сарзамин, то давраи Мавлоно Абдураҳмони Ҷомӣ ва, ҳатто, то асри XVIII даст бикашем ва ба домони замони Аҳмадм Дониш, Мирзо Сироҷ, Шоҳин, Ҳайрату пасомадаҳо (то аввали садаи 20) даст бизанем, ҳам дар ҳеҷ ҷое ба ибораи «забони тоҷикӣ» во нахоҳем хӯрд.

Аммо ин забон бо номи забони форсии Мовароуннаҳр, забони форсии бухороӣ дар сарчашмаҳо ва гуфтаҳои бузургон, монанди аллома Аҳмад Махдуми Дониш, Мирзо Сироҷи Ҳаким, Шоҳин, Садри Зиё зиёда вомехӯрад. Аҳмади Дониш менависад: «Ӯ бо лисони русӣ ҳарф мезаду ман бо лисони форсӣ, мо ҳамдигарро намефаҳмидем», ин як ҷумлаест аз «Наводир-ул-вақоеъ», ки иқтибос аз сӯҳбат ҳангоми сафари Петербургии аллома байни ӯ ва фойтунрони рус мебошад. Ва аммо халқияти тоҷик буда ва он танҳо ба тоҷикони Варорӯд вобаста набуд ва ҷуғрофиёи хеле васеъ дорад. Оғози он агар Байнаннаҳрайн бошад, поёни он лаби баҳри Хазару сохилҳои Арал, қаторкӯхҳои Олой ва Помир будааст.

Пас, ин гуна забон бо номи тоҷикӣ ҳеҷ гоҳе набудааст ва мо хоҳем, нахоҳем, ин забони форсии хуросонӣ ва форсии мовароуннаҳрӣ будааст, ки бо он қабл аз мо эҷоди илму адаб шуда, моро ба ҷаҳониён шиносондааст.

Дар ҳеҷ тарҷумаи русӣ, инглисӣ, олмонй, фаронсавӣ шарқшиносе ё тарҷумонеро надидаам, навишта бошанд, ки шеъри Рӯдакӣ, Фирдавсй, Носири Хисрав то Нақибхони Туғрал аз забони тоҷикӣ тарҷума карда шудааст. Дар хама ҷо «перевод с персидского» (тарҷума аз забони форсӣ) навишта шудаааст. Наход, ин бандро вакилони Маҷлиси Оли кабул намуда бошанд? Агар ҳа, пас, ин вакилон аз фарҳанги форсӣ воқеан бехабар ва ё тарбиятдидаи фарҳангу тамаддуни халқи дигаранд?

Забони форсӣ ва СММ

Баъдан, аз рӯзе, ки инқилоби исломӣ дар Эрон ғалаба намуд, баробари баҳисобгирифтани тоҷикони Ҳиндустону Покистон, Чину Тоҷикистон, Афғонистону Ӯзбекистон, Қазоқистону Қирғизистон, Туркманистон, ҳатто, тотҳои Доғистон ва аллониҳои Осетия ва толишҳои Озарбойҷон, донишмандони эронӣ даъво доранд, ки забони форсӣ низ яке аз забонҳои қудратманд буда, он бояд яке аз забонҳои Созмони Миллали Муттаҳид бошад.

Ва ҳоло ман бар он андеша мекунам, ки магар, дар ҳоле ки даъво барои забони муоширату ҷаҳонӣ гардидани забони модарии мо, манзурам, забони форсии варорудӣ, худро ҷудо намудан ва номи базӯрӣ гузоштаи собиқ «хоҷагонамон»-ро фаромӯш нанамудани мо, шикасти ин миллат нест? Ба назарам, ҳамин тур аст.

То ҳанӯз шогирдони В.С. Расторгуева ва дигару дигарҳо будани худро исбот менамоем ва дар мурдобчаи сохтаи онҳо, ки хеле танг ва обаш гандида аст, шино мекунем. Чаро баҳри азими форсиро намебинем ва чарову аз чӣ сабаб худро нодида мегирем?

Дар моддаи 2- юм омадааст: «Қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон ба Конситутсия (Сарқонун)-и Ҷумҳурии Тоҷикистон асос ёфтааст». Кас ба ҳайрат меояд: Қонун қабул мекунем, аммо то имрӯз «Қонуни асосӣ»-ро бо ду ном интишор менамоем ва онро Конситутсия ва дар қавсаин Сарқонун менависем.

Дар ҳоле ки маҳз дар Қонуни забон, ки он бо истифода аз имлои забони мо сохта шудааст, бояд яке аз ин вожаҳо қабул мегашт ва ҳар шаҳрванди Тоҷикистон мефаҳмид, ки «Қонуни асосй»-ашро бо юнонӣ «Конститутсия» номад ва ё бо лафзи ширину равонаш «Сарқонун».

Баъдан, дар моддаи 11, банди 2-юм омадааст: «Чорабиниҳои фарҳангии байналмилалӣ ва байнидавлатӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ба забони давлатӣ ва бо забонҳои дигар сурат мегирад». Ин ҷо бояд забонҳои байналмилалӣ: русӣ, инглисӣ, олмонӣ, арабӣ, фаронсавӣ номбар карда мешуд ва ибораи «забонҳои дигар» дар чанд моддаи дигари ин Қонун низ истифода шудааст. Ба назарам, ин мантиқӣ нест, чун забонҳо дар рӯи ҷаҳон хеле зиёданд ва дар Қонун (!) бояд номуайянӣ набошад.

Тазъйиковартарин модда, ба назарам, моддаи 13-ум аст, ки дар банди аввали он омадааст: «Эълону реклама дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ба забони давлатӣ интишор мешавад», дар банди дуюми ҳамин модда, ки ба асоси банди аввали он хатти батлон мекашад ва маънии банди аввалро батамом гум мекунад ва агар боз ҳам дагалтар гӯем, онро чун тимсоҳ фурӯ мебарад, омадааст: «Эълону рекламаҳо тибқи қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон ба забонҳои дигар низ интишор карда мешаванд». Намедонам, дар кишваре, ки куюми асосии он бо забони тоҷикй, манзурам, ҳамон забони форсии варорудӣ ё мовароуннаҳоӣ гап мезанад, реклама ба забонҳои дигар ба кӣ лозим аст? Ин ҷо, албатта, бояд ба касоне, ки ширкатҳои бузурги рекламадиҳандаро ба бозоргир будани реклама, ба қавле, бо забонҳои дигар, мутақоид сохтаанд, қоил шуд.

Бояд пеши онҳо даст бардошт ва гуфт: «Офаринатон бод!!!». Чӣ тур тавонистед, ки, хатто, ба депутатҳои тоҷик ин фикри ботилро талқин кунед?! Аз он забони давлатӣ чӣ боқӣ мемонад, дар ҳоле ки, ҳатто, молро дар бозор ба забони дигар пешниҳод мекунанд? Ба масал, инро метавон ба харбузафурӯшии ҳамон тоҷик монанд кард, ки дар бозори лекин молашро «асал барин ширин» гӯяд.

Баъдан, андеша чунин аст, ки дар ҳолати амал намудани забонҳои дигар, дар шаҳрҳои бузург ва шаҳрҳои музофотию шаҳракҳо, умуман, тағйироти кироиё нахоҳад шуд ва рекламаҳо, чуноне ки буданд, хамон тавр хоҳанд боқӣ монд. Нуктаи дигар он аст, ки худи вожаи «реклама»-ро бояд ба «навидҳои бозоргонӣ» ё «пайёмҳои бозоргонй» иваз намоем ва ҳеҷ ҳоҷат ба вожаи ғайрро истифода бурдан нест, чун дар таркиби забони мо ибораи ин маъниро медода вуҷуд дорад.

Моҷарои «у»-и дароз ва «у»-и кӯтоҳ

Мо доир ба «у»-и дарозу «у»-и кӯтоҳ ва «у»-и мобайн ҷанг мекунем, ҳамдигарамонро носазо, саҳфаҳои рӯзномаамонро аз дашноми ҳамдигар пур мекунем, ба рӯи якдигар туф мекунем, аммо дар паҳлӯямон ба забони мо ба воситаи ҳаммиллати миллатгумнамудаи мо фишор меоранд ва вожаю ибораҳои нодаркорро ба сари мо бор мекунанд, ки аз туркию ӯзбекӣ, русию яҳудй ва дигару дигарҳо иборат аст ва ин кор низ аз ҷониби нафароне рӯй медиҳад, ки аз фарҳангу тамаддуни ҳазору чандсолаи мо бехабаранд, хомӯшем.

Чун имрӯз дар кӯчаҳои пойтахт қадам мезанӣ, гумон мекунӣ, ки дар Туркиё, Ӯзбекистон, Русия ва Инглистон гаштай. Баъдан, аз но фаҳмию беақлии мутахассисони рекламадиҳанда ва рекламақабулкунанда низ, ки ҳеҷ сареву сарваре надоранд, рекламаҳое «зеб»-и шаҳри мо гаштаанд, ба забони мо, ки ба назари «чиновник»-ҳои мо, аз афти кор, «камбағалу қашшоқ» менамояд, рекламаҳои ғайритоҷикие, монанди Метро, Москвичка, Русия, Ойдин, Истамбул, Абрикол, Арбат ва ғайра ворид гашта, забонамонро «ғанӣ» гардонидаанд.

Пас аз чанде гумон мекунам, мегӯем, ки ин вожаҳо хоси забони модарии моянд ва бояд бошанд, чунки онҳо халқй гаштаанд.

Аҷибии кор дар он аст, ки вожаи «работ», ки аслаш арабӣ аст, ба воситаи тоҷикон ва эрониёни савдогар ба Маскав рафта, номи маҳаллии «Арбат»-ро гирифтааст, яъне вожаи русӣ гаштааст. Ин вожаи ба воситаи савдогари тоҷик ба ин кишвар рафта баъди гузаштани асрҳо ба сарзамини мо баргашт ва мо худро донандаи хуби забони русӣ мехонему бе ин забон худро тасаввур карда наметавонем. Бехабар гирифтани Фарҳанги русии оқоёни Дал ва Ожегов, ки ба забони чиновникҳои мо «Толковий словар» аст, онро «Арбат» гуфтем ва мағозаю тарабхонаамонро дар роҳи Ҳисор-Душанбе чунин ном гузоштем.

Ман бо боварй гуфта метавонам, ки то ин дам ба маънии ин вожа на нафаре, ки дар шаҳрдории мо дар идораи номгузорӣ кор мекунад сарфаҳм мерафту на соҳиби он, вагарна ҳамон вожаи маъмулии работро, ки тоҷикӣ шудааст, мегузошту ҷони ҳама халос мешуд. На мо менавиштему на шумо механдидед.

Дар ҳолати донистани маънии вожа, пас, ин таҳқири соҳибзабон ва кулли миллат аст, на бешуна кам. Рекламаҳои телефонҳои мобилй, ки дар кулли Ҷумҳурии Тоҷикистон ба назар мерасанду ба воситаи ВАО бозгӯ мешаванд, ба забони ғайритоҷикй буда, дар дуртарин нуқоти ҷумҳурии соҳибистиқлол ба назар мерасанд. Ҳатто, агар ба муассисаҳои мазкур занг зада, ба забони давлатӣ чизеро пурсед, беистиҳола, ба шумо бо забонҳои ғайр ҷавоб медиҳанд ва агар шумо, ба қавле, дурусттар талаб намоед, гӯширо мегузоранд. Сабабаш ҳамоно банди дуюми ҳамин Қонун аст. Ҳамин гуна рафторро дар кулли мағозаҳои бузурги пойтахту шаҳри Хуҷанд низ дидан мумкин аст.

Марҳамат ба мағозаҳои «Волна», «Техносила» ва ғайра, ки, ҳатто, аз номи тоҷикй гузоштан соҳибони он шарм доштаанд. Бори дигар хотиррасон менамоям, ки сабаби ҳамаи ин ҳамоно банди дуюми Қонуни мазкур аст, ки дар собиқ Қонуни забон бо номи «забони русӣ – забони муоширати байни миллатҳо» дониста шуда буд ва бо тағйироти камубеш дилрабо ва чашмрас ба мардум пешкаш гаштааст.

Пас ин ҷойи Қонуни номбурда ва чанд ҷойи дигари он, ки ибораи «забонҳои дигар» омадааст, ҳамоно забони русй аст. Мавқеи он аззабони ба ном давлати шудаи мо, баландтар аст. Шояд, як сабаби аз вожаи «форсӣ» рӯй гардонидани депутатҳои халқӣ, ки ба халқй буданашон, маъзур доред, ҳеҷ бовар надорам ҳамин нукта бошад. Баъдан, нуктаи дигареро бояд гуфт, ки аксари кулли ин «шоҳмардони халқй» фарзандон ва набераву абераи худро дар мактабҳои русиву туркӣ ва инглисй ба таҳсил додаанд ва ё дар хонаҳояшон устодони махсусе ин забонҳоро ба пайвандонашон меомӯзанд.

Аз ин рӯ, ин Қонун – Қонуни халқӣ не, балки «Қонун барои алита» аст. Ва ахиран, бегоҳии 22-юми октябри соли 2009 бо Президенти Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон ва Президенти Русия Дмитрий Медведев пресс-конфронс баргузор шуду онро аз тамоми шабакаҳои Русияву Тоҷикистон намоиш доданд. Нашрияҳои воҳимачии русӣ, ки қаблан мегуфтанд: «Эмомали Рахмон выдворяет русский язык» (Эмомалӣ Раҳмон забони русиро меронад) навиштанд: «Медведев вернул русский язык Таджикистану» (Медведев забони русиро ба Тоҷикистон баргардонд).

Ба назарам, ин бори дигар исбот кард, ки қабули Қонуне бо номи «Дар бораи забони давлатии Тоҷикистон» фиреби назар буд ва то ҳанӯз мо ҳисоботдихандае дар назди «бародари бузург» хастем ва боз кӣ медонад, ки то кай хоҳем буд? Чӣ гуфтед, нухбагон, э, мебахшед, элитаҳо?

НОН

Зафари СУФЙ «Озодагон» №45 12.11.09

Мабод он руз, ки аслитарин хуроки точик кимат шавад

Боридани борон ва сард шудани хавои тирамохи боиси 3 соат катъ гаштани барки дар кишвар шуд. Ин чо коре ба сабабу омили ин катъи барк, ва изхороти расмиву овозахо надорам.

Маро чизи дигаре сахт норохат кард. Шомгохи хамон рузе, ки барк, кать шуд, дар бозорчахои махаллахои 103, 84 ва82 нон набуд. Мачбур шудам то макони аслии нонфурушон дар пойтахт, яъне бозорчаи махаллаи Карияи боло равам. Аммо дар ин чо хам нон набуд ва ду чавонзани нонфуруш мунтазир буданд, ки барояшон нон меоранд. Мо хам интизор шудем ва хангоме, ки дар аробае нон оварданд, яке аз он ду чавонзан гуи Пан Ги Мун бошад, бо карру фарр ва дагалона шуруъ ба «кор» кард. У бидуни хеч мукaддима нархи нони як сомониро дуву ним сомонй эълом намуд. Гуфтам бало ба пасаш, мухим тифлаконам гурусна набошанд. Аз суй дигар, охир иктисоди бозорй, ки шуд бардорад зам кардан дорад! Чахор дона нон харидам ва рахо-рах, фикре маро азоб медод.

Ин чавонзани пустгафси пурру бидуни хич тарсе аз Худо ва риояти бандагони Худо нархро саду панчох, фоиз баланд карда буд. Аммо касе чизе нагуфта бо кашокашу шитобкорй нонро мегирифт.

Онхо мисли каргасе буданд, ки ба туъма чангол мезанаду онро мебардорад. Аммо оё ниходе хает, ки аз фалокат ва ё тасодуф суистифода кардани фурушандахоро назорат намояд? Оё мо метавонем аз хакки худ дифоъ намоем? Агар Худо нахоста фардо катъи барк, бештар шавад оё кй бояд амният ва нархи собит ё дастраси гизои асосии мардум, яъне нонро таъмин ва тазмин кунад?

Хич чиз дар фарханги мо чои нонро наметавонад бигирад. Ба назар мерасад нон як чузъи чудонопазири мавчудияти мост. Точик хама чиз надошта бошад хам бояд нон дошта бошад. Точик хатто нонро бояд бо нон бихурад, вагарна серии шикамашро эхсос намекунад, аз гизои хурдааш лаззат намебарад. Магар надидаед, ки чи гуна порахои нони курутобро бо пораи нон гирифта нуши чон мекунем? Магар палавро ба воситаи порахои нон гирифта хурдани хаммилатонамонро гувох, набудаед? Бале точик, ин сабуртарин миллати дунё, бояд хама чизро бо нон бихурад.

Нон аз як тараф ифодагари сатхи суботи зиндагй бошад аз суй дигар масрафи зиёди он нишони кашшокй аст. Кишваре, ки мардумаш бо нон таъмин аст, дар хисоботи созмону ниходхои байнулмилалй, ки худ тарвичгари кашшокй хастанду зери пушиши мубориза бо факр амал мекунанд, аз сафи кишвархои кашшок берун меояд.

Аз суй дигар масрафи нону чой ва ё ба таъбири мардумй чою чапотй нишони зиндагии «аз гурусна гуруснатар» аст. Холо чй микдор мардумй точик бо чою чаппотй ё нону чой субхро ба шому шомро ба субх, мерасонад бояд ниходхои дахлдор барраси карда ба ин ЧАРО посух бичуянд. ЧАРО точик чунин шуд?

Мисраъхои шоири шодравон Кайсари Аминпур ёдам меояд, ки аз кафторро ба кафтар табдил кардани як тафовути сода дар харф дили нозукаш ба дард омадаву басуз мегуяд:

Бояд ба бетафовутии вожахо
Ва вожахои бетафовуте мисли нон дил баст,
Нонро аз хар тараф бихонй нон аст.

Вале ман ба вожзи нон дил бастан намехохам. Зеро дар кишвари мо дил бастан ба чизе хатар дорад. Яъне агар фардо барк, ба иллати кадом мушкили фанни барои чанд соат катъ шавад нонфурушон ба сарам бадбахтй хоханд овард. Бехтар аст аз фарханг ва руйхати гизохо хамин нонро берун кунам.

Шояд он вакт ними шахрро барои пайдо карданаш давр задан дигар лозим намешавад. Охир дар тамоми дунё мардум бештар гушт ва гизо мехуранд, пас чаро мо чунин накунем? Албатта метавонед бипурсед, ки вакте аз киматии нон ин кадар дар хавотир хастам, хатман, ки барои гушти зиёд ва доим гизо хурдан маблаг надорам? Аксиома хам дар хамин чост, ки мо мисли хич миллати дунё нестем ва ман хам чузъи хурдакаки хамин миллате хастам, ки мисли хич миллати дигар нест.

Хонадомод мегирад ин хонаро охир

Ҳукумати Қирғизистон бо мақсади ҳимоят аз мардуми худ андозро барои фурӯшандагони хориҷӣ дар қаламрави хеш 2 баробар зиёд кард ва бо ин эътирози тоҷирони хитоиро ба миён овард. Дар идомаи ин Қирғизистон бозори «Қарасу»-и шаҳри Ушро, ки ахиран қариб пурра ба дасти хитоиҳо гузашта буд, баст.

Ян Тсу Пин — раиси иттиҳоди соҳибкорони хитоӣ дар ҷануби Қирғизистон гуфтааст, ҳукумати Қирғизистон фаъолияти тоҷирони хитоиро то рафт маҳдудтар мекунад ва ин сабаб мегардад, ки ҳазорон нафар аз онҳо тадриҷан ба Тоҷикистон бикӯчанд. Ба гуфтаи вай андоз барои чиноиҳо дар Қирғизистон дар як соли охир 500% зиёд шудааст. Шароити кору иқомати хитоиҳо дар Узбакистон ва Қазоқистон низ хуб нест ва дар натиҷа Тоҷикистон ба меҳмонсарои роҳаттарини чиноиҳо дар тамоми Осиёи Марказӣ табдил меёбад.

Дониёл Толонов, раиси Кумитаи муҳоҷират ва шуғли шаҳри Уши Қирғизистон гуфтааст, қоидаҳои нав ба ҳимоят аз шаҳрвандони ин кишвар равона шудаанд. «Ягон тоҷири мо бо чиноиҳо рақобат карда наметавонад, зеро онҳо бо моли тамоман арзон мустақиман аз Чин таъмин мешаванд ва ҳукумати Чин аз онҳо андоз нагирифта, бо ин роҳ ташвиқ мекунад, ки бозори кишварҳои Осиёи Марказиро ба даст оранд. Мо наметавоанем, ба ин вазъият нигоҳ карда шинем.»

Ба гуфтаи Ян Тсу Пин дар ним соли гузашта зиёда аз 5 ҳазор тоҷири хитоӣ Қирғизистонро тарк карда, ба Тоҷикистон кӯч бастаанд. Дар Тоҷикистон муносибат ба хитоиҳо бадхоҳона нест. Ба ғайр аз тоҷирон наздик ба 10 ҳазор хитоӣ дар сохтмони роҳҳои ин кишвар кор мекунанд. Тоҷикон хитоиҳоро дӯст доштаанд ва пас садҳо духтари тоҷик бо онҳо издивоҷ кардааст. Дар чандин минтақаи Тоҷикистон хитоиҳо хонадомод мебошанд ва падарарӯсу модарарӯсони тоҷик аз онҳо хеле хушнуданд.

Дар ду соли гузашта се занозании калонмиқёс миёни ҷавонони тоҷик ва коргарони хитоӣ ба вуқӯъ пайваста буд, ки дар ҳамаи онҳо мақомоти давлат ва додгоҳ аз хитоиҳо ҳимоят карданд.

Вале дар ҳамин ҳол ҳукумати Чин шароити сафари тоҷирони тоҷик ва овардани мол аз Чин ба Тоҷикистонро барои онҳо мушкил кардааст. Қаблан агар садҳо соҳибкори тоҷик метавонист бе мушкил ба Чин сафар карда мол биёрад, аз 15 майи соли 2009 мақомоти Чин танҳо ба онҳое иҷозаи сафари Чин медиҳанд, ки аз Утоқи бозаргонии Чин даъватнома дошта бошанд ва ҳам далели он ки дар расмулҳисоби бонкияшон на камтар аз 800 доллар доранд.

Намояндагони Утоқи бозаргонии Чин ҳангоми додани даъватнома ба тоҷирони тоҷик хӯрдагирӣ мекунанд ва бо камтарин баҳона аз додани чунин даъватнома сар мепечанд. Инчунин бо сабаби бӯҳрони молиявӣ соҳибкорон дигар наметавонанд, аз бонкҳо ба андозаи зарурӣ қарз бигиранд. Ба гуфтаи шоҳидон мақсади мақомоти Чин ин аст, ки сафари тоҷирони тоҷикро коҳиш диҳанд. Ин ба навбаи худ ба афзоиши фаъолияти тоҷирони чиноӣ дар масири Чин–Тоҷикистон мусоидат мекунад.

Моҳи гузашта мақомоти Чин ба даҳҳо тоҷири афғон, ки миёни Чин, Тоҷикистон ва Афғонистон кор мекунанд, иҷозаи сафари Чинро надоданд, аниқтараш онҳоро аз посгоҳи марзии Қулма ақиб гардонданд.

Вазъи тоҷирони афғон, ки бахши умдаи онҳо аз тоҷикони афғонистонӣ мебошанд, бо вазъи хитоиҳо дар Тоҷикистон аз замин то осмон фарқ мекунад. Сари чанд вақт дар бозорҳои Тоҷикистон маъракаҳои «афғонқаппӣ» ҷараён гирифта, садҳо нафари онҳо боздошт ва ихроҷ мешаванд ва моли онҳо мусодира мегардад.

Муносибати мақомоти бозорҳо ба тоҷирони тоҷик низ ҳамвор нест, аммо хитоиҳо барои онҳо мисли писартағо ё хонадомод азизу мӯътабаранд. Бо ин ҳол аз эҳтимол дур нест, ки баъди қариб пурра зери бори тавлиди Чин мондани бозору фурӯшгоҳҳо, худи Тоҷикистон зери бори муҳоҷирони чиноӣ афтад. Зеро бо ташвиқу барномарезии ҳукумати Чин ин тоҷирону соҳибкорон ва роҳсозону ошпазҳо на танҳо мақсад доранд, фоидаи молӣ ба даст оранд, балки бо ҳар роҳ ки бошад, дар кишварҳои дигар боқӣ бимонанд ва муқим шаванд.

Тоҷикистон шояд ба муқобили малахи марокашӣ доруву даве дорад, аммо дар баробари малахи чиноӣ гумон аст, истодагарӣ карда тавонад. Сабаби асосӣ ин аст, ки чиноиҳо дар додани ришвати бузург ҳамто надоранд ва барои мақсадҳои дури хеш имрӯз қодиранд, ба қурбониҳои бештаре тоқат кунанд.

Чаро дар герб акси хафт ситора аст?

Адаш Истад (Герби Шердор)

01Аз масоили баҳс оиди герби Тоҷикистон мавзўи «ҳафт ситораи болои тоҷ» берун монда буд. Навишта будам, ки оиди ифодаи чи будани он устод Қаноат чизе гуфта буданд, ки дар ёдам намондааст. Ва низ гуфта будам, эҳтимол рамзи муассире набудааст, ки аз хотир зудуда шудааст. Дар оини асотири мардумони гуногун рақамҳо маъноҳои қудсии худро доранд.

Ба ҳафта тақсим кардани рўзҳо ба мо аз арабҳо омад.

Дар қомуси «Асотири мардумони ҷаҳон» (ҷилди 2, саҳ 537) бо такя ба манобеи бостонии чинӣ овардаанд, ки «ҳафт ситора» аз парастишҳои қавми турк аст. (Аз ин пеш нависта будам, ки дар байни мардуми туркнажод «бўрӣ» бўрибой барин номҳо, ки маънояш гург аст, бисёр вомехўранд. Ин ба тотем не, балки ба асотири асосии қавмҳои турк вобаста будааст. дар замони қадим қавми турк танҳо аз як қабила иборат будааст. Онҳо дар канори ботлоқе мезистаанд. Як қавми дигар ба онҳо ҳуҷум карда ҳамаро мекушад. Гумон мекунанд, ки ҳамаро куштанд, аммо дар байни мурдаҳо як писарчаи даҳсолаи пурзахму нимҷоне буд. Модагурге ин бачаро ба ғоре бурда тарбия мекунад. Аз заношўии модагургу ин писар даҳ нафар фарзанди нарина ба дунё омада аз ноҳияи Гаочина зан гирифта қавми туркро зинда мекунанд ва аввалин манзилашон Олтой бадааст. Ин тибқи манбаъҳои асри VI-и чинӣ).

Воқеан ҳам барои мардуми чорводор ва саҳроновард, ки роҳи худро дар биёбонҳои васеъ аз рўи ситораҳои осмон хусусан Ҳафтдодарон муайян мекард, рақами ҳафт ё ҳафт ситора мақоми беназир дошт. Ба фикри шахсии камина дар марзи Тоҷикистон мардуми туркзабон кам нестанд, ин нишонро дар герб бетағйир нигоҳ доштан лозим аст.

Аммо аз ёд набояд бурд, ки барои ниёгони мардуми тоҷик дар замонҳои қадим рақами панҷ бештар аҳамият доштааст. Рақами панҷ маънои қудсӣ низ доштааст. Ба ин сабаб номҳои географии Панҷ, Панҷакент, Панҷрўд, Панҷоб дар мавзеҳои тоҷикнишин вомехўранд.

Аз ин ҷост, ки дар ҳунарҳои мардумӣ асосан расми ситораи панҷгўша дар мақоми аввал аст.

Назари одилонаи Шумо чист?

kdХонандаи азизи мо — А. Султонов назари худро дар шакли ин тасвири танзомез фиристода, аз ҳама даъват кардааст, андешаи хешро баён доранд. Ҳарчанд маълум аст, ки як бахши шаҳрвандони кишвар аз ин қонун норозиянд, боз ҳам ин пурсишҳоро матраҳ мекунем, то дидгоҳи хонандагони сершумори «Андеша» баён дошта шавад.

 

Бечуръатй дар рузи озодй

Чаро ман нишасти 3 – юми майро ба нишони эътироз тарк кардам?

Раҷаб МАРАИМОВ «Нигох» №07 07.05.09

Ахиран журналистони тоҷик нишон доданд, ки то куҷо ҷуръат доранд … ва сабаби беҷуръатиашон дар чист. Ин ҳолатро онҳо дар Рӯзи ҷаҳонии матбуоти озод ошкор намуданд.

3 – юми май «элитаи журналистикаи тоҷик» дар Маркази тадқиқоти стратегӣ ҷамъ омада буданд, то мавзӯи вазъи озодии баён дар Тоҷикистонро баррасӣ кунанд. Мавзӯи аввал бо хости созмондиҳандагон дар бораи зарурияти ғайриҷиноӣ (декриминализатсия) кардани тӯҳмату таҳқир буд. Журналистону коршиносон қазияҳои марбут ба тӯҳмат ва таҳкурро муҳокима намуда. Дуруст мегуфтанд, ки ин гуна ҳолатҳо бояд дар мурофиаҳои шаҳрвандй баррасӣ гарданд ва аз нафароне, ки ба чунин амал даст мезананд, танҳо ҷарима ситонида шавад. Ин икдом хатари паси панҷара нишастани журналистон бо иттиҳоми тӯҳмат ва таҳқирро аз миён мебарад ва дар таҷрибаи кишварҳои пешрафтаи ҷаҳонӣ зиёд истифода мешавад.

Аммо аҷиб буд, ки меҳвари аслии баҳси журналистону ҳукуқшиносҳои он рӯз ҷамъомада танҳо ду моддаи Кодекси ҷиноӣ – моддаҳои 135 ва 136 буд.

Ман пешниҳод кардам, ки агар ҳадаф ба таври комил аз байн бурдани масъала аст, ҳамчунин моддаи 137-и Кодекси ҷиноӣ низ, ки «таҳқири оммавии Президенти Тоҷикистон ё тӯҳмат кардан ба ӯ» ном дорад, ба баҳс кашида шавад, аммо гӯё ин пешниҳодро касе нашунида бошад садри ҷаласа риштаи суханро ҷониби дигар бурд.

Бори дигар ман замоне ба масъалаи пешниҳодкардаам баргаштам, ки ҷаноби Қаршибоев – раиси Ассотсиатсияи миллии воситаҳои ахбори оммаи мустақили Тоҷикистон мавзӯъро пурра ҳалшуда дониста, ҷамъбаст намуданӣ буд. Гуфтам:

– Ҷанобон, агар манзури мо аз ин баҳс ва пешниҳодот дар кулл ҳал карданй масъала бошад, на гирифтани гранту лоиҳаҳо, биёед масъаларо комил бубинем. Фаромӯш накунед, ки президент дар Тоҷикистон раиси ҳукумат ҳам ҳаст….

Аммо касе «намешунид»….

Ман ба нишони эътироз толори нишастро тарк кардам. Эътирози ман аз он буд, ки акнун маълум шуд чаро мушкилоти озодии баён дар кишвари мо ҳалли худро намеёбанд. Зеро ҳеҷ гоҳ масъалаҳоро ҷиддӣ баррасӣ намекардаанд! Ва онҳое ҳам, ки худро «сарсупурдагони матбуоти озод» медонанд, ин меъёрҳоро қурбони манфиатҳои худ намудаанд.

Аммо биёед мавзӯъро фаррохтар бубинем. Кӣ ва чаро дар Тоҷикистон мехоҳад миёни президент ва мардум тафовут ба вуҷуд биёрад?

Бубинед, моддаи 17 Конститутсияи Тоҷикистон муқаррар кардааст, ки «Ҳама дар назди қонун ва суд баробаранд». Тавре дида мешавад, Конститутсия шаъну эътибори ягон инсонро болотар аз дигаре нагузоштааст. Яъне он ба ҳама дахл дорад – президент, сарвазир, депутат, коргар ва ғайра.

Дуюм, 29-уми июни соли 1991 Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҳимояи шаъну эътибори Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон» қабул гардид, ки ҳамагӣ аз 2 модда иборат буд. Мазмуни ин қонун каму беш таҳрир гашта, ба қонуни матбуот ва якчанд қонунҳои дигар ворид карда шуд.

Аммо ба гуфтаи ҳуқуқшиносон, қонуни мазкур дар асоси қисми якуми моддаи 10 Конститутсияи амалкунанда, азбаски ба Конститутсия, Кодекси гражданӣ ва хусусан ба Кодекси ҷиноятии Ҷумҳурии Тоҷикистон мухолиф аст, эътибори ҳуқуқӣ надорад.

Сеюм, бояд ҳар як инсон, шахси воқеӣ ё ҳуқуқӣ дар асоси Конститутсия, қонунҳои амалкунандаи ба Конститутсия мухолифнабуда ва санадҳои ҳуқуқий байналмилалие, ки онҳоро Тоҷикистон эътироф кардааст, имкон дода шудааст, ки худро ҳифз намояд. Масалан, дар қисми 2 моддаи 174 Кодекси граждании Тоҷикистон муқаррар шудааст, ки «Агар маълумоте, ки шаъну шараф ё эътибори кории шаҳрвандро паст мезанад, аз тариқи воситаҳои ахбори умум паҳн гардида бошанд, онҳо бояд дар ҳамон воситаҳои ахбори умум бемузд рад карда шаванд».

«Шаҳрванде, ки, – гуфта шудааст дар қисми 3 моддаи мазкур, – воситаҳои ахбори умум дар хусуси ӯ маълумоти халалдоркунандаи ҳуқуқ ё манфиатҳои бо қонун ҳифзшавандаро нашр карданд, ҳақ дорад дар ҳамон воситаҳои ахбори умум ҷавоби худро нашр кунад».

«Шаҳрванде, ки дар хусуси ӯ маълумоти пастзанандаи шаъну шараф ё эътибори кориаш паҳн гардидааст, – омадааст дар қисми 6 ин модда, -ҳақ дорад дар баробари раддия инчунин ҷуброни зиёни маънавии аз паҳн кардани онҳо расидаро низ талаб намояд».

Ин қоидаҳо, бори дигар ёдовар мешавам, ки барои ҳама шаҳрвандон, новобаста аз мансаби ишғолнамудаашон, якхела мебошанд.

Хуб, ин баҳсҳои ҳуқукро мегузорему меравем сӯи мантиқ. Дар моддаи 6-и қонун дар бораи матбуот омадааст: «интишори …ахборе, ки … шаъну эътибори Давлат ва Президентро халалдор месозад…». Акнун ба як чиз эътибор диҳед, ки бо ин гуна матни қонун дар бораи Президенти Тоҷикистон, набояд умуман ягон хел маълумот, ахбор ё ақидаю мулоҳизаи «халалдоркунанда» чоп шавад. Яъне ё маълумоти мусбат ва ё ҳеҷ чизи дигар! Ҷумлаи дар боло иктибосёфта маъние ва ё арзиши ҳуқуқие медошт, агар ба вай, масалан, ибораҳои «ахбори бардурӯғ», «қасдан, дидаю дониста» илова мешуд.

Беҳуда нест, ки Кодексҳои ҷиноятию граждании Ҷумҳурии Тоҷикистон «халалдоршавии» шаъну шараф ва обрӯю эътибори шахсро фақат бо «дидаю дониста паҳн кардани маълумоти бардурӯғ» муқаррар ва пайваст кардаанд ва ин фаҳмост.

Дар акси ҳол, масалан, агар нависем, ки зиёда аз 60% аҳолии Тоҷикистон дар сатҳи қашшоқӣ мезияд, пас ин оё шаъну шараф ва эътибори кории Президенти мамлакат ва раиси Ҳукумат, кафили ҳуқуқу озодиҳои конститутсионии мардуми кишварро халалдор месозад ё не?

Аммо журналистони тоҷикро ин пахлӯҳои масъала камтар ба ташвиш меовардааст. Онҳо ҳамчунин гӯё донистан намехоҳанд, ки ба ғаӣр аз моддаҳои 135 ва 136 -и Кодекси ҷиноятӣ ҳамчунин моддаи 330 аст, ки «таҳқири намояндаи ҳокимият» ва 335 аст, ки «беэҳтиромӣ нисбат ба суд» ном доранд. Оё бе баррасии онҳо ҳам масъаларо ҳалшуда пиндоштан мумкин аст?..

Ба толори нишасти рӯзи 3 – юми май ман замоне баргаштам, ки мавзӯи охирини худро баҳс мекарданд: ба журналистони Тоҷикистон Кодекси ахлоқӣ зарур аст?

То ҳамин рӯз ман хаёл мекардам, ки журналистони тоҷик ба чунин кодекс ниёз надорад. Аммо акнун бо дили пур мегӯям, вакте журналистон ҳарфи ҳамкасби худро «намешунаванд» ва ҷуръати баҳси онро надоранд, онҳо воқеан ҳам ба кодекси ахлоқӣ ниёз доранд….

Кӣ баҳс мекунад?

Наворе, ки табъи касро хуш мекунад

Чаро аз хубиҳои он даврон нагўем?

Сайидюнуси Истаравшанӣ

istaravshaniSДар робита бо масъалаи “худшиносии миллӣ”, ки ҳамагӣ қабул дорем яке аз муҳимтарин авомили водоркунанда ва руҳиябахшандаи афроди ҷомеа ба сўи гом ниҳодан барои тараққӣ ва пешрафти ҳамаҷониба ба шумор меравад, бештар баҳсҳои назарӣ матраҳ шуда, ва дар бораи намунаҳои зиндаи он, ки чӣ чизе масалан аз масодиқи худшиносӣ ба шумор меравад, то ба он таваҷҷўҳ дошта бошем, хеле кам баҳс ба амал омадааст. Дар бораи рамзи миллӣ, ки бешак яке аз масодиқи боризи таваҷҷўҳ ба худшиносист, тавассути устод Адаш Истад баҳсҳои ҷолибе матраҳ шуда буд ва воқеан ҷои ташаккур дорад.

Камина дар ин мақола ба яке дигар аз масодиқи худшиносии миллӣ ишора хоҳам намуд. Ва он, таваҷҷўҳ ба таърих ва гузаштаи мо тоҷикон ва ин ки тоҷикон дар таърихи башарият чӣ ҷойгоҳе доштаанд мебошад. Албатта на таърихи чанд ҳазорсолаи пеш, балки ҳамин таърихи чанд сад солаи ахирамон. Зеро дар бораи таърихи кўҳан ва ин ки тоҷикон кӣ буданду чӣ карданд, баҳсҳои ҷолибе шудааст. Феълан коре ба он надорем. Кори мо феълан, ҳамин таърихи чанд сад соли ахири мост.

Мутаассифона, таърихи 200 ё 300 соли ахири мо чунон торик ва зулмонӣ нишон дода шудааст, ки ба сароҳат метавон гуфт, ки агар касе худро тoҷики бошараф биҳисобад, бо хондани он, ҷуз лаъну нафрин ба ниёкони наздикаш намефиристад. Аз назари сиёсӣ, ҳокимон як мушт афроди лоуболӣ ва бемоя ва худбохта ба намоиш гузошта шудаанд. Сохтори сиёсии ҳукуматҳо, хусусан ҳукуматҳои 300 соли ахир, дорои бадтарин шакли сохтори сиёсӣ нишон дода шудаанд. Аз назари иқтисодӣ ҳам, хондани авроқи ин марҳала аз таърих, ҷуз aфсўс чизе дигар бароямон намебахшад. Аз назари фарҳангӣ ва динӣ ҳам, ки дигар ҳар чи носазо барои бадбахтии миллат дар ин бурҳа аз замон бигўем, кам аст. Аммо…

Оё каме ҳам, ки бошад, бо худ андешидаем, ки шояд ин бурҳа аз даврони таърихи мо, чунон ки бароямон ба тасвир кашида ва то ҳанўз мекашанд, ба ин дараҷа аз бадбахтиву замони торику зулмонӣ набуда бошад?

Ҳарчанд сафаҳоте ғамангез дорад, чунон ки таърихи ҳар миллате аз вуҷуди чунин сафаҳоте холӣ нест, аммо ҳатман сафаҳоти дурахшоне ҳам доштааст. Магар қарор аст мо фақат ба сафаҳоти торики таърихамон таваҷҷўҳ намуда, ва билкулл сафаҳоти дурахшони онро нодида гирем?

Агар охирин Амири сулолаи манғитиҳо яъне Олимхон, одами лоуболие буда, оё маънояш ин аст, ки даврони ўро ба куллӣ афроде мисли ў ташкил медоданд? Магар дар замони вай афроди шоистае набудаанд? Феълан коре надорем, ки ин фард мутааллиқ ба кадом нажоду миллат буда, то бигўянд ў, ки тоҷик набуд, балки ўзбак буд. Ҳар чи буд, дар бурҳае аз замон, вай Амири Бухоро ҳисобида шуда, ва ин Аморат ҷузъе аз таърихи сиёсии мо тоҷиконро ташкил медиҳад. Фаромўш накунем, забони расмии ин Аморат, забони тоҷикӣ буд ва тамоми муоҳидоти расмӣ ба забони тоҷикӣ анҷом мепазируфт.

Ҳоло, агар Олимхонро намепазирем, лоақалл падараш Абдулаҳадхон мисли ў набуд. Дар замони вай ислоҳоти калоне дар соҳаҳои гуногуни сиёсӣ ва иқтисодӣ ба анҷом расида буд, ва ба шаҳодати таърих, мардум дар даврони ў дар осоишу рафоҳи нисбатан хубе ба сар мебурданд.

Чаро аз хубиҳои ин даврон ба фарзандонамон нагўем? Чаро фарзандонамон бо хондани таърихи ин даврон, дар вуҷуди ниёконашон ҳеҷ хубие набинанд? Набояд фаромўш кунем, ки инҳо таъсир доранд; таъсири бевосита дар ташакккули руҳияи фарзандон ва ояндагонамон доранд.

Чаро милали дигар, кўшиш мекунанд ҷуз аз ифтихороташон сухан ба миён наёваранд, вале мо ин ҳақро надошта бошем? Ҳамин русҳо, агар аз подшоҳони гузаштаи худ чизе мегўянд ва ё чизе менависанд, ҷуз таърифу тамҷиди онҳо, чизе дигар ба забон намеоваранд. Корашон ба ҷое расидааст, ки имрўз ҳатто аз амсоли Сталини хуношом ба унвони як абармард ёд мекунанд.

Набояд фаромўш кунем, ки китобҳои таърихи чандсад соли ахири мо, бештар дар замони Шўравии собиқ ба нигориш даромадаанд. Табиӣ буд, ки он давронро сиёҳу торик нишон диҳанд. Ин шеваи ҳар инқилобест. Яъне вақте ин инқилоб – инқилоби октябр – ба вуқўъ пайваст, магар таваққўъ мерафт даврони пеш аз вуқўи ин инқилобро зебо нишон диҳанд?

Таърихнигорони мо бояд таҷдиди назар кунанд. Бо як ҷиддияти томм ин сафаҳотро аз нав варақ бизананд.

Камина бо овардани фақат як намуна иктифо мекунам, то бубинем оё ин марҳала аз таърихи мо ба ҳамон сурати каҷе, ки нишон медиҳанд будааст ё на?

При эмире Абд алАхаде в ханстве были отменены пытки и ограничены смертные казни, а самые жестокие виды из них (например, когда осужденного сбрасывали с самого высокого в Бухаре минарета Калян) были запрещены. При нем в ханстве была начата промышленная добыча меди, железа, золота, были проложены железные дороги и телеграфных линии, активно развивалась торговля. Сам эмир деятельно участвовал в торговле каракулем, занимая третье место на мировом рынке по объему торговых операций с этим ценным сырьем…

Эмир был почетным членом Туркестанского благотворительного общества. На особом месте для эмира стояла забота о делах мусульманской веры. Так, переданные им в вакф в пользу святынь Мекки и Медины владения приносили до 20 тысяч рублей годового дохода, а в начале 30-х г.г. Абд ал-Ахад пожертвовал несколько тысяч рублей золотом на постройку Хиджазской железной дороги (тогда же его ближайшие придворные выделили для этой же цели по 150 тысяч рублей). При нем количество улемов в Бухаре выросло от 500 до 1500 человек, причем для их содержания предназначались доходы от особых вакфов.

Наконец, совершенно исключительную роль сыграл эмир в строительстве мусульманской мечети в Санкт-Петербурге – крупнейшей мечети в Европе. – Абд ал-Ахад не только добился у царского правительства разрешения на постройку мечети, но и пожертвовал 350 тысяч рублей на выкуп земельного участка для строительства и еще 100 тысяч – на само строительство. Кроме этого, он организовал сбор средств для этой цели среди бухарских купцов (всего было собрано более 200 тысяч рублей). Еще один довольно неожиданный штрих к портрету эмира – Абд ал-Ахад серьезно увлекался поэзией. Он был не только большим почитателем изящной словесности, но и составил «Диван» собственных стихотворений, в которых описывал пережитые им события и настроения, особенно во время поездок в Россию. Стихи эмир писал под псевдонимом Оджиз (слабый, беспомощный)/// Манбаъ: http://nedvetsky.boom.ru/books/bukhara.htm

Ин буд танҳо гўшае аз таърихи яке аз Амирони он даврон. Камина муаррих нестам, ин таърихнигорон ҳастанд, ки бояд камари ҳиммат баста, бештар дар ин замина кор кунанд, то хондани сафаҳоти дурахшони он, мояи иззати мо тоҷикон бошад, на мояи нанг.

Албатта дар поён такрор мекунам, ки муддаӣ нестам ҳар чи дар он даврон гузашта, ҳама хуб буда. На, чунин нест. Танҳо он чи мегўям, ин аст, ки ҳамаи он сафаҳот торик набуда.

Комёб бошед.

Конуни нави дин ба талаботи эътикодии мардум чавобгу нест!?

Рустам БОБОӢ (Бознашр аз «Начот» №16) 16.04.09.

Гузориш аз чараени баргузории мизи мудаввар тахти унвони «Конуни Чумқурии Точикистон «Дар бораи озодии вичдон ва иттиходияи динӣ»: андеша ва мулохиза»

Ба ҷои муқаддима

Тавре хонандаи гироми огоҳ аст, ба наздикӣ аз тарафи Маҷлиси Олӣ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи озодии виҷдон ва иттиҳодияҳои динй» ба тасвиб расид, ки Президенти кишвар ҳам болои он имзо гузошт. Вале қонуни мазкур дар доираҳои мухталифи ҷомеа боиси сарусадоҳои зиёде гардид. Аз ҷумла, созмону ташкилотҳои байналмилаливу минтақавӣ низ баъзе моддаву бандҳои ин қонунро бо қонунгузорин Тоҷикистон ва дигар қавонини байналмилалие, ки Тоҷикистон онҳоро эътироф намудаагт, мухолиф донистанд.
Зиёда аз ин ба ақидаи аксари коршиносону муҳаққиқони соҳа қонуни мазкур дар робита ба эътиқоду фаъолияти динй як катор маҳдудиятҳоро низ доро мебошад. Ҳамчунин бисёре аз чеҳраҳои сиёсӣ ва динии кишвар ҳам бинобар дар амал татбиқгардидани ин қонун вокуниш нишон доданд. Бо дарки муҳим будани ин масъала Ҳизби Наҳзати Исломии Тоҷикистон тасмим гирифт, то барои пайдо кардани роҳҳои татбиқи амалии қонун, шарҳу тафсири ҳолатҳои дар қонун омада ва рафъи сӯитафоҳумҳо мизи гирдеро бо ширкати намояндагони мақомоти давлатӣ баргузор намояд. Ва маҳз ба ҳамин хотир рӯзи 11 апрели соли равон масъулини шӯъбаи табъу нашри ҲНИТ дар толори Иттифоқи журналистони Тоҷикистон бо иштироки олимон, аҳзоби сиёсӣ ва намояндагони васоити ахбори омма мизи гирд доир намуд.
Нуктаи қобили мулоҳиза ва тааҷҷуб он аст, ки агарчи ба мизи гирд аз намояндагони мақомоти давлатӣ, бахусус аз С. Фаттоев-мушовири давлатии Президент, М. Давлатов-сардори Маркази исломшиносии Дастгоҳи Президент, С. Маҳмадуллоев – сардори Раёсати ташкилотҳои динии Сарраёсати оид ба корҳои дини Вазорати фарҳанг даъват шуда буд, вале онҳо дар кори мизи гирд ширкат наварзиданд. Баъди анҷоми кори мизи гирд, ин мавқеъгирии намояндагони ҳукуматро иштирокчиён ҳаргуна арзёбӣ мекарданд, иддае бар он буданд, ки онҳо аз хавфу ҳаросе, ки барои маҳдуд кардани ҳуқуқҳои динии мардум кардаанд, дар кори мизи гирд ширкат накарданд ва иддае дигар бар он буданд, ки ин кори онҳо дастурӣ аз ҷониби мақоми боз ҳам болотар сурат гирифтааст, вале ба ҳол мизи гирд баргузор гашт ва ҳарфҳои гуфтанӣ гуфта шуданд…
Саид Иброҳими Назар, раиси шӯъбаи барномарезӣ ва таҳлилии ҲНИТ, ки садри мизи гирд буд, ёдовар шуд, ки тавре ҳамагон дар ҷараён ҳастед, Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи озодии виҷдон ва иттиҳодияҳои динӣ» бо роҳҳои пурпечу тоб қабул шуда, аз тарафи Президент ба имзо расид. ва имрӯз ҳукми амалиро гирифт. Ҳадаф аз ин ҷамъомад он аст, ки оид ба ин қонун баҳсу андеша намоем, фикру мулоҳизаҳоямонро вобаста ба он баён кунем. Албатта, мо, ки дар давлати демократӣ ва ҳуқуқбунёд зиндагӣ дорем, тарафдори он ҳастем, ки қонун амалӣ шавад. Лекин гуфтан зарур аст, ки қонун бояд ба воқеияти ҳаёт ҷавобгӯ бошад, то онро аз Президент сар карда, то шаҳрванди оддӣ дуруст фаҳмаду аз пайи иҷрояш камар бандад…

«М. Кабирй ҳақ аст!»
Баъди суханронии ифтитоҳӣ Саид Иброҳими Назар риштаи суханро ба муовини раиси Ҳизби Наҳзати Исломии Тоҷикистон Му-ҳаммадалии Ҳаит дод.
Мухаммадалӣ Ҳаит гуфт: тавре ба ҳамагон маълум аст, баъди чопи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон, «Дар бораи озодии виҷдон ва иттиҳодияҳои динй» дар ҳафтаномаҳои ҷумхурӣ он ҳукми қонунро гирифт. Пас аз чопи он дар матбуот Вазорати фарҳанг ва мақомоти зидахл вобаста ба назорати дин бо ширкати Саидбек Маҳмадуллоев, Саидмурод Фаттоев, Мирзошоҳрух Асрорй мизи гирде доир карда, қонунро муҳокима ва дастгирӣ намудаанду ба мардум гуфтаанд, ки баъзе бандҳои лоиҳаи қонуни мазкур аз лоиҳаи собиқ пешниҳодкардаи вакилони ҲНИТ мебошад. Ҳамчунин тибқи супоришҳо хабарнигори Агентии миллии иттилоотии «Ховар» Эшонқулова мусоҳибаеро бо вазири фарҳанг М. Асрорӣ анҷом дода, аз забони ӯ овардааст, ки гӯё дар ибрози андешаву баён дар робита ба ин конун «М. Кабирӣ ҳақ нест»…
Вале бояд гуфт, ки ҳанӯз моҳи феврали соли 2008 раиси Ҳизби Наҳзати Исломии Тоҷикистон Муҳиддин Кабирӣ ва роҳбари маънавии ҲНИТ устод Муҳаммадшариф Ҳимматзода (вакилони ҲНИТ дар парлумон) лоиҳаи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи озодии эътиқод ва иттиҳодияҳои динӣ»-ро ба Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои баҳсу муҳокима ва баррасй пешниҳод намуда буданд. Мутаассифона, лоиҳа дар шӯрои Маҷлиси намояндагон мавриди баҳс қарор гирифт ва барои баррасӣ на ба Вазорати фарҳанг, балки ба Кумитаи амният ва мақомоти ҳифзи ҳуқуқ супорида шуд. Кумитаи амният хулосаҳои худро ба ҳукумат пешниҳод намуд. Ҳукумат дар навбати худ тасмим гирифт, ки ин поиҳа барои баррасӣ ва муҳокимаи вакилон пешниҳод карда нашавад ва ҳамин тариқ, лоиҳаи Ҳизби На-ҳзати Исломии Тоҷикистон рад карда шуд. Баъдан, ҳукумат, ки дар давоми беш аз як сол дар якҷоягӣ бо мақомоти ҳифзи ҳуқуқ дар талоши таҳияи лоиҳаи худ буд, баъд аз он ки лоиҳаи ҳукуматӣ ба парлумон пешниҳод гардид, парлумон онро бидуни тағйироте қабул кард, зеро дар он аллакай имзои шахси аввали ҷумҳурӣ гузошта шуда буд. Ман бо боварии комил гуфта метавонам, ки лоиҳаи ин қонун аз тарафи коммунистони собиқ, демократҳои феълӣ дар рӯҳияи атеистй таҳия шуда, он ба меъёрхои милливу исломии мардуми мо ҷавоб дода наметавонад ва дар ҳар нуктаи он шакли дунявӣ доштани Тоҷикистонро ёдоварӣ мекунанд. Аҷибаш ин аст, ки мудом вожаи дунявиятро пеш меоваранд, лекин то ба ҳол ҳеҷ як мақомоте мафҳуми дунявиятро ба мардум шарҳ надодааст ва мо шарҳу тасфири онро аз забони ҳеҷ касе нашунидаем. Бубинед, дар як кишвари исломие чун Тоҷикистон, ки мардумаш дар мазҳаби ҳанафианд, магар дунявият назарфиребӣ нест? Агар ба думболи моддаҳои қонуни қабулкарда гардем, бобати тарбияи наврасон, сохтмони масоҷид, тарзҳои ибодати намозгузорон ва вайрон кардани дигар паҳлӯҳои шариати исломиро мушоҳида хоҳем кард. Масалан, дар банди 1 – и моддаи 4 – и қонун ҳуқуқи паҳну баён намудани эътиқод дода шудааст, аммо дар банди 9-и ҳамин қонун ин ҳуқуқ маҳдуд карда шудааст. Дар банди 9 навишта шудааст, ки «ба фаъолияти таблиғотии оммавии динӣ танҳо иттиҳодияҳои динӣ ҳуқуқ доранд, ки тибқи тартиби муқаррарнамудаи қонуни мазкур ба қайд гирифта шудаанд». Ин маънои онро дорад, ки дар банди 4 ба ҳама иҷозат дода шудааст, аммо банди 9-и қонун онро махдуд месозад. Баъдан, дар банди 4.1 истилоҳҳои дигар истифода шудаанд. Манзур ин ҷо эътиқодй атеистист, вале ба андешаи ман, бехӯдоӣ эътиқод буда наметавонад. Дар моддаи 4, банди 14-15 дар бораи таълимоти динӣ ва ҷалби ноболиғон ба фаъолияти иттиҳодияҳои Динӣ сухан меравад. Дар банди 14 чунин омадааст: таълимоти динӣ танҳо бо риояи ҳуқуқи кӯдак барои падару модар иҷозат дода шудааст. Ин дар ҳолест, ки дар ин ҷо ҳуқуқи падару модар маҳдуд карда шудааст. Ва кӣ гуфта метавонад, ки кӯдак дар ин синну сол фикри худро вобаста ба ин кор муайян карда метавонад? Агар мо ба воқеоти имрӯзаи Тоҷикистон назар афканем, наврасҳои мо на танҳо ба таҳсил фаро гирифта нашудаанд, балки ба тарбияи дуруст низ аз ҷониби давлат, макотиби миёнаву олӣ фаро гирифта нашудаанд. Агар кӯдак имрӯз ба ихтиёри худ вогузор карда шавад, он, ба бозии кӯчаву дарёфти қути лоямут дода шуда ба кори дигаре машғул нахоҳад шуд…
Дар идомаи сӯҳбаташ М. Ҳаит таъкид мекунад, ки моддаи 15 бошад, чунин муқаррарот дорад: «Ҷалби ноболиғон ба фаъолияти иттиҳодияҳои динӣ… манъ аст». Яъне ноболиғ гуфта, то синни 16-сола ва дар ҷумҳурии мо эҳтимол дорад то 18- соларо дар назар доранд, мо ҳақ надорем, ки ноболиғро ба иттиҳодияи динӣ ҷалб намоем. Ба ҳама маълум аст, ки фаъолияти иттиҳодияҳои динӣ иборат аст аз намозҳои панҷгона, ҷумъа, намозҳои Иди Қурбону Рамазон ва дигар расму оинҳое, ки дар масҷидҳо ё иттиҳодияҳои динӣ анҷом меёбанд. Агар дар давраи муайян насли наврас ба масҷид ҷалб карда нашавад, фикр мекунам, ки дар оянда ҳисси худшиносӣ, ватанпарастӣ , имондорӣ аз байн рафта, насли бехудои атеистро тарбия мекунем, ки онҳо дар дӯстиву худшиносӣ бегона хоҳанд шуд. Дар моддаи 5 омадааст, ки давлат ба фаъолияти иттиҳодияҳои динӣ дахолат намекунад бо истиснои баъзе ҳолатҳо, яъне дар ин ҷо истиснои кадом ҳолатҳо дар назар дошта шудааст, маълум нест. Агар ин «истисноҳо» – ро мақомоти динии ҳукумат муқаррар кунанд, маълум аст, ки онҳо ғараз доранд ва метавонанд, ки дар холати муносиб фаъолияти ин дин, ҷараён ё равияро банданд. Ҳангоме ки давлат аз ташкилотҳои динӣ ҷудост ва сарвари давлат истилоҳи «дин аз давлат ҷудо аст»-ро мудом мавриди истифода қарор медиҳад, ин амалкард хилофи мукаррароти Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад. Зеро дар сурате ки давлат аз ташкилотҳои динӣҷудост ва давлат ба сохтмону таъмироту дигар фаъолиятҳои динӣ кӯмак намерасонад, пас, чаро дахолат кунад? Дар моддаи 6 мақомоти ваколатдори давлатӣ оид ба дин мувофиқи ҳамин қонун таъсис ёфтаанд, ки онҳо салоҳиятҳои беандоза доранд ва бе мувофиқа бо ин мақом иттиҳодияҳо ҳеҷ кореро аз пеши худ анҷом дода наметавонанд. Ҳатто дар моддаи 11, банди 6 омадааст: «Имомхатибон ва имомони масҷидҳо дар мувофиқа бо мақомоти ваколатдори давлатй оид ба дин интихоб карда мешаванд». Ҳарчанд дар моддаи 9, банди 2 муассисони иттиҳодияҳои динӣ ба микдори даҳ нафар зикр шудаанд, таъйинот танҳо бо мувофиқа бо мақомоти ваколатдори давлатӣ оид ба дин сурат мегиранд. Дар ин ҷо фикр мекунам, ки оянда имомхатибҳо ва имомони масҷидҳоро ба ду гурӯҳ тақсим хоҳанд кард: мардумй ва ҳукуматӣ. Ман як мисоли оддие меорам: яке аз имомхатибҳоро дар шаҳри Душанбе аз вазифа барканор карданд ва он имомхатиб муддати се сол дар сари қабри модари яке аз «бузургон» – и ин миллат хатми Қуръон анҷом дод, баъд ба ҷои кори аввалааш дубора барқарор шуд. Яъне тавре мешавад, ки ҳама ба монанди соҳибмансабони мову шумо балегӯву лаганбардор хоҳанд шуд. Баъдан, дар моддаи 19-и қонун омадааст, ки иттиҳодияҳои динӣ ӯҳдадоранд, ки бо дархости мақомоти ваколатдор оид ба дин моҳона ва солона дар бораи фаъолияти худашон маълумот пешниҳод намоянд. Ин маънои онро дорад, ки иттиҳодияҳои динӣ ба як муассисаи давлатй табдил меёбанд, яъне тобеи давлат мешавад ва маҷбуранд, ки гузориш пешниҳод кунанд. Мутобиқи моддаи 7 чун давлат дунявист, бояд таҳсилот ҳам дуняви бошад, вале имрӯз ба ҳама маълум аст, ки мувофиқи фармони Президент Донишкадаи исломӣ ба як ҷузъи Вазорати маорифи ҷумҳурии Тоҷикистон шомил карда шудааст. Эҳтимол дар оянда мадрасаҳои дар вилоятҳо мавҷудбуда ба ихтиёри вазорат гирифта шаванд ва бо ҳамин принсипи дунявият дар таҳсилот аз байн меравад, ки ин худ муқобили дунявият аст. Моддаи 8 дар бораи таҳсилоти динӣ баҳс мекунад. Танҳо ба масҷиди ҷомеи марказӣ ва масҷидҳои ҷомеъ иҷозат аст, ки таҳсилоти диниро анҷом диҳанд. Оё мардуми мусалмоне, ки дар деҳот зиндагй мёкунанд, ҳаққи таълими диниро гирифтан надоранд? Маълум аст, ки он касе ки аз алифбои арабиасос бархӯрдор аст, имрӯз ба таълими динии наврасон машғул мебошад ва ин барои ҷомеаи мо падидаи нек аст. Агар ин ҳолат, яъне манъи таълим рух диҳад, мо боз дуртар аз фарҳанг ва мазҳаби хеш хоҳем шуд. Зеро насле, ки аз дин, аз асолати мазҳабӣ дур аст, беимон мешавад ва ҳамон насл дар деҳот ҳам ба вуҷуд меояд. Дар моддаи 9, банди 4 омадааст: «Таъсис додани иттиҳодияҳои динӣ дар мақомоти ҳокимияти давлатӣ, мақомоти дигари давлатӣ, ташкилоту муассисаҳои давлатӣ, мақомоти худидоракунии маҳаллӣ, муассисаҳои таълимӣ ва қисмҳои ҳарбӣ манъ мебошад.». Ёдатон бошад, дар қисми ҳарбие масҷиду калисо амал мекард ва чанде қабл бо фармони Вазири мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон онро бастанд. Баъдан, дар мавриди бақайдгирӣ моддаи 13-и конун низ монеаҳои зиёде ба бор овардааст. Барои бақайдгирӣ асноди зиёде талаб карда мешавад. Хуб медонед, ки то ба ин рӯз аксари масҷидҳоро бо додани пораву дигар василаҳо сабти ном кардаанд. Аммо дар бандҳои дигари ин модда масъала боз ҳам тундтар ҷараён меёбад, то ҳадде ки ташкилотҳои динии пешин низ вазифадор карда шудаанд, ки аз сари нав аз қайд гузаранд. Маълум, ки дар ин ҷо хароҷоти афзуни молй дар назар аст, ҳамзамон бозори ришваю фасод ривоҷ меёбад, ки ин ба фоидаи «кисаи чап»-и хизматчиёни ба тозагӣ тарбияёфтаи давлати кунунӣ хоҳад шуд…

Парламент дорем, вале парламентаризм надорем
Баъд аз суханронии Муҳаммадалии Ҳаит садри маҷлис зимоми суханро ба муовини раиси Ҳизби сотсиал-демократи Тоҷикистон Шокирҷон Ҳакимов дод. Мавсуф баромади Муҳаммадалии Ҳаитро хуб арзёбӣ намуда, гуфт:
– Ман мудири кафедраи ҳуқук, ва муносибатҳои байналмилалӣ мебошам ва барои ҳамин воқеан ҳам, аз баъзе ҳолатҳои кор бархурдорам. Тибқи санадҳои ҳуқуқӣ бояд дар навбати аввал лоиҳаи қонуни якум пешниҳодшуда дар Маҷлис мавриди баррасӣ қарор мегирифт, вале ин тавр нашуд. Тавре медонем, вакилони Ҳизби Наҳзати Исломии Тоҷикистон устод Муҳаммадшариф Ҳимматзода ва Муҳиддин Кабири моҳи феврали соли гузашта лоиҳаи қонуни мазкурро пешниҳод карданд ва мебоист комиссияву кумитаҳои Маҷлиси намояндагон онро баррасӣ карда, ба хукумат барои хулосабарорӣ пешниҳод мекарданд. Лоиҳаи қонуни дуюм, ки Ҳукумати Тоҷикистон пешниҳод кард, он бояд хамчун лоиҳаи алтернативӣ кабул мешуд, вале ғайриинтизор он лоиҳа ба таври фаврӣ дар парлумон қабул шуд. Агар асоси лоиҳаи қонуни ба ном «ҳукуматӣ» дар заминаи лоиҳаи қонуни таҳиякардаи М. Кабирӣ ва устод М. Ҳимматзода гирифта мешуд ва баъд бо мувофиқа ба он тағйироту иловаҳо дохил карда мешуданд, ба мақсад мувофиқтар мебуд, -Ҳамзамон бояд зикр кард, ки на ҳамаи лоиҳаи қонуну қарорҳо бо Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон барои мувофиқа пешниҳод карда мешаванд, зеро қабули ҳамин қонун ҷалби маблағи иловагиро аз буҷаи кишвар пешбинӣ накардааст. Воқеан, парлумони Тоҷикистон, ки айни замон ба як сохтори иловагии мақомоти ҳокимияти давлати табдил ёфтааст ва бори дигар нотавонии он дар назди ҳукумат исбот шуд, ки онҳо дар қабули ҳуҷҷати муҳими такдирсози миллат ба роҳи каҷ қадам ниҳоданд. Ин аз табиати парлумон ва парламентализм дар Тоҷикистон гувоҳй медиҳад. Музокираи парламентӣ яке аз шаклҳои маъмули парламент аст. Мо парламент дорем, лекин парламентаризм надорем. Чун фраксияҳои депутатӣ нестанд, шакли асосии фаъолияти депутатӣ вуҷуд надорад. Вақте ки сухан дар бораи ибораи «музокираи парлумонӣ» меравад, чӣ дар назар дошта шудааст? Ба ғайр аз вакилон ё худ аъзои Маҷлиси миллӣ фаъолони мухталифи ҷомеаи шаҳрвандй, ки дар иртибот ба ҳамин масъала тасаввурот ва ҷаҳонбинии муайян доранд, бояд ҷалб шаванд. Вале тавре ишора шуд, сатҳи фаҳмиши парламенти Тоҷикистон, ки хеле паст аст, ба таври он шарту шароите, ки дар Конститутсия ва қонунгузории Тоҷикистон пешбинӣ гардидаанд, аз истифодабарии самарабахши онҳо худдорӣ мекунанд. Агар бо як ибора фикрамонро иброз дорем, пас, гуфтан мумкин аст, ки ин аз бесалоҳиятии парлумони Тоҷикистон гувоҳӣ медиҳад. Агар сари масъалаи ноболиғон ҳарф занем, гуфтан ба маврид аст, мувофиқи кодекси байналмилалӣ, паймон (конвенсия) оид ба кӯдак, шахси то нуздаҳсола ҳамчун кӯдак дар назар дошта шудааст. Тамоми имтиёзу шарту шароит дар робита ба ҳамин ҳуҷҷатхо бояд татбиқ шаванд, вале ҳамзамон дар ҳамин конвенсия меъёри мушаххас ишора шудааст, ки ба давлатҳои мухталиф ваколат дода шудааст, ки бо назардошти вижагихои фарҳангӣ, заминаҳои иқтисодӣ, фарҳангу тамаддун, урфу одат ва анъаноташон ҳамин синну солро боло ё кам кунанд…
Ин ҷо мехоҳам сари баъзе иқтибосҳо ё суханҳои масъулин истода гузарам: Муродулло Давлатов-директори Маркази исломшиносии назди Дастгоҳи Президент гуфтааст, ки «ҳеҷ кас ҳуқуқи маънавӣ надорад, ки ин қонуни қабулшударо ахлоқану мазмунан зери шубҳа карор диҳад, чунки крнунро парламент қабул кардааст, на давлат». Аз нуқтаи назари усул ва моҳият ин гуна гуфтаҳо хилофи Конститутсия мебошанд, чунки ҷомеаи шаҳрвандӣ ва табақаҳои иҷтимоии ҷомеаи Тоҷикистон дар робита ба қонунҳои мушаххасе, ки қабул шудаанд, ҳақ дорад, баррасиву муҳокима намояд. Вале агар аз нуқтаи назари Муродулло Давлатов рафтор кунем, пас ягон ниёз барои баррасӣ кардани ягон ҳуҷҷат нест. Дигар ин ки вазири фарҳанги Тоҷикистон мӯҳтарам М. Асрорӣ навиштаанд, ки «…дар робита ба қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи озодии виҷдон ва иттиҳодияҳои динӣ» бояд гуфт, ки қонуни мазкур қонуни шахшуда нест, балки ҳар гоҳе ки зарурат пеш ояд, бо пешниҳод кардан тағйиру иловаҳо ворид мегарданд». Солҳои қаблӣ ҳукуматиҳо мегуфтанд, қонун догма нест ва ин идомаи мантиқии ҳамон гап аст. Агар аз аввал парлумон тамоми муқарраротро риоя мекард, қонун тибқи талаботи ҷомеа қабул мегардид. Вале афсус, ки ин тавр нашуд ва Худо накунад, ки боз дар ҷомеа мушкили наве пайдо шавад…

Конун мушкилотро меафзояд?
Тазаккур додан ба маврид аст, ки баъди баромади Шокирҷон Ҳакимов бахши суолу ҷавоб ва мубоҳиса оғоз гардид. Бо истифода аз ин фурсат Абдурахими Солеҳ, донишҷӯи Донишгоҳи миллӣ гуфт: ман ҳайрони чунин парламент ҳастам. Охир, пеш аз оне ки онҳо чунин конунҳоро қабул мекунанд, магар аз тоҷикият ва мансубияти хеш ба дини мубини Исломро фаромӯш мекунанд? Акоша Кабирӣ бошад, бо таассуф изҳор дошт, қабули чунин қонун мушкилоти мардумро меафзояд ва вашлон бояд сари ин мавзӯъ андеша намоянд. Холмуҳаммади Асозода-ҳуқуқшинос ҳам дар баромади хеш иброз намуд, ки Тарчанде дар Конститутсияи ҷумҳурӣ дин аз давлат ҷудо эълон карда шудааст, аммо ҳукуматдорон бо роҳҳои гуногун ба фаъолияти диндорон фишор меоранд.

Қонуни нави дин-фоҷеа барои мардум
Дар бархӯрди худ ба ин масъала узви Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон Ҳоҷӣ Акбар Тӯраҷонзода рӯирост иброз намуд, ки конуни қабулгардида барои аҳли мусалмон басо фоҷиаовар мебошад.
– Воқеан, – гуфт ӯ, ба дурустй изҳор менамоям, ки бо қабули ин қонун, ба сари мардуми мусалмони кишвар мушкили наву нангине бор карда шуд. Қариб дар ҳамаи моддаву бандҳои қонуни фармоишӣ маҳдудиятҳои гарон нисбат ба мусалмонон ва намояндагони дини кишварро оид ба иштирокашон дар ҳаёти сиёсиву иқтисодии ҷомеа мушоҳида намудан мумкин аст, ки ин бори дигар аз худобехабарӣ ва бесалоҳиятии баъзе аъзои парламенти Тоҷикистон гувоҳӣ медиҳад. Чуноне ки дар моддаи 23, банди 3 қайд карда шудааст: «Фаъолияти таблиғоти ва маърифатии иттиҳодияҳои динӣ дар муассисаҳои давлатии томактабиву мактабӣ, инчунин дар манзилу хонаҳои шаҳрвандон манъ аст». Ин барои мардуми мусалмон ба он маъно фоҷеа ҳисоб меёбад, ки онҳа мехоханд аҳкоми шариати исломиро ба дурустй ба ҷо оваранд, фарзандонашонро дар роҳи ибодат ба Худои азза ва ҷалла ташвиқ намоянд, тарбияи солим диҳанд ва талаботи дигари дини мубини Исломро риоя намоянд, вале қонуни мазкур махдудиятҳои зиёдеро пешбинӣ кардааст. Мутаассифона, гарчанде эълон карданд, ки баҳсу муҳокимаҳо оид ба қонун зиёд шуд, вале ин ҷо ҳам нисбати Қонуни асосии миллат хеле дилсардона муносибат намуданд.
Агар замони қабул гардидани қонун бобати ҷашну маросимҳоро ба ёд биёрем, дар нишасту вохӯриҳо оид ба расму оин мар-дум чизи дигар мегуфтанду намояндагони ҳукумат онро ба таври дилхоҳашон маънидод мекарданд. Бовуҷуд масъулини ҳукумат маҷбуранд, ки баъди як сол ба он баъзе тағйироту иловаҳо ворид кунанд. Аз ин лиҳоз, фикр мекунам, ки ҳоло дар бобати қонуни кунунӣ низ сари ин масъала хоҳанд омад. Бо дилпурӣ метавонам гӯям, ки дар таҳия ва қабули қонуни дин парлумон ва ҳукумати кишвар ба беруёна вайрон кардани Қонуни асосии кишвар ва нормаҳои ҳуқуқии байналмилалӣ роҳ додаанд. Агар Қонуни асосии кишвар вайрон шавад, мебояд бо нормаҳои ҳуқуқии байналмилалй амал кард, он дар ҳаёт коргар хоҳад шуд… – гуфт Ҳоҷӣ Акбар Тӯраҷонзода.

Маркази исломиро фиреб доданд ё…?
Ходидли Институти фалсафа Давлати Усмон бошад, гуфт: бо иштироки тамоми қишрҳои ҷомеа, ки ба қабули қонун ҳусни таваҷҷӯҳ доранд, Ҳизби Наҳзати Исломии Тоҷикистон, албатта, ҳаққи дифоъ аз Исломро дорад ва ташаббуси ин корро ба даст гирифтанаш корест арзанда! Маҳз тавассути чунин нишастҳо аксуламали беадолатиҳо бояд идома ёбад.
– Албатта, мову шумо шоҳиди ду тараф, ки ҳамдигарро ба тундгароӣ айбдор мекарданд, будем. Мутаассифона, афкоре, ки дар қонуни имрӯз қабулшуда таҳмилшудааст, буи ҳамон тундгароии соли 1992-ро мекунад. Дар ин ҷо чанд нуктаро гуфтан ҷоиз мебошад. Аввалан, Тоҷикистон ҳамчун кишвари мустақил зери ҳама гуна конвенсияҳо, баёнияҳо ва ҳуқукҳое, ки кишварҳои байналмилалӣ имзо кардаанд, имзо гузоштааст. Қонуне, ки имрӯз қабул шудааст, сад дар сад ба қонунҳои байналмилалӣ муқобил аст, Ба ин моддаҳои 18, 19 ва 26-и Баёнияи байналмилалй оид ба ҳуқуқи инсон шаҳодат дода метавонанд. Нуқтаи дигар ҳамин аст, ки ба андешаи ман, баъд аз Сарқонун, қонуни дин муҳимтарин ва асоситарин ба шумор меравад, Зеро 98 фисади аҳолиро мардуми мусалмон ташкил мекунанд. Ин қонун бошад, ҳуқуқ ва озодиҳои 98 фоизи мардумро танзим карда истодааст…
Дар мизи гирд Қобилҷон Боев-сардори шӯъбаи фатвои Маркази исломӣ, қонуни навқабулшударо бадтарин қонуни қабулшуда арзёбӣ карда, афзуд: аз дасти мо чӣ ҳам меомад? Воқеан, мо аз мӯҳтавои ин лоиҳа бехабар набудем. Зеро онро барои шиносоӣ ба мо оварда буданд, ки ба он ислоҳ дароварем. Мутаассифона, вақте ки қонунро чун шаҳрванд мутолиа намудам, аз ислоҳҳо, фикру ақоиди худ осоре надидем…

Ба ҷои хулоса
Дар фарҷом қайд кардан ба маврид аст, ки нишаст аз манфиат холӣ набуд. Дар он ҳамчунин Сайидумар Ҳусайнӣ-муовини аввали раиси ҲНИТ. Зарафои Раҳмони-раиси шуъбаи фарҳанги ҲНИТ, Мамлакат Ҷайчиева, узви садорати Ҳизби демократи Тоҷикистон, рӯзноманигори мустақил Султони Ҳамад ва Фаридун Ҳодизода бо ҳисси баланди худшиносии миллӣ, андешаҳои худро баён карданд.
Бояд гуфт, ки масъулини ҲНИТ барои ҷонноктар шудани баҳсу муҳокимаҳои банду моддаҳои қонуни мазкур намояндагони сохторҳои давлатӣ, аҳзоби сиёсӣ, ташкилотҳои ҷамъиятиро даъват карда буданд. Вале мутаассифона, намояндагони сохторҳои тобеи ҳукумат бо сабабҳои мухталиф аз сӯҳбати рӯ ба рӯ дуриро авлотар шумурданд. Магар дар ҳаллу фасли чунин масъалаи умдаи ҷомеа муносибати мусулмонони мансабдор чунин аст? Агар кор ин тавр бошад, пас вой бар ҳоли мусалмонони табақаи поёнӣ, ки имрӯз ба саворони ҳавову ҳавасҳои дунявӣ ҳеҷ баробар намешаванд!

Оё дар мазҳаби Имом Аъзам (р) будааст?

Сайидюнуси Истаравшанӣ

Одатан, унвони зиёӣ ва ё рўшанфикр, барои касоне зебанда аст, ки дар ҷомеа таъсиргузор бошанд, на таъсирпазир. Ҳоло, агар касе на танҳо таъсирпазир бошад, балки аз ҷиҳати «Хоҳӣ нашавӣ расво, ҳамранги ҷамоат шав», ба дараҷае хештанро «ҳамранги ҷамоат» сохта бошад, ки дигар худи ҷамоат ҳам, аз ҳамрангии ў шигифтзада шаванд, оё барои чунин касе, унвони зиёӣ додан сазовор аст?

Дар замони шўравӣ, меъёру миқёси арзёбии ашхос, афкору андешаҳои касоне чун Марксу Ленин буд. Яъне агар касе бо он миқёс, одами хуб ташхис дода нашавад, дигар на ин ки «одами хуб» бошад, балки «инсоне бад» дониста мешуд.

Вақте Раиси Ҷумҳур, шиори ориёӣ будану ифтихороти қабл аз исломи Тоҷикистонро сар дод, як дафъа миқёси арзёбӣ пеши зиёиёни «ҳамранг», фақат ҳамон ориёӣ будану аз насли Куруши Кабир будан, ягона меъёри ташхиси хуб ё бад будани ашхос қарор гирифт. Агар касе, нисбати гузаштаи қабл аз исломи Тоҷикистон, калимае нақдомез ба забон меовард, дигар «хоини миллат» қаламдод мегардид.

Соли 2009 мелодӣ, аз ҷониби Раиси Ҷумҳур, соли Имоми Аъзам (р) номгузорӣ гардид. Камина, ба унвони як нафар мусалмон, қатъан аз ин номгузорӣ хушҳолам, ва қасд дорам дар пойгоҳи «Кимёи саодат», озмуне мақоланависӣ дар ин мавзўъ эълон намоям. Аммо…

Касоне ки то дирўз, шиоре ҷуз ҳамон шиоре, ки пеш аз соли 2009 аз «боло» таъйин шуда буд сар намедоданд, як дафъа тамоми он шиорҳоро ба фаромўшӣ супурда, ба ҷои он, шурўъ карданд ба сар додани шиори Имоми Аъзам (р)-ӣ будан.

Дигар, дар назди инон, меъёри арзёбии ашхос ҳам иваз гардид. Агар то дирўз, ориёӣ будан милок бошад, имрўз Имом Аъзам (р)-ӣ будан милок қарор гирифт.

То ҷое ки амсоли Аттор ҳам, агар қарор бошад «одами хуб» ташхис дода шаванд, бояд дар мазҳаби Имом Аъзам (р) бошанд, вагарна «унсуре номатлуб» дониста хоҳанд шуд. Бовар надоред?

14 апрели соли ҷорӣ ба ибтикори Пажўҳишгоҳи фалсафаи Фарҳангистони улуми Тоҷикистон, ҳамоише баргузор гардид. Дар ин ҳамоиш, ба гузориши BBC тоҷикӣ, нақши Фаридуддини Аттор (р), аз чеҳраҳои барҷастаи олами тасаввуф, арзёбӣ шуд. Ширкаткунандагони ин ҳамоиш, нақши Аттор (р)-ро дар рушди фарҳангу адаби форсу тоҷик пурарзиш хонданд.

Ин иқдом, дар воқеъ, иқдоми хубест ва бояд арҷ ниҳода шавад. Аммо…
Як дафъа ба зеҳни яке аз ширкаткунандагон чунин хутур кард, ки набояд фаромўш кунем, ки солӣ ҷорӣ, соли Имом Аъзам (р) аст. Бояд бубинем ҷаноби Аттор (р), чӣ нисбате бо Имом Аъзам (р) дорад?
Тибқи гузориш, «баррасии ҷойгоҳи Аттор дар ирфон, дар ҳоле сурат гирифт, ки ихтилофи назарҳое дар бораи мазҳаби вай вуҷуд дорад ва бархе мудаъӣ шудаанд, ки вай бо мазҳаби ҳанафия ҳеч иртиботе надоштааст».

Намедонам, интисоб ба як мазҳаб, чӣ рабте дар ин миён дорад? Фарз кардем, ки Аттор дар мазҳаби ҳанафия набудааст. Аслан, аз аҳли тасаввуф маъруф аст, ки ҳеҷ гоҳ мазҳаби хеш ошкор намекарданд, ҳатто ба гуфтаи бархе аз пажўҳишгарон, мутасаввифа худро пайрави ҳеҷ як аз мазҳабҳои фиқҳӣ намедонистанд.

Агар дар мазҳаби ҳанафия набуд, яъне дигар бузурге аз бузургони мо нест?

Дар баробари чунин мавзеъгирии бе ҷо, ба назари шумо, дигарон бояд чӣ вокунише нишон бидиҳанд? Ҳатман, хоҳед гуфт, ки касоне бояд бигўянд: Мавзўъ, баррасии Аттор аст, ҳол, дар кадом як аз мазҳаб буданаш, хеле аҳамият надорад. Билохира, яке ҳанафӣ асту дигаре шофеиву сеюме моликиву чаҳоруме ҳанбаливу ғайраву золик… Аслан касоне чун Носири Хусрави Қубодиёнӣ, дар ҳеҷ як аз мазоҳиби номбурда нестанд, балки исмоилӣ мебошанд, вале ба унвони як абармарди тоҷик, ҳатто дар арсаи дин, аз бузургонанд.

Аммо, он дигар ширкаткунандагон низ, бо имзои ин мавзеъгирӣ (яъне ин ки бояд афрод бо миқёси Имоми Аъзам (р)-ӣ будан, арзёбӣ гарданд), «ғайрати мазҳабӣ»-яшон ба ҷўш омада, шурўъ карданд ба дифоъ аз Аттор (р), ки эшон аз ҳанафия буданд.

Бар асоси гузориши фавқ, яке аз ширкаткунандагон ин иддаъоро радд кард ва гуфт, ки шарҳи ҳол ва осори Аттор ҳокӣ аз он аст, ки вай аз мазҳаби Имоми Аъзам Абӯҳанифа пайравӣ мекардааст. Ба гуфтаи ў, Аттор аз рӯйи насаб ва хонавода, ба мазҳаби Ҳанафия пайванд дошта ва маҳаки таълимоти Абӯҳанифа таҳаммулгароӣ буда, ки ин мавзӯъ дар осори Атттор низ нақши калидӣ доштааст. Мазҳаби Имоми Аъзам ба Аттор имкон дода, то мароҳили маърифатро, ки дар тасаввуф ва ирфон аст, яъне шариъат, тариқат ва ҳақиқатро тай кунад».

Камина, бо ин гуфтор, ҳаргиз аз бузургии Имоми Аъзам (р) костанӣ нестам. Мо, ҳар андоза ўро арҷ ниҳем, боз андак аст. Манзури ман, мавзеъгирии бархе аз зиёиён аст.

Онон дар воқеъ касоне ҳастанд, ки агар фарз кунем, соли ҷорӣ аз ҷониби Раиси Ҷумҳур, на соли Имоми Аъзам (р), балки масалан соли Зардушт номида мешуд, ба ҷои чунин гуфтор, сад дар сад гуфторе дигар ва муғойир бо ин ки инак мебинем мегуфтанд. Масалан мегуфтанд: «Шарҳи ҳол ва осори Аттор ҳокӣ аз он аст, ки вай аз ҳаводорони маслаки зардуштӣ будааст. Аттор аз рӯйи насаб ва хонавода, ба мазҳаби маздаясанӣ пайванд дошта ва маҳаки таълимоти Зардушт, ки «Пиндори нек, гуфтори нек, рафтори нек» будааст дар осори Атттор низ нақши калидӣ доштааст».

Агар бовар надоред, чанд соле дигар сабр кунед ва мунтазири ин бошед, ки яке аз солҳои оянда, ба номи Зардушт номугзорӣ шавад.
Комёб бошед.
http://www.kemyaesaadat.com/