Қонун барои элита

Рӯзбеҳи ДОДБЕҲ «Нигох» №35 19.11.09.

Қонун «Дар бораи забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» мардумӣ набуда, аз манфиатҳои ин мардум пуштибонӣ карда наметавонад, зеро он «Қонун барои элита»-ҳост, барои элитаи сарукалобааш гуми тоҷик.

Қонуни демократй

Чанде пештар Қонуни 22-юми июли соли 1989, таҳти рақами 15, ки Совети Олии РСС Тоҷикистон қабул намуда буд, аз эътибор соқит дониста шуд ва Қонуни нави забон, ки бояд кайҳо рӯи кор меомад, бо номи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» интишор гашт ва мавриди амал карор гирифт.

Аз нигоҳи худи Қонун, он «вазъи ҳуқуқии забони давлатиро муайян ва истифодаи онро танзим мекунад», Дар баробари ин, дар боби 1-ум, сархати 2-юм омадааст: «Қонуни мазкур истифодаи забонҳоро дар муносибатҳои шахсӣ танзим намекунад», ки ин, аллакай, ба дарди ҳамагон, махсусан, ба дарди оне, ки парвардаи миллати таҳҷои асту ин замину обу ҳаворо дӯст медорад ва худро фарзанди ин халқи тӯли садсолаҳо азияткашида медонад, намехӯрад. Чунки Қонун иҷозат медиҳад, ки дар кӯчаву паскӯча, бозору мағоза, ҷойҳои ҷамъиятӣ, чӣ тавре ки хоҳед ва бо кадом забоне, ки хоҳед, сӯҳбат кунед.

Шаклан Қонуни мазкур демократӣ аст, аммо ба назари банда, барои рушди забони миллӣ монеа ба вуҷуд меорад, тавре ки қаблан буд, яъне мақоми забон ҳамон хел боқӣ хоҳадмонд.

Дар моддаи 3- юм, дар сархати аввал чунин омадааст: «Забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон -забонитоҷикӣ аст». Маъмулан, дар ин бора зиёд гуфтанду зиёд навиштаанд, ки чунин забон, яъне забони тоҷикӣ вуҷуд надошт ва онро забони форсӣ мегуфтаанд, аниқтараш, гуфтаанд ва ман метавонам садҳо мисол орам, ки ифодагари андешаи форсӣ будани ин забон бошад, аммо чун доманаи баҳс ба дарозо мекашад, аз гуфтани ин нукот худдорй менамоям.

«Забони тоҷикӣ» дар ҳеҷ куҷо нест

Аммо ин нуктаро хотирнишон сохтан бамаврид аст, ки дар ҳолати аз адабиёту ториху фарҳангу улуми гуногуни муштаракамон бо эрониён ва тоҷикони Афғонистони фарогири асрҳои V-II-и пеш аз милоди Масеҳ, манзурам, фарханги форсии бостон, фарҳанги форсии миёна, фарҳанги паҳлавӣ ва фарҳанги вуруди ислом ба ин сарзамин, то давраи Мавлоно Абдураҳмони Ҷомӣ ва, ҳатто, то асри XVIII даст бикашем ва ба домони замони Аҳмадм Дониш, Мирзо Сироҷ, Шоҳин, Ҳайрату пасомадаҳо (то аввали садаи 20) даст бизанем, ҳам дар ҳеҷ ҷое ба ибораи «забони тоҷикӣ» во нахоҳем хӯрд.

Аммо ин забон бо номи забони форсии Мовароуннаҳр, забони форсии бухороӣ дар сарчашмаҳо ва гуфтаҳои бузургон, монанди аллома Аҳмад Махдуми Дониш, Мирзо Сироҷи Ҳаким, Шоҳин, Садри Зиё зиёда вомехӯрад. Аҳмади Дониш менависад: «Ӯ бо лисони русӣ ҳарф мезаду ман бо лисони форсӣ, мо ҳамдигарро намефаҳмидем», ин як ҷумлаест аз «Наводир-ул-вақоеъ», ки иқтибос аз сӯҳбат ҳангоми сафари Петербургии аллома байни ӯ ва фойтунрони рус мебошад. Ва аммо халқияти тоҷик буда ва он танҳо ба тоҷикони Варорӯд вобаста набуд ва ҷуғрофиёи хеле васеъ дорад. Оғози он агар Байнаннаҳрайн бошад, поёни он лаби баҳри Хазару сохилҳои Арал, қаторкӯхҳои Олой ва Помир будааст.

Пас, ин гуна забон бо номи тоҷикӣ ҳеҷ гоҳе набудааст ва мо хоҳем, нахоҳем, ин забони форсии хуросонӣ ва форсии мовароуннаҳрӣ будааст, ки бо он қабл аз мо эҷоди илму адаб шуда, моро ба ҷаҳониён шиносондааст.

Дар ҳеҷ тарҷумаи русӣ, инглисӣ, олмонй, фаронсавӣ шарқшиносе ё тарҷумонеро надидаам, навишта бошанд, ки шеъри Рӯдакӣ, Фирдавсй, Носири Хисрав то Нақибхони Туғрал аз забони тоҷикӣ тарҷума карда шудааст. Дар хама ҷо «перевод с персидского» (тарҷума аз забони форсӣ) навишта шудаааст. Наход, ин бандро вакилони Маҷлиси Оли кабул намуда бошанд? Агар ҳа, пас, ин вакилон аз фарҳанги форсӣ воқеан бехабар ва ё тарбиятдидаи фарҳангу тамаддуни халқи дигаранд?

Забони форсӣ ва СММ

Баъдан, аз рӯзе, ки инқилоби исломӣ дар Эрон ғалаба намуд, баробари баҳисобгирифтани тоҷикони Ҳиндустону Покистон, Чину Тоҷикистон, Афғонистону Ӯзбекистон, Қазоқистону Қирғизистон, Туркманистон, ҳатто, тотҳои Доғистон ва аллониҳои Осетия ва толишҳои Озарбойҷон, донишмандони эронӣ даъво доранд, ки забони форсӣ низ яке аз забонҳои қудратманд буда, он бояд яке аз забонҳои Созмони Миллали Муттаҳид бошад.

Ва ҳоло ман бар он андеша мекунам, ки магар, дар ҳоле ки даъво барои забони муоширату ҷаҳонӣ гардидани забони модарии мо, манзурам, забони форсии варорудӣ, худро ҷудо намудан ва номи базӯрӣ гузоштаи собиқ «хоҷагонамон»-ро фаромӯш нанамудани мо, шикасти ин миллат нест? Ба назарам, ҳамин тур аст.

То ҳанӯз шогирдони В.С. Расторгуева ва дигару дигарҳо будани худро исбот менамоем ва дар мурдобчаи сохтаи онҳо, ки хеле танг ва обаш гандида аст, шино мекунем. Чаро баҳри азими форсиро намебинем ва чарову аз чӣ сабаб худро нодида мегирем?

Дар моддаи 2- юм омадааст: «Қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон ба Конситутсия (Сарқонун)-и Ҷумҳурии Тоҷикистон асос ёфтааст». Кас ба ҳайрат меояд: Қонун қабул мекунем, аммо то имрӯз «Қонуни асосӣ»-ро бо ду ном интишор менамоем ва онро Конситутсия ва дар қавсаин Сарқонун менависем.

Дар ҳоле ки маҳз дар Қонуни забон, ки он бо истифода аз имлои забони мо сохта шудааст, бояд яке аз ин вожаҳо қабул мегашт ва ҳар шаҳрванди Тоҷикистон мефаҳмид, ки «Қонуни асосй»-ашро бо юнонӣ «Конститутсия» номад ва ё бо лафзи ширину равонаш «Сарқонун».

Баъдан, дар моддаи 11, банди 2-юм омадааст: «Чорабиниҳои фарҳангии байналмилалӣ ва байнидавлатӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ба забони давлатӣ ва бо забонҳои дигар сурат мегирад». Ин ҷо бояд забонҳои байналмилалӣ: русӣ, инглисӣ, олмонӣ, арабӣ, фаронсавӣ номбар карда мешуд ва ибораи «забонҳои дигар» дар чанд моддаи дигари ин Қонун низ истифода шудааст. Ба назарам, ин мантиқӣ нест, чун забонҳо дар рӯи ҷаҳон хеле зиёданд ва дар Қонун (!) бояд номуайянӣ набошад.

Тазъйиковартарин модда, ба назарам, моддаи 13-ум аст, ки дар банди аввали он омадааст: «Эълону реклама дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ба забони давлатӣ интишор мешавад», дар банди дуюми ҳамин модда, ки ба асоси банди аввали он хатти батлон мекашад ва маънии банди аввалро батамом гум мекунад ва агар боз ҳам дагалтар гӯем, онро чун тимсоҳ фурӯ мебарад, омадааст: «Эълону рекламаҳо тибқи қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон ба забонҳои дигар низ интишор карда мешаванд». Намедонам, дар кишваре, ки куюми асосии он бо забони тоҷикй, манзурам, ҳамон забони форсии варорудӣ ё мовароуннаҳоӣ гап мезанад, реклама ба забонҳои дигар ба кӣ лозим аст? Ин ҷо, албатта, бояд ба касоне, ки ширкатҳои бузурги рекламадиҳандаро ба бозоргир будани реклама, ба қавле, бо забонҳои дигар, мутақоид сохтаанд, қоил шуд.

Бояд пеши онҳо даст бардошт ва гуфт: «Офаринатон бод!!!». Чӣ тур тавонистед, ки, хатто, ба депутатҳои тоҷик ин фикри ботилро талқин кунед?! Аз он забони давлатӣ чӣ боқӣ мемонад, дар ҳоле ки, ҳатто, молро дар бозор ба забони дигар пешниҳод мекунанд? Ба масал, инро метавон ба харбузафурӯшии ҳамон тоҷик монанд кард, ки дар бозори лекин молашро «асал барин ширин» гӯяд.

Баъдан, андеша чунин аст, ки дар ҳолати амал намудани забонҳои дигар, дар шаҳрҳои бузург ва шаҳрҳои музофотию шаҳракҳо, умуман, тағйироти кироиё нахоҳад шуд ва рекламаҳо, чуноне ки буданд, хамон тавр хоҳанд боқӣ монд. Нуктаи дигар он аст, ки худи вожаи «реклама»-ро бояд ба «навидҳои бозоргонӣ» ё «пайёмҳои бозоргонй» иваз намоем ва ҳеҷ ҳоҷат ба вожаи ғайрро истифода бурдан нест, чун дар таркиби забони мо ибораи ин маъниро медода вуҷуд дорад.

Моҷарои «у»-и дароз ва «у»-и кӯтоҳ

Мо доир ба «у»-и дарозу «у»-и кӯтоҳ ва «у»-и мобайн ҷанг мекунем, ҳамдигарамонро носазо, саҳфаҳои рӯзномаамонро аз дашноми ҳамдигар пур мекунем, ба рӯи якдигар туф мекунем, аммо дар паҳлӯямон ба забони мо ба воситаи ҳаммиллати миллатгумнамудаи мо фишор меоранд ва вожаю ибораҳои нодаркорро ба сари мо бор мекунанд, ки аз туркию ӯзбекӣ, русию яҳудй ва дигару дигарҳо иборат аст ва ин кор низ аз ҷониби нафароне рӯй медиҳад, ки аз фарҳангу тамаддуни ҳазору чандсолаи мо бехабаранд, хомӯшем.

Чун имрӯз дар кӯчаҳои пойтахт қадам мезанӣ, гумон мекунӣ, ки дар Туркиё, Ӯзбекистон, Русия ва Инглистон гаштай. Баъдан, аз но фаҳмию беақлии мутахассисони рекламадиҳанда ва рекламақабулкунанда низ, ки ҳеҷ сареву сарваре надоранд, рекламаҳое «зеб»-и шаҳри мо гаштаанд, ба забони мо, ки ба назари «чиновник»-ҳои мо, аз афти кор, «камбағалу қашшоқ» менамояд, рекламаҳои ғайритоҷикие, монанди Метро, Москвичка, Русия, Ойдин, Истамбул, Абрикол, Арбат ва ғайра ворид гашта, забонамонро «ғанӣ» гардонидаанд.

Пас аз чанде гумон мекунам, мегӯем, ки ин вожаҳо хоси забони модарии моянд ва бояд бошанд, чунки онҳо халқй гаштаанд.

Аҷибии кор дар он аст, ки вожаи «работ», ки аслаш арабӣ аст, ба воситаи тоҷикон ва эрониёни савдогар ба Маскав рафта, номи маҳаллии «Арбат»-ро гирифтааст, яъне вожаи русӣ гаштааст. Ин вожаи ба воситаи савдогари тоҷик ба ин кишвар рафта баъди гузаштани асрҳо ба сарзамини мо баргашт ва мо худро донандаи хуби забони русӣ мехонему бе ин забон худро тасаввур карда наметавонем. Бехабар гирифтани Фарҳанги русии оқоёни Дал ва Ожегов, ки ба забони чиновникҳои мо «Толковий словар» аст, онро «Арбат» гуфтем ва мағозаю тарабхонаамонро дар роҳи Ҳисор-Душанбе чунин ном гузоштем.

Ман бо боварй гуфта метавонам, ки то ин дам ба маънии ин вожа на нафаре, ки дар шаҳрдории мо дар идораи номгузорӣ кор мекунад сарфаҳм мерафту на соҳиби он, вагарна ҳамон вожаи маъмулии работро, ки тоҷикӣ шудааст, мегузошту ҷони ҳама халос мешуд. На мо менавиштему на шумо механдидед.

Дар ҳолати донистани маънии вожа, пас, ин таҳқири соҳибзабон ва кулли миллат аст, на бешуна кам. Рекламаҳои телефонҳои мобилй, ки дар кулли Ҷумҳурии Тоҷикистон ба назар мерасанду ба воситаи ВАО бозгӯ мешаванд, ба забони ғайритоҷикй буда, дар дуртарин нуқоти ҷумҳурии соҳибистиқлол ба назар мерасанд. Ҳатто, агар ба муассисаҳои мазкур занг зада, ба забони давлатӣ чизеро пурсед, беистиҳола, ба шумо бо забонҳои ғайр ҷавоб медиҳанд ва агар шумо, ба қавле, дурусттар талаб намоед, гӯширо мегузоранд. Сабабаш ҳамоно банди дуюми ҳамин Қонун аст. Ҳамин гуна рафторро дар кулли мағозаҳои бузурги пойтахту шаҳри Хуҷанд низ дидан мумкин аст.

Марҳамат ба мағозаҳои «Волна», «Техносила» ва ғайра, ки, ҳатто, аз номи тоҷикй гузоштан соҳибони он шарм доштаанд. Бори дигар хотиррасон менамоям, ки сабаби ҳамаи ин ҳамоно банди дуюми Қонуни мазкур аст, ки дар собиқ Қонуни забон бо номи «забони русӣ – забони муоширати байни миллатҳо» дониста шуда буд ва бо тағйироти камубеш дилрабо ва чашмрас ба мардум пешкаш гаштааст.

Пас ин ҷойи Қонуни номбурда ва чанд ҷойи дигари он, ки ибораи «забонҳои дигар» омадааст, ҳамоно забони русй аст. Мавқеи он аззабони ба ном давлати шудаи мо, баландтар аст. Шояд, як сабаби аз вожаи «форсӣ» рӯй гардонидани депутатҳои халқӣ, ки ба халқй буданашон, маъзур доред, ҳеҷ бовар надорам ҳамин нукта бошад. Баъдан, нуктаи дигареро бояд гуфт, ки аксари кулли ин «шоҳмардони халқй» фарзандон ва набераву абераи худро дар мактабҳои русиву туркӣ ва инглисй ба таҳсил додаанд ва ё дар хонаҳояшон устодони махсусе ин забонҳоро ба пайвандонашон меомӯзанд.

Аз ин рӯ, ин Қонун – Қонуни халқӣ не, балки «Қонун барои алита» аст. Ва ахиран, бегоҳии 22-юми октябри соли 2009 бо Президенти Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон ва Президенти Русия Дмитрий Медведев пресс-конфронс баргузор шуду онро аз тамоми шабакаҳои Русияву Тоҷикистон намоиш доданд. Нашрияҳои воҳимачии русӣ, ки қаблан мегуфтанд: «Эмомали Рахмон выдворяет русский язык» (Эмомалӣ Раҳмон забони русиро меронад) навиштанд: «Медведев вернул русский язык Таджикистану» (Медведев забони русиро ба Тоҷикистон баргардонд).

Ба назарам, ин бори дигар исбот кард, ки қабули Қонуне бо номи «Дар бораи забони давлатии Тоҷикистон» фиреби назар буд ва то ҳанӯз мо ҳисоботдихандае дар назди «бародари бузург» хастем ва боз кӣ медонад, ки то кай хоҳем буд? Чӣ гуфтед, нухбагон, э, мебахшед, элитаҳо?

Дурўғи беҳадду марз, яъне шохдор

Посух ба мақолаи «Тўраҷонзода – ҷосуси КГБ?»

Ҳоҷи Акбар Тураҷонзода «Фараж» №18 07.05.09

Ман афроди бисёреро медонам, ки дар КГБ кор карданд ё кор мекунанд ва бисёри аз онҳо инсонҳои бисёр шоиста ва дўстдорони ҳақиқии ватани худанд. Ман нисбати ин ниҳоди муҳими давлатӣ ҳеҷ гуна эҳсоси нафрату хусумат надорам, чунки онҳо муҳофизони манфиатҳои давлат ва оромиши мардуми мо ҳастанд. Хоҳишмандам, аз хадамоти амнияти давлатӣ деву ҳаюло насозед! Ба фикри ман ҳамкорӣ бо идораҳои амниятӣ агар фақат ба хотири ҳифзи амнияту манофеи кишвар бошад, кори хубест, ба шарте ки ин ҳамкорӣ бар зарари дину оин ва ягон нафари бегуноҳ набошад.

Рўзи 9-апрели соли 2009 дар нашрияи «События» матлабе зери унвони «Тўраҷонзода-ҷосуси КГБ?» ба нақл аз сайти интернетии «forum.msk.ru»-и Русия ба қалами муаллифи сохтае бо номи «Фаррух Мамадшоев» ба нашр расид. Баъдан рўзномаи «Ҷумҳурият» ва Агентии миллии иттилоотии «Ховар» гўё ба хотири «таъмини гуногунандешӣ» онро чоп намуданд.

Банда махсусан солҳои 1992-97 чунин дурўғу бўҳтонҳоро дар бораи худ фаровон хонда ва шунидаам. Ин мақола низ идомаи ҳамон «афсонаҳо» аст. Ман ба ин навиштаҳо одат карда, ба аксари онҳо посух намедодам, аммо ин дафъа як сабаб водор кард, ки ба ин дурўғ посух диҳам: Муаллифони ин дурўғнома дар ҳаққи азизтарин одам дар зиндагиам – падари бузургвори марҳумам тўҳмат задаанд. Зикр бояд кард, ки хушбахтона, то ба имрўз ҳеҷ яке аз нашрияҳои мустақили тоҷикӣ ин мақоларо чоп накардаанд. Аз рўи маълумоте, ки дорам, сарфи назар аз илтимосҳои ботакрори соҳибони ин тўҳматнома, сардабирони мўҳтарами ҳафтаномаҳои мустақил розӣ нашуданд, ки он навиштаро бидуни зикри имзои муаллифи ҳақиқӣ чоп кунанд.

Мехоҳам дафъатан таъкид кунам, ки ин мақола аз оғоз то ба поён саршор аз дўруғи маҳз, хаёлбофиҳои муаллифи он ва мушовиронашон аст. Ман инҷо мехоҳам ба чанде аз бўҳтону дурўғҳои шохдор ва «тахайюлот»-и бепояи онон ҷавоб бигўям.

Дурўғи №1: Дар тўҳматнома омадааст, ки «ҷаноби Тўраҷонзода зимни сўҳбат дар робита бо вокуниши Сарвари давлат ба проблемаи истиқлолияти обу энергетики давлати соҳибихтиёр изҳори норизоӣ намуда, Ҳукуматро танқид мекунад, ки дар вақташ корхонаи дар мамлакат ягонаи алюминии «ТАЛКО» – ро ба Олег Дерипаскаи «камбағалу бечора» нафурўхтааст. Ҳол он ки корхонаи мазкур натанҳо мояи ифтихор, балки манбаи асосии даромади буҷети мамлакат бошад.»

Посух: Ман дар мусоҳибаам аслан чунин сухане нагуфтаам ва ҳеҷ вақт дар ҳеҷ ҷое аз сиёсати Сардори давлат норозигие накардаам. Аз хонандаи мўҳтарам хоҳиш мекунам, ки агар ба ин гуфтаи ман бовар накунад, ба мусоҳибаи ман дар ҳафтаномаи «Фараж» аз 5 феврали соли 2009 муроҷиат намояд ва худаш қазоват кунад, ки чӣ тўҳматеро болои ман бор кардаанд.

Аз ин навъи масъалагузории «муаллифон» ва хусусан, аз такрор шудани ибораҳои шиносе, ки гўё Корхонаи алюминий «натанҳо мояи ифтихор, балки манбаи асосии даромади буҷети мамлакат мебошад», маълум мегардад, ки ин тўҳматнома дар асл «ҷавобест» ба мусоҳибаи ман ба ҳафтаномаи «Фараж аз 5 феврали 2009 ва ҳамчунин ба мақолаи «Афсонаҳои алюминӣ», ки баъдтар дар нашрияҳои «Фараж» ва «Миллат» (№8, аз 26.02.09) чоп шуда буданд. Зеро ман бовар дорам, ки фармоишгарони ин тўҳматнома натавонистаанд посухи муносиб ба далоили овардаи ман бидиҳанд, аз ин рў, мутаассифона, ба чунин иқдом даст зада, бо истифода аз имконоти васеи молии худ як компанияи матбуотиро бар зидди ман ба роҳ андохтаанд.

Дар бораи масъалаҳое, ки банда дар он мусоҳиба ва мақола дар бораи Заводи алюминий баён карда будам, хусусан, дар бораи афсонаи гўё «манбаи асосии даромади буҷети мамлакат» будани он, фақат ҳаминро гуфтаниам, ки хушбахтона, 23 апрели соли 2009 Раиси Бонки Миллии ҶТ, ҷаноби Ш. Раҳимзода дар мусоҳибаи худ дар ҳафтаномаи «Озодагон» дар бораи мифҳои «фоидаовар» будани «Талко» ба таври возеҳ ишора кардаанд. Хоҳишмандам, муроҷиат намоед.

Дўруғи № 2. Дар тўҳматнома омадааст, ки «Ислом Каримов ва Дмитрий Медведев манфиатҳои Тоҷикистонро фаромўш карда, танҳо дар бораи манфиатҳои Ўзбекистон ва Русия сухан ронданд. Дар ҳамин маврид, сарбозони «ҷабҳаи махфӣ » аслиҳа ба даст гирифтанд.» Яъне мусоҳибаву мақолаи дар боло зикршудаи бандаро назар доранд.

Посух: Ин як иттиҳоми бисёр даҳшатнок аст. Ман аз муаллифони ин тўҳматнома даҳҳо маротиба зиёдтар ватани худро дўст медорам ва манофеи ин миллат, давлат ва марзу буми онро аз ҳама болотар медонам. Зеро ақидаи диниям аз ман талаб мекунад, ки ватанамро дўст дорам ва ман дар чунин фазои тарбиявӣ ба воя расидаам, бархилофи тўҳматчиҳо. Агар дақиқтар тафтиш шавад, шояд онҳо паспорти русӣ ҳам дар ҷайб доранд ва нафақапулиро ҳам аз Русия мегиранд. Бархилофи онҳо, ман фақат шаҳрванди Тоҷикистон ҳастам ва аз ҳеҷ куҷо ҳеҷ нафақапулӣ ҳам намегирам. Агар дар Тоҷикистон «калонаи панҷум»-е вуҷуд дошта бошад, онҳоро ҳам дар байни ҳамин муаллифон ва фармоишгарони онҳо ёфтан мумкин аст, на аз байни онҳое, ки ба хотири манфиатҳои миллӣ ва ислоҳи ҷомеа ҳаёташонро ба хатар гузошта, сухани ҳақ мегўянд.

Вақте, ки мақолаи «Афсонаҳои алюминӣ»-ро менавиштам медонистам, ки ин пешниҳоди ман доираҳои бонуфузи манфиатдорро ба ғазаб меорад ва шояд дардисарҳои зиёдеро ба сарам биёранд, вале бо вуҷуди ин тасмим гирифтам, ки онро чоп намоям. Чаро? Ба хотири он, ки Роғунро ҳарчӣ тезтар бисозем ва он сад дар сад ба давлати тоҷикон тааллуқ дошта бошад ва ҳамчунин, кишвар ва мардум аз бўҳрони бебарқӣ ҳарчӣ тезтар берун ояд. Танҳо ватандўст ва миллатдўсти ҳақиқӣ метавонад бо вуҷуди дарки зиёнбор будани ин пешниҳодҳо барои худ ва оилааш боз ҳам онро матраҳ кунад. Шахси манфиатҷў, чуноне, ки маро тўҳмат задед, ба чунин коре даст намезанад.

Ман боз таъкид мекунам, ки ин пешниҳоди ман барои ҳифзи манофеъи мардуми мо, давлату кишвари мо ва пешрафту шукуфоии он ва беҳбуди муносибот бо кишварҳои зикршуда сурат гирифта буд. Ин пешниҳоди як шаҳрванди оддӣ буд. Чаро боиси ин қадар сару садову душманиҳо шуд? Магар гуногунандешӣ ва озодии сухан аз замонатҳои Конститутсияи мо нест? Дар ниҳоят, ҳаққи тасмимгирӣ дар ин масъала фақат бо ҳукумати Тоҷикистон аст на бо ман ё каси дигар. Ва акнун, ки Ҳукумат тасмими худро гирифт, мо онро эҳтиром мекунем.

Дигар ин, ки баракс, банда дар он мусоҳиба аз мавқеи Президенти Россия дар бораи тарафдорӣ аз мавқеи Ўзбекистон дар масъалаи Роғун интиқоди ошкор намудам ва эълон кардам, ки Вахш рўдхонаи дохилимарзист, на фаромарзӣ ва Роғун бояд сад дар сад милки Тоҷикистон бошад ва бо ҳеҷ кас қисмат нашавад.

Дўруғи № 3. Гўё ман аз соли 1971 ҳангоми таҳсил дар мадрасаи Мири Араби Бухоро бо КГБ ҳамкорӣ оғоз кардам.

Посух: Дар соли 1971 ман ҳанўз донишомўзи синфи 10-и мактаби № 9-и ноҳияи Орҷоникидзеобод будам ва онро моҳи июни соли 1972 хатм кардам. Аз ин рў дар соли 1971 ҳам дар мадрасаи Бухоро ва ҳам дар мактаби миёна таҳсил карда наметавонистам.

Дўруғи № 4. Гўё Ҳазрати қиблагоҳӣ (раҳматуллоҳи алайҳ) бо КГБ ҳамкорӣ мекарданд ва ҳамеша ду зан доштаанд.

Посух: Падари бузургворам ҳаргиз дар мактаби шўравӣ нахонда буданд ва наметавонистанд ба хатти сириллик бихонанду бинависанд. Аз ин рў Эшон наметавонистанд барои КГБ («данос») дар бораи ягон нафаре бинависанд. Ҳазрати қиблагоҳии мо аслан ба ягон кас душманию рақобат надоштанд, ҳасад надоштанд, бо ҳама мардум, хусусан бо эшонҳову домуллоҳо муомилаи хуб ва муносибати дўстонаву мўҳтарамона доштанд. Дар маҷмўъ, Эшон соҳиби имону ахлоқи олии инсонӣ буданд. Тамоми умри худро ба таблиғи исломи азиз ва амри маъруфу наҳйи мункар ва таълими шогирдону муридон сарф карданд. Баракс, он кас тамоми умр зери фишори шадиди КГБ қарор доштанд. Бори охир дар соли 1986 Ҳазрати қиблагоҳӣ ва бародари бузургам Эшони Нуриддинҷонро барои таълими улуми исломӣ ва даъвати мардум ба ислом кормандони КГБ аз деҳаи Пичефи Ромит бо «конвой» ба Душанбе оварданд ва як ҳафтаи тамом аз субҳ то нимаҳои шаб дар КГБ бозҷўӣ («допрос») карданд. Ташкилкунандаи ин амал Сироҷиддинов- сардори шўъбаи 5-уми КГБ-и ҶСС Тоҷикистон, дар даҳаи 1980 буд. Аз ин нафар ба он хотир ёдовар мешавам, ки ў ҳамеша дар он солҳо бо баҳонаҳои гуногун болои Ҳазрати қиблагоҳӣ ва хонаводаи мо фишор меовард.

Дар тўҳматнома ҳамчунин аз як корманди масъули КГБ – и ҶСС Тоҷикистон ёдоварӣ мешавад, ки замоне гўё мухолифи интихоби ман ба мақоми раҳбарии идораи қозиёти Тоҷикистон буд. Ў ҳамин «рафиқ» Сироҷиддинов аст. Ба хотири он, ки ман ба истилоҳ кадри маҳаллию кўҳистонӣ будам, он кас розӣ набуд, ки ман дар вазифаи Қозии ҷумҳурӣ таъин шавам. Зеро сиёсати кадрии он солҳо ҳамин хел буд.

Мардуми Тоҷикистон хуб медонанд, ки Ҳазрати қиблагоҳии ман (Худо раҳматашон кунад) ҳамеша ба ислом ва ба мардуми мусулмон хидмат мекарданд ва ҳаргиз маддоҳи сохти шўравӣ набуданд ва давлати шўравиро давлати бедин ҳисоб мекарданд. Аз ин рў, чунин инсони ботақво ва худотарс наметавонист ба КГБ-и Иттиҳоди Шўравӣ хидмат кунад.

Ҳамчунин, Ҳазрати қиблагоҳӣ ҳаргиз ду зан надоштанд. Фақат баъд аз вафоти модари мо дар соли 1978, Эшон дубора издивоҷ карданд.

Дўруғи № 5. Гўё аз Мири Араб танҳо мадрасаи исломии Иттиҳоди Шўравӣ ба унвони шўъбаи мактаби КГБ ҳам истифода мешудааст ва шогирдони он «курсантҳо» будаанд ва дар он замон дар Мири Араб танҳо ҷосусҳои ниҳодҳои амниятӣ таҳсил мекарданд.

Посух: Ин як дурўғи бешарафона дар бораи як мадрасаи маъруфи исломӣ аст. Агар ин дурўғро ҳамчун ҳақиқат бипазирем, пас оё метавон Ҳусейнҷон Мўсозода – сархатиби вилояти Суғд ва ҳамчунин имомхатибони номдору соҳибэҳтироме чун Мулло Ҳайдар аз Кўлоб, Мулло Муродҷон аз Қўрғонтеппа, Мулло Ҳабибуллоҳ аз Душанбе ва даҳҳо тани дигар аз фориғуттаҳсилони ин муассиса ва ходимони имрўзаи масоҷидро дар кулл кормандони КГБ донист? Ин чӣ беинсофист?

Дурўғи № 6. Гўё кормандони КГБ ба ман пешниҳод кардаанд, ки ба худ тахаллуси «Максим»-ро бигирам ва ман написандидаам ва тахаллуси «Абдулкаримов»-ро ихтиёр кардаам. Гўё Абдулкарим бародари падари ман, яъне амакам будаанд, ки нобаҳангом ин ҷаҳонро тарк кардаанд ва гўё низ орзу дошта будааст, ки «курсант»-и мадрасаи Мири Араб шаваду ва бо ин тариқ ба ватани худ «хидмат кунад».

Посух: Чӣ дурўғи шохдоре. Ҳазрати қиблагоҳии ман се бародар доранд: Ҳоҷӣ Муҳаммадсалим, Ҳоҷӣ Абдулқодир ва Ҳоҷӣ Абдусамиъ. Худоро шукр, ки ҳамаашон зиндаву солим ҳастанд. Ҳазрати Эшони Халифа Абдулкарим (раҳматуллоҳи алайҳ) исми падаркалони ман, яъне бобои ман аст. Эшон яке аз намояндагони бузурги тариқати қодирияи тасаввуф дар минтақа буданд ва соли 1954 аз дунё гузаштанд. Муридони Эшон бар изофаи дараи Ромит, ҳамчунин дар водиҳои Зарафшону Бойсуну Ҳисор зиндагӣ мекарданд. Ҷанобони дурўғгў ҳатто агар ман рафту бо КГБ ҳамкорӣ медоштам, магар метавонистам номи чунин инсони шариф ва авлиёи Худоро ҳамчун «лақаб» бар худам баргузинам? Аз Худо битарсед! Дар воқеъ Ҳазрати Эшони Халифа Абдулкарим (раҳматуллоҳи алайҳ) худашон аз қурбониёни саркўбҳои КГБ-и сталинӣ буда ва чаҳор соли умрашонро дар зиндонҳои Сибир гузарониданд. Магар чунин инсони худотарсу ботақво, пешвои тариқат, ки ранҷҳои зиёде аз дасти КГБ-и сталинӣ кашидааст, боз орзуи ҳамкорӣ бо он мекарда бошад?! Худо худаш шуморо барои ин тўҳмататон ҷазо диҳад.

Дурўғи № 7. Гўё дар соли 1982 КГБ маро ба таҳсил ба Урдун фиристод, то «дар иҷрои тадбирҳое, ки малакаву тавоноиҳои хосеро металабад», саҳм бигирам.

Посух: Наход ба фикри Шумо Донишгоҳи давлатии Урдун низ шўъбаи мактаби КГБ-и СССР буд? Ин гумони бемантиқро, тавре ки мегўянд, ба виҷдонатон ҳавола мекунам!

Воқеъият ин аст , ки дар солҳои 1980-1982 баъди хатми донишкадаи исломӣ ба номи имом Бухорӣ дар шаҳри Тошканд, ман дар шўъбаи равобити хориҷии САДУМ (Идораи мусалмонони Осиёи Миёна) кор мекардам. Баҳори соли 1982 дар ҷараёни дидори Шайх Иброҳим Қаттон- қозиюлқуззот ё Раиси Додгоҳи Олии кишвари Урдун аз Иттиҳоди Шўравӣ ўро тарҷумонӣ мекардам. Тўли ду ҳафтаи ҳамроҳӣ бо ҳам аз наздик шинос шудем ва боре ў аз ман пурсид, ки оё мехоҳам таҳсили худро дар ягон донишгоҳи хориҷ идома бидиҳам? Табиист, ки ман мехостам ва ин як орзуи ман буд. Аммо ман ба ў гуфтам, ки ин мавзўъ танҳо аз хоҳиши ман вобаста нест ва тавзеҳ додам, ки ин масъаларо муфтӣ Бобохонов – Раиси Идораи мусулмонони Осиёи Миёна ва Куроедов- Раиси Шўрои динии Иттиҳоди Шўравӣ метавонанд ҳал кунанд. Дар фурўдгоҳи Шереметово ба ҳангоми гусели ҷаноби Иброҳими Қаттон ба бахти ман, Бобохонов ва Куроедов ҳам омаданд. Иброҳим Қаттон вақти сўҳбат бо онҳо масъалаи таҳсили маро ҳам дар миён гузошт. Ў гуфт, ин мутарҷим ҷавони боистеъдод аст ва хуб мешуд, агар ў таҳсилашро дар Донишгоҳи давлатии Урдун идома диҳад, ҳазинаи таҳсилашро мо ба ўҳда мегирем. Чун ин ду масъули баландпоя ба ин меҳмон эҳтироми вижа доштанд, ногузир мувофиқат карданд. Баъд аз чанд муддат ба номи ман даъватнома омад…

Дурўғи № 8. Гўё баъди пас аз бозгашт аз Урдун ман дар Идораи мусулмонони Осиёи Миёна дар Тошканд кор мекардаам.

Посух: Пас аз хатми донишгоҳи давлатии Урдун солҳои 1987-88 ман на дар Идораи мусалмонони Осиёи Миёна, балки дар Донишгоҳи Исломии Имом ал-Бухории шаҳри Тошканд аз фанҳои фиқҳ ва ҳадис дарс медодам. Ин бори дигар собит мекунад, ки далелҳои навиштаи шумо саҳеҳ нест.

Дурўғи № 9. Гўё дар китоби хотироти Петкел-раиси собиқи КГБ-и Тоҷикистон навишта шудааст, ки ман бо ў ва муовинаш дар яке аз манзилҳои махфии хадамоти махсус, дар ҳошияи шаҳри Душанбе дидору мулоқот доштаам. Ва навиштааст: «Ман сўҳбати онҳоро бо диққат мушоҳида мекардам. Пай бурдам, ки муовини тоҷикам, ки дар назари аввал шахси ҷасур менамуд, бо агент бо овози пасту илтиҷоомез сухан мекунад. Гумон кардан мумкин буд, ки вай барои додани ҳисобот ба назди «Абдукаримов» омадааст».

Посух: Як дўруғи дигар ва бисёр ночаспон. Ман намедонам Петкел дар китобаш чиҳо навиштааст. Лекин як чизро медонам, ки ў ба миллати тоҷик нафрати зиёд дошт ва тоҷиконро таҳқир мекард. Аммо аввалин мулоқоти мо бо ў баъд аз рўйдодҳои баҳмонмоҳи соли 1990, дар дафтари ман дар Идораи Қозиёт баргузор шуд, на дар «манзили махфӣ». Ҳамроҳи ў додситони собиқи ҷумҳурӣ Михайлин низ буд ва онҳо бо ман дар бораи ҳодисаҳои февралии соли 90-ум сўҳбат карданд. Баъдтар чандин маротиба ўро дар нишастҳои Шўрои Олӣ дидам. Дигар ин ки агар ман ҷосуси онҳо мебудам, пас чаро онҳо бояд бо ман бо таври «илтиҷову илтимос» сўҳбат мекарданд!? Агар Петкел мехост, дар соли 1990 метавонист маро ба осонӣ аз вазифаи Раиси идораи Қозиёт барканор кунад. Зеро дар он замон ҳанўз Иттиҳоди Шўравӣ побарҷо буд ва КГБ-ю Додситонӣ ниҳодҳои тавоное буданд. Мантиқи ин ҳарф куҷост?

Ва агар ман ҷосуси КГБ мебудам, чаро аз рўзи аввали Раиси Идораи Қозиёт буданам, ба сохтани масҷидҳо, мадрасаҳо, фиристодани донишомўзон ба донишгоҳҳои исломӣ, маҳдуд кардани дахолати ҳукуматдорон дар таъйину интихоби имомҳову хатибҳо ва умури молии масоҷид ва ғайра талош кардам ва адади масҷидҳои ҷомеъ ва панҷвақтаро то соли 1992 ба 2900 масҷид расонида будем? Ва ман будам, ки аввалин бор дар соли 1989 «босмачиҳо»-ро ҳамчун нирўҳои озодихоҳ ва мубориз бар зидди истилогарони хориҷӣ эълон карда, фатвои худро дар ин бора содир намуда, аз тариқи матбуот эълон намудам. Магар КГБ-и онвақта набуд, ки солҳои 1992 бо баҳонае, ки гўё ман «давлати исломӣ» месохта бошам, ба муқобилам як маъракаи бузурги таблиғотӣ ба роҳ андохта, нисбати ман тўҳматҳои зиёде мекард?

Ҳатто баъд аз мусолиҳаи миллӣ, ки ба ҳайси муовини аввали Сарвазир адои вазифа мекардам, вақте занҳоро аз рафтан ба масҷид манъ карданд, аввалин касе, ки эътироз кард ва дар ин бора мақола ва китоб навишт, магар ман набудам? Вақте, ки дар матбуоти тоҷик Каломи Худоро- Қуръонро ба «Майн Камф»-и Гитлер баробар донистанд ва Пайғамбари Азимушшаънро (с) аз Чингиз бадтар гуфтанд, пеш аз ҳама кӣ эътироз намуд ва кӣ посух дод? Магар ман набудам? Вақте, ки масҷидҳои панҷвақтаро бастанд ва баъзеяшро хароб карданд, ки эътирози расмӣ кард? Магар ман набудам? Магар ҳамкор ё хидматгори КГБ манофеи худро дар хатар гузошта, аз муқаддасоти динии худ чунин дифоъ мекунад? Ҳаргиз. Тўҳматгарони беинсоф, Шумо гумон мекунед бо навиштани ин тўҳматномаатон обрўи банда дар назди мардум кам мешавад? Иншоаллоҳ, ҳеҷ вақт не. Касе моро эҳтиром мекунад ё мухлис аст, ба ин сафсатаву тўҳматҳо бовар намекунад. Аммо, касе ки моро барои исломхоҳиямон бад медид, пеш аз тўҳматномаи Шумо низ бад медид.

Дўруғи № 10. Гўё ман аз ҳамлаи Маҳмуд Худойбердиев дар ноябри 1998 ҳимоят кардаам. Ин «далел» мубтанӣ бар гуфтаҳои Додоҷон Атовуллоев аст, аммо ба ман нисбат дода шудааст.

Посух: Дар воқеъ, ин иддао нишон медиҳад, ки муаллифу мушовирони он одамони чандон солиме нестанд. Агар чунин аст, бояд табобат шаванд. Якум ин, ки дар замони вуқўъи ин фоҷиа ман муовини аввали Сарвазири Тоҷикистон будам ва ҳамон вақт ин ҳамларо сахт маҳкум кардам. Дар он рўзҳо нерўҳои мусаллаҳи оппозисиюн ҳанўз мунҳал нашуда буданд. Садҳо тан аз размандагони мо дар атрофи Душанбе ва ноҳияи Ваҳдат барои ҳифзи ватан ва иштирок дар ҷанг бар зидди М.Худойбердиев изҳори омодагӣ карданд ва ман шахсан ҷаноби Президентро аз ин мавзўъ огаҳ карда будам.

Шумо мегўед, ки Додоҷон Атовуллоев наздиктарин фардест барои ман. Бале, ман инкор намекунам, ки Атовуллоев солҳои ғурбат дар канори даҳҳо рўзноманигори дигар дар шумори дўстон ва ҳамсафони мо буд. Вале дар солҳои ахир ман бо Додоҷон Атовуллоев ҳеч гуна робитае надорам. Агар ошноии гузашта бо Додоҷон Атовуллоро гуноҳ бидонем, пас метавон ҳамин иттиҳомро алайҳи ҳамаи онҳое, ки замоне зери раҳбарии ў дар «Чароғи рўз» кор мекарданд ҳам матраҳ кард, хусусан, бар муассиси ҳафтаномаи «События», ки худ аз ҳамкорони собиқи Додоҷон буда, аввалин шуда ин тўҳматномаро чоп кард ва имрўз мудири шўъбаи иттилоотию таҳлилии Дастгоҳи Иҷроияи Президенти ҶТ мебошад.

Ҷанобони тўҳматчӣ ва дўруғбоф! Бале, ман бо намояндагони КГБ дар соли 1980-ум шинос шудам, вале на дар Бухоро дар замони таҳсил дар мадрасаи Мири Араб, балки дар шаҳри Тошканд ҳангоми кор дар шўъбаи равобити хориҷии идораи мусулмонони Осиёи Миёна ва Қазоқистон. Ин фард бо номи Абдулмуталиб (номи хонаводагиашро ёд надорам) муовини бахши равобити хориҷии Идораи мусалмонони Осиёи Миёна буд, ки дар бинои идораи динӣ утоқи корӣ дошт.

Баъд аз «инқилоб»-и Саври Афғонистон ҳайатҳои калоне иборат аз 20 то 30 нафар аз он кишвар ба Тошканд меомаданд ва аз Бухорову Самарқанд ҳам дидан мекарданд ва бо ҳаёти мардуми советӣ ва «дастовардҳои» онҳо аз наздик шинос мешуданд. Чун ман бо забони форсию дарӣ сўҳбат мекардам ва хатти арабиро медонистам, маро мутарҷими ин гурўҳҳо таъйин карданд. Абдулмуталиб дар оғоз худро фақат муовини шўъбаи робитаҳои хориҷии Идораи мусулмонони Осиёи Миёна муаррифӣ мекард, аммо баъди ду се моҳи кор кардани ман дар шўъбаи мазкур як рўз гуфт, ки ў корманди КГБ аст. Ў нахустин маъмури КГБ буд, ки худро расман ба ман ҳамчун корманди ин ниҳод муаррифӣ кард.

Бале, ман афроди бисёреро медонам, ки дар КГБ кор карданд ё кор мекунанд ва бисёри аз онҳо инсонҳои бисёр шоиста ва дўстдорони ҳақиқии ватани худанд. Ман нисбати ин ниҳоди муҳими давлатӣ ҳеҷ гуна эҳсоси нафрату хусумат надорам, чунки онҳо муҳофизони манфиатҳои давлат ва оромиши мардуми мо ҳастанд. Хоҳишмандам, аз хадамоти амнияти давлатӣ деву ҳаюло насозед! Ба фикри ман ҳамкорӣ бо идораҳои амниятӣ агар фақат ба хотири ҳифзи амнияту манофеи кишвар бошад кори хубест, ба шарте ки ин ҳамкорӣ бар зарари дину оин ва ягон нафари бегуноҳ набошад.

Хонандаи гиромӣ! Чи гуна ман метавонам ҷосуси Русияю Ўзбекистон бошам, дар ҳоле, ки дар солҳои 1992-1993 ҷангандаҳои ин кишварҳо зодгоҳи маро бомбаборон карданд? Ин бомбаҳо даҳҳо тан аз хешовандони маро куштанд ва падару писарамро захмӣ карданд. Онҳо дар он сол Фронти халқиро мусаллаҳу пуштибонии сиёсӣ карданд, на Ҳукумати муросои миллӣ ва на бандаро…

Ду ҳафта ин ҷониб банда аз сардабири нашрияи «События» борҳо хоҳиш кардам, ки раддияи маро чоп намуда, исми аслии муаллифи ин мақоларо эълон намояд, зеро ман мехостам ўро ба додгоҳ бикашам. Аммо мутаассифона, эшон бо ҳар баҳона раддияи маро чоп накарданд ва илова ба ин, вақте он тўҳматнома дар хабаргузории давлатии «Ховар» ва нашрияи ҳукуматии «Ҷумҳурият» ба нашр расид, фаҳмидам, ки пушти ин кор натанҳо муаллифон, балки доираҳои бонуфузи ҳукумат низ истодаанд.

Аз ин сабаб, аз нияти даъво кардан ба суд даст кашидам, зеро аз як сў, ман наметавонам бо ҳукумат сарбасар шавам ва ҳеҷ вақт ҳам намешавам ва аз сўи дигар, дар чунин ҳолат муроҷиат ба судро бефоида медонам. Ҳамаи тўҳматгарону нашркунандагони онро ба Худои Қодиру Мунтақим месупорам. Умедоворам Худои Таъоло худаш ҷазои сазовор медиҳад.

Дар поён ман аз Худо мехоҳам, ки шумо ва амсоли шуморо ба роҳи рост ҳидоят кунад, то дар оянда ба хотири манофеъи шахсӣ ва пули ҳаром дигар ба ҳеҷ касе тўҳмат назанед.

Аз редаксия: Чун дар маводи «Тўраҷонзода – ҷосуси КГБ?» аслан ишора сари мусоҳиба ва мақолаи дар «Фараж» чопшудаи Ҳоҷӣ Акбар Тўраҷонзода мерафт ва як гуна ҷавоб ба ин ду мавод буд, ҳамчунин, нашрияҳои маводро нашркарда, аз чопи ҷавобия худдорӣ карданд, рўзнома ба хотири дастгирии маънавии яке аз муаллифони ҳамешагиаш, қарзи виҷдонии худ донист то онро нашр намояд.

Самарқанду Бухоро дар ивази нерӯгоҳи Роғун?

maqsomХитобаҳои ҳаррӯзаи Ислом Каримов бар зидди нерӯгоҳи Роғун ҳарчӣ бештар ба шиъорҳои зидди-Исроилии Маҳмуди Аҳмадинажод монанд мешаванд.

Президенти Узбакистон ҳарчанд монанди ҳамтои иронии худ нагуфтааст, ки Тоҷикистон аз харитаи ҷаҳон тарошида шавад, аммо даъвои бедалелаш бештар чунин зермаъно дорад, ки Тоҷикистон ҳаргиз аз зону барнахезад. Роғунро сохтани Тоҷикистон маънои бархостан ва қавӣ шуданро дорад.

Исроил дар посух ба суханони Аҳмадинажод таҳдиди инро дорад, ки иншооти ҳастаии Иронро бомбаборон хоҳад кард. Сарони Ирон ин таҳдидҳоро пуч мешуморанд, вале ҳамзамон ба Шӯрои амнияти Созмони Милал нома менависанд, ки ба Исроил ҳушдор диҳад.

Тоҷикистон аввалин бор дар нишасти Алматй ба Узбакистон гуфт, аввал вазъи обанборҳои дохилии худро бисанҷад, ки чӣ қадар дар хушкидани Баҳри Арал саҳм доранд. СММ гуфтааст, наздик ба 70%-и об дар Узбакистон нодуруст истифода мешавад ва ин яке аз сабабҳои хушкидани Арал аст.

Аммо чӣ мешавад, агар  Тоҷикистон дар посух ба даъвоҳои ҷангҷӯёнаи Каримов масъалаи эҳтироми ҳуқуқҳои миллӣ ва инсонии тоҷикони Самарқанду Бухоро ва Сурхондарёву Қашқадарёро дар миён гузорад ва таҳдид кунад, ки дар сурати идома ёфтани сиёсати мавҳкунӣ ё ассимилятсияи тоҷикон дар Узбакистон аввал ба СММ муроҷиат хоҳад кард ва дар ҳолати зарурӣ даст ба чораҳои қатъӣ хоҳад зад.

Аз сабаби он ки масъалаи Роғун аз тарафи Ислом Каримов маҳз ба як даъво ва муштзӯрӣ ва чораи пешгирӣ аз тақвияти иқтисодии Тоҷикистон табдил ёфтааст, Душанбе ҳам ҳаққи комил дорад, ки ба ҳамин шева «салом»-ро «алайк» диҳад.

Каримов Медведевро лаби об ташна бурду ташна овард

Давлат УСМОН, бознашр аз «Миллат» №09 05.03.09

Сиёсати бисёруфуқа

Сиёсати бисёруфуқа, сиёсатест, ки ҳар як кишвари мустақил бо дарназардошти вазъияти мавҷуда, асосан дар самти иктисодй барои берун бурдани кишвараш аз бӯҳрони иқтисодӣ пеш мегирад.

Аввалин бор ин сиёсат соли 1899 аз ҷониби котиби давлатии ҳамон вақтаи Иёлоти Муттаҳидаи Амрико ҷаноби Геем, ки дар нотаи фиристодааш ба унвони кишварҳои Англия, Фаронса, Олмон, Итолиё, Русия ва Ҷопон пешниҳод гардид.

Ин кишварҳо мехостанд, ки давлати Чинро ба қисматҳои зери нуфузашон тақсимбандӣ намоянд. Ҷаноби Геем пешниҳод намуд, ки тибқи принтсипи «имконоти баробар» барои ҳамаи мамлакатҳое, ки бо кишвари Чин муносибатҳои тиҷоратӣ доранд, амал намоянд. Ин аз як ҷиҳат ба фоидаи Амрико ҳам буд, зеро дар он вактиқтисоди Амрико дар ҳоли рушд қарор дошт.

Дар тӯли бештар аз сад соли мавҷудияти ин сиёсат аз он кишварҳои зиёде истифода бурданд. Метавон аз кишварҳое мисли Брозилиё, ки имрӯз яке аз даҳ кишвари бузурги пешрафтаи иқтисодии дунёст ва аз Малайзиё замони Маҳотир Муҳаммад ном бурд. Бисёр кишварҳо замоне, ки аз як сохти сиёсӣ ба сохти дигар гузаштанд низ аз ин сиёсат истифода бурданд ба монанди кишвари Кампучиё баъд аз барҳам хурдани сохтори комунистиаш ва кишвари Миср баъд аз замони Ҷамол Абдулносир, ки барои касби эътимоди кишварҳои ғарбӣ ва ворид шудани сармояи хориҷӣ, сиёсати дарҳои бозро эьлон намуданд ва аз он хеле бо самар истифода бурданд.

Кишварҳои тозаистиқлоли собиқ Шӯравӣ низ аксаран ин сиёсатро пеш гирифтанд. Дар Осиёи Марказӣ ғайр аз Туркманистон чаҳор кишвари дигар ба шумули ҷумҳурии мо низ қабл аз пеш гирифтани ин сиёсат дар солҳои гуногуни баъд аз истиқлолашон, эълон намуданд. Аз кишварҳои Осиёи Марказӣ аз ҳама пештар ҷумҳурии Қирғизистон аз пеш гирифтани ин сиёсат эълон намуд.

Баъд аз воқеаҳои 11-сентябри 2001-ум ва боз шудани минтақаи Осиёи Марказӣ ҳатто барои неруҳои низомии кишварҳои ғарбӣ, ки то он вақт ҳарими хосаи Русия ба шумор мерафт ва дар Қиргизистон ҳатто дар як пойгоҳи ҳавоӣ ҳам неруҳои ҳавоии Русия ва неруҳои ҳавоии Амрико ҷой гирифтаанд.

Борҳо раиси ҷумҳури собиқи Қирғизистон Акаев ва раиси ҷумҳури имрӯзааш Боқиев дар суханрониҳояшон аз ин ба ҳайси сиёсати бисёруфуқаи кишварашон ёдоварӣ менамуданд. Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки асосан дар соли 2007-ум баъд аз он ки итминон ҳосил намуд, ки бо дубора наздик шудани Тошканд ба Маскав дигар иҷрои тархҳои энергетикӣ бе розигии Тошканд аз ҷониби Маскав амалӣ нахоҳад шуд ва Тоҷикистон ҳам наметавонад аз манфиатҳои миллиаш сарфи назар намояд, барои берун рафтан аз ин вазъият ва ҷалби сармояи хориҷӣ барои иҷрои ин тарҳҳои ҳаётан муҳим дар паёми ҳарсолаи раиси ҷумҳури кишвар ба унвони парлумони ҷумҳурӣ аз пеш гирифтани ин сиёсат эълон намуд, ки дар аввал сару садоҳои зиёдеро ба миён овард. Зеро Тоҷикистон аз замони истиқлолияташ ҳамеша таъкид менамуд, ки шарики стротегии Русия мебешад ва ҳатто дар тамоми умур ба Русия авлавият қойил аст.

Аммо Русия то имрӯз ғайр аз ҳифзи неруҳои низомиаш ва кӯмакҳое дар ин самт ба Тоҷикистон намуда, дигар ягон талошҳои ҷиддие дар робита ба сармоягузорӣ ва рушди иқтисодии Тоҷикистон ба ҷуз НБО- и Сангтӯдаи-1 нанамудааст. Ҳатто аз замоне, ки раиси ҷумҳури собиқи Русия ҷаноби Путин соли 200Ф-ум бо котъеият изҳор намуд, ки Русия минбаъд дар ҳама ҷанбаҳо хусусан дар самти иктисодии Тоҷикистон ба хусус сохтмони НБО- и Роғун гомҳои бузурге хоҳад бардошт. Аммо баъд аз сипарӣ шудани 5-сол раиси ҷумҳури феълии Русия ҷаноби Медведев изҳор медорад , ки барои сармоягузории Русия дар НБО- и Роғун Тоҷикистон бояд розигии Узбакистонро ба даст биёрад.

Ин аз он шаҳодат медиҳад, ки икдомоти роҳбари ҷумҳури дар эъломи сиёсати бисёруфуқӣ ба маврид ва ба манфиати кишвар мебошад. Аммо онро чи гуна амалӣ намуд ва аз он ба манфиати кишвар истифода бурд? Аз нуктаи назари қудратҳои ҷаҳонӣ ва бозигарони саҳнаи геополитикӣ, Осиёи Марказӣ минтақаи ягона ба ҳисоб меравад.

Русия ҳанӯз дар замони ҳукумати подшоҳӣ вақте, ки ин минтақаро истилоъ намуд аз он ба номи Туркистон як минтақаи маснӯъӣ эҷод намуд, барои он, ки минбаъд онро зери контрол дошта бошад. Туркистон дар муддати тӯлонӣ майдони набарди геополитикӣ байни манфиатҳои Чин, Русия ва имперотурии Бритониё буд. Дар замони Русияи Шӯравӣ минтақаи геополитикии Туркистон пешсафи (форпост) барои минбаъд васеъ намудани уфуқи (вектор) шарқӣ ва ҷанубии самти сиёсати хориҷии он буд»- қайд менамояд таҳлилгари рус, доктори илмҳои ҷуғрофӣ Дергачев В. А.

Баъд аз пошхӯрии Шӯравӣ ва эҷоди мушкилҳо дар ин минтақа(ҷанги шаҳрвандии Тоҷикистон) Русия дар аввал кӯшиш намуд то муносибатҳояшро бо кишварҳои Осиёи Марказӣ дар шакли нав ба роҳ монад, ки ин ба ранҷиши хотири Тошканд ва сардии муносибаташ ба он гардид.

Баъд аз дубора оддӣ шудани муносибатҳои Тошканду Маскав нишонаҳои барқарории шакли собиқаи контроли минтақаи Осиёи Марказӣ бо бартарӣ додани Тошканд шурӯъ гардид. Нишонаи боризи он махдуд гардидани сиёсати бисёруфуқаи Қирғизистон бо бастани пойгоҳи низомии Амрико ва ба минтақаи зери нуфузи Тошканду Остона тақсим гардидани он аст, ки ин ҳатман сиёсати бисёруфуқии ин кишварро агар аз байн набарад ҳам онро то ҳадди ақал коҳиш хохад дод.

Изхороти ҷаноби Медведевро дар Тошканд бисёр таҳлилгарони тоҷик аз сиёсатҳои токтикии Маскав дар қиболи ба даст овардани манобеъи энержии Узбакистон қаламдод намуданд, ки ин то андозае нодуруст аст. Чунин ба назар мерасад, ки Маскав дубора ба сиёсати худ то пошхӯрии Иттиҳоди Шӯравӣ баргаштааст ва Тошкандро ба ҳайси ҳимоятгари манофеи стратегиаш дар минхақа интихоб намудааст.

Изҳороти Медведев дар Тошканд гӯшзаде буд барои Тоҷикистон, ки он бояд мисли Қирғизистон ба воқеъият тан диҳад ва талабҳои ҳамсояи қудратмандаш Узбакистонро, ки минбаъд ҳимоятгари манофеи стротежии Маскав дар минтақа аст дар назар гирад.

Аммо таҳлилгари рус Иван Преображенский инро пирӯзии Каримов ва мағлубияти дипломатии Русия қаламдод мекунад. Аз он ҷумла ӯ мегӯяд чунин ба назар мерасад, ки дипломатияи Русия ба ғалабаи пурра ноил гардидааст. Зиддиятҳо барҳам хурданд. Узбакистон аз СПАД хориҷ нашуд. Эмомалӣ Раҳмон ба оштӣ шудан розй шуд. Қирғизистон амрикоиҳоро меронад. Вале дар амал ин мағлубияти хеле ҷиддӣ буд. Ва ғолиби асосӣ Ислом Каримов буд, ки геополити-кҳои Русияро хеле зебо гул зад ва ба лаби об ташна бурда ташна овард. «Дудилагии Тоҷикистон яъне дар аввал эълон доштан, ки дар вохӯрии Маскав бо сабаби бӯҳрони энержӣ иштирок нахоҳад кард ва баъдан дар он иштирок намуд, инчунин натоиҷи сафари раиси ҷумҳурии кишвар дар 24-уми феврали соли равон ба Маскав, ки хабаргузориҳо натиҷаи онро танҳо «як шикори моҳӣ» қаламдод намуданд нишон дод, ки Маскав аз ин мавқеаш баргаштанӣ нест.

Маскав бори дигар ба Душанбе то охири соли равон мӯҳлат дод, ки ба ҳамсояаш Узбакистон канор биояд, танҳо дар он сурат тарҳҳои иқтисодии он аз ҷониби Маскав дастгирӣ хоҳад шуд.

Дар ҳақиқат сардии равобити Душанбеву Маскав ва баста шудани пойгоҳи низомии Амрико дар Манаси Қирғизистон пирӯзии сиёсати Каримов дар минтақа аст, зеро Амрико ва кишварҳои ғарбӣ боз ба Тошканд рӯ хоҳанд овард ва Русия ҳам дар тарси он, ки дубора Тошкандро аз даст надиҳад ба Тоҷикистону Қирғизистон фишор хоҳад овард то онҳо мушкилоташонро бо Тошканд ҳал намоянд.

Аммо Тоҷикистон барои рафъи ин вазъият ва нарм сохтани мавқеи шарики стратегиаш Русия чӣ имконот ва кадом роҳро дар пеш дорад? Пас аз вохӯрии сафири феълии Фаронса Анри Зиппер де Фабианӣ 28 январи соли ҷорӣ дар Тоҷикистон бо президенти кишвар дар баёни натоиҷи мулоқоташ бо хабарнигорон нуқтаи ҷолиберо баён намуд. «Фаронса ба Тоҷикистон нигоҳи хосе дар минтақаи Осиёи Марказӣ дорад, зеро Тоҷикистон дар ин минтақа ягона кишварест, ки ба забони форсӣ ҳарф мезанад ва мавқеи хосе дорад», яъне он Тоҷикистонро аз доираи Туркистони маснӯъӣ ҷудо намуд.

Бо дарназардошти вазъйяти мушкиле, ки барои кишварҳои ғарбӣ ба хусус Амрико дар Афғонистон ба вуҷуд омадааст ва Тоҷикистон бешубҳа аз лиҳози ҷуғрофиоӣ ва этникӣ дар ин қазия мавқеи муҳимеро дорост, метавонад аз он истифодаи хуберо барад, хусусан дар интиқоли маводи ғайринизомӣ ва ҷалби мутахассисонаш дар эъмори ин кишвари ҳамсоя.

Аммо дар ин самт ҳам бо ағлаби гумон лоббии кишвари ҳамсоя хеле фаъол аст ва мехоҳад то ин луқмаи пурчарбро соҳибӣ намояд. Шаҳодати он дар рӯзи сафари раиси ҷумҳури кишвар 12 феврали соли равон ба Аврупо дар сомонаи интернетии гурӯҳи бонуфузи байналмиллалии «Бӯҳрон» пахш гардидани мақолае таҳти унвони «Тоҷикистон дар масири шикаст» мебошад, ки дар он ба кишварҳои ғарбӣ тавсия мешавад, ки кишвари Тоҷикистон бо доштани ҳукумати заиф шарики номуносиб аст ва ҳукумати ин кишвар наметавонад барои авлавиятҳои амниятии Ғарб хидмати муносибе кунад,- қайд шудааст дар мақола.

Қаблан ҳам дар паи фишори ҳамсояамон ҳукумати Чин аз сохтмони неругоҳи барқӣ дар рӯдхонаи Зарафшон даст кашид. Ҳамай инҳо шояд моро, ба он водор созад, ки ба такдир тан дода ба тавонмандии ҳамсояи бузургманишамон, ки қаблан дар солҳои 90-уми қарни гузашта бо сабаби зери хатар мондани манофеаш яке аз барпокунандагони ҷанги шаҳрвандӣ буд бовар намуда талабҳояшро қабул намоем ва худро аз ин машаққат раҳо созем.

Аммо таҷрибаи баьзе аз кишварҳо нишон медиҳад, ки пофишорӣ ва ҳимоят аз манофеи миллию бурдборӣ билохира ба мувафақият анҷом хоҳад гардид. Мисоли рӯшани он кишвари Куба ҳаст, ки баъд аз фишору муҳосираи нимасра имрӯз кунгураи Амрико дар садади бекор намудани қарори ноодилонаи муҳосираи иқтисодии он аз ҷониби як кишвари абарқудрат нисбати як ҳамсояи кӯчакаш мебошад.

Имрӯз мо ҳам аз Русия озурда набошем, зеро ҳамчуноне, ки шахсияти маъруф ва сиёсатмадори варзидаи қарни гузашта ҷаноби Черчилл гуфта буд «дар сиёсат на дӯстии доимӣ ва на душмании доимӣ, балки манфиатҳои доимӣ ҳаст». Имрӯз манфиатҳои Русия тақозо менамояд, ки аз нуқтаи назари Тошканд химоят намояд.

Мо бояд дар мавқеи худ устувор бошем ва тибқи сиёсати пешгирифтаи бисёруфуқиамон бо кишварҳое, ки мехоҳанд бо мо алокаҳояшонро тибқи манофеи дутарафа густариш диханд, мустаҳкам созем. Умедворам, ки рӯзе мерасад, ки Русия ҳам мисли собиқа аз мавқеи кишвари мо дар ҳифзи манофеи миллиаш ҳимоят намояд.

Сафорати Русия хостори робитаҳои судманди дуҷониба аст?

Чанде қабл бо ташаббуси Зафар Абдуллоев, раиси Анҷумани Медиа- Алянси Точикистон дар мавзуъи «Миллатбадбинй: Вокуниши сафорати Русия ва расонаҳои хабарии точикзабон» бо ширкати муҳаррирони ду рӯзномаи тоҷики -«Фараж» Хуршед Ниёзов ва «Миллат» Толибшоҳи Сайидзода, хабарнигори махсуси РИА- Новости Лидия Исамова, ҳамчунин намояндагони Сафорати Русия дар Точикистон, котиби аввали ин Сафорат Дмитрий Хабаев ва атташеи матбуоти Комил Магомедов Мизи гирд баргузор гардид. Чуноне қамагон огаҳ ҳастанд пас аз куштори шаҳрванди Точикистон Салоҳиддин Азизов дар Маскав миёни расонаҳои хабарии мустақили тоҷик ва Сафорати Русия дар кишвари мо як муноқишаи матбуотй ё ба истилоҳ, «ҷанги идеологй» шуруъ гардид. Савол ин аст, ки чаро чунин шуд ва ин муноқиша аз чӣ рӯ зад ва он ба чӣ оварда расонид?

Дмитрий Кабаев: Ман инро тезу тунд шудани муносибатҳо намешуморам, аммо далели куштори муҳоҷири тоҷик на танҳо ба ҷомеаи Тоҷикистон, балки ба ҷомеаи Русия низ таъсир расонид. Зеро чунин куштори бераҳмона бори аввал рух дод. Фикр мекунам ин ҷо акнун дигар риштаи кор дар дасти мақомоти интизомии мост, то онҳо муайян созанд, ки дар ин куштор кӣ гунаҳгор аст. Гунаҳгорон бояд ёфта шаванд ва муҷозот гарданд, то чунин ҳодисаҳо дигар рух надиҳанд. То ҷое ман медонам, ҷониби Русия ба ҳалли ин қазия ҷиддй машғул аст. Гурӯҳи босалоҳияти тафтишотӣ минҷумла аз кормандони Хадамоти федеролии амният таъсис ёфтааст, зеро ин куштор ранги сиёсӣ гирифт. Фикр мекунам, натиҷаи дилхоҳи кори ин гурӯҳро бояд интизор шавем. Дар ҳамин ҳол мо ҳама журналистон ва кормандони мақомоти дипломатӣ ҳам бояд дар баррасй, инъикос ва шарҳу тафсири чунин рӯйдодҳо мунсифона ва беғараз муносибат бикунем.

Комил Магомедов: Ман танҳо ҳаминро мехоҳам илова кунам, ки шиддати тундгуфторӣ дар расонаҳои хабарии Тоҷикистонро ду чиз сабаб шуд; аввалан ин қарори Владимир Путин барои 50% коҳиш додани муҳоҷирон ва баъдан куштори ваҳшиёнаи Салоҳиддин Азизов. Вобаста ба қарори сарвазир Путин ҳаминро бояд қайд кард, ки ин икдом дар қиболи зухури бӯҳрони молӣ қабул шуд. Умуман бо ин иқдом Русия кӯшиш дорад, муҳоҷиратро коҳиш диҳад ва ба танзим оварад. Пас аз ин иқдом набояд воҳима барангехт. Дар масъалаи дуюм, воқеан ҳам ин куштори даҳшатнок аст, бовар кунед мо ҳам чун ҷомеаи Тоҷикистон нигарон ҳастем. Ҳар як чунин куштор е ягон фалоката дигар, ки бойиси фоҷеа мешавад барои ман ҳам чун шумо мусибат аст. Мехостам ҳангоми муҳокимаи ин масоил умуман ҳама гуна проблемаву мушкилоти дар муносибати Тоҷикистону Русия ҷой дошта одоб риоя шавад. Вобаста ба нотаи эътирозии мо ҳаминро гуфтанӣ ҳастам, ки сабаби ягонаи иншои он Нота ин пайдо шудани мавҷи мақолаҳои ҳангомавӣ ва таҳқирона, ки дар матбуоти Тоҷикистон ба нашр расиданд, мебошад. Ҳодисаҳои кушторро мисол оварда онҳоро чун роҳи пешгирифтаи ҳукумати Русия қаламдод намудан нодуруст аст. Журналистон мехоҳанд ин масъаларо муҳокима кунанд, ин ҳукуқи онҳост. Аммо биёед роҳбарияти сиёсии Русияро таҳқир накунем.

Толибшоҳи Сайидзода: Қатли шаҳрвандони Тоҷикистон дар Русия на танҳо мо рӯзноманигоронро, балки ҷомеаи моро нигарон кардааст. Масалан шумо мегӯед: Тоҷикистон ин шарики стратегии мост». Мо хеле хурсанд ҳастем, ки чунин давлати абарқудрат моро шарики хеш меҳисобад. Аммо ман як чизро намефаҳмам, Гурҷистон бо Русия ҷангид, вале ягон гурҷиро дар Русия барои ин накуштанд. Украина кубурҳои газро ва роҳи интиқоли гази Русияро ба Аврупо баст ва ба буҷаи Русия қариб 2,5 миллиард доллар зарар овард, аммо ягон украиниро накуштанд, пас барои чӣ моро мекушанд? Президенти мо ба ҳамин мазмун ишора намуда буд: Чун мо заъиф ҳастем, ҳар чӣ хоҳанд бо мо раво мебинанд? Дар нотаи ирсол намудаи сафорати Русия омадааст, ҳашт ҳазор тоҷикистонӣ ҷиноят содир кардаанд. Барои ҷиноят содир кардан бояд одамро бикушанд? Тоҷик гуноҳ кард, ӯро зиндонй кунед. Бе ин ҳам ба қавле 50-60 ҳазор тоҷикистонӣ бо туҳмату бегуноҳ ё бо айбҳои сохта дар зиндонҳои Русия бандианд. Оё касе аз намояндагони сафорати Русия ба хонаи Салоҳиддин Азизов рафт? Шаҳрвандони шумо дар он ҷо ҳамдиёрони моро мекушанд, шумо бошед дар ин ҷо ҳам моро гунаҳгор мекунед.

Ҳам роҳбарияти мо ва ҳам худи мо аз сидқи дил мехоҳем, ки миёни Тоҷикистон ва Русия ҳамдигарфаҳмӣ бошад. Аммо роҳбарияти шумо вазъиятро мушкил мекунад. Барои чӣ Дмитрий Рогозин, бадхоҳи рақами аввали тоҷикон намояндаи махсуси Русия дар НАТО аст? Ё Владимир Лукин, роҳбари Дафтари ҳимоя аз ҳуқуқи инсон дар Русия ҳаммиллатони маро «ифлос» номид? Ҳар касе ки зидди тоҷик бошад, ба назари мо чунин менамояд, ки Путин дастгирӣ мекунад. Борис Елсин демократи ҳақиқӣ буд, Худо раҳматаш кунад. Ҳамин, ки Путин сари қудрат омад, мо ҳама дороии хешро додем; се полки русй дар Тоҷикистон аст. Дар ягон кишвари дигар чунин нест. Маркази назорати кайҳонии «Окно», ки миллиардҳо маблағ арзиш дорад, мо «бародари калонӣ» гуфта ройгон додем. Аммо «бародарони хурдӣ»-ро бераҳмона мекушанд, алаккай 681 тобут омадааст. Вале дар ҳамин ҳол агар як нафар русро мисли Салоҳиддин дар Тоҷикистон мекуштанд, шумо тоҷиконро террорист меномидед ва вазири дифоъи Русия худаш бевосита амалиёти махсуси низомиро сарварӣ мекард. Агар ман ноҳақ бошам, пас маъзур доред!

Лидия Исамова: Ман бо бисёр андешаҳои Толибшоҳ розӣ нестам, набояд ҷиноятҳои алайҳи шаҳрвандони Тоҷикистон аз ҷониби экстремистҳо ва скинхедҳо амалӣ шударо ба сатҳи сиёсати Русия баробар донист. Ин ба он монанд аст, ки фаъолияти «Ҳизбу-ут-таҳрир» ва «Салафия» ба сатҳи сиёсати давлатӣ баробар бошад. Ҳарчанд ин ҳаракатҳо дар Тоҷикистон ғайриқонунӣ фаъолият доранд. Таъиноти сиёсиро ҳам набояд ба ин алоқаманд кард. Рогозин айни ҳол аз Русия хеле дур аст ва вақтҳои охир ба масъалаи муҳоҷирон дахл накардааст. Он чӣ Лукин гуфт, Худо худаш довари ҳақ аст, ин албатта барои намояндаи ҳифзи ҳуқуқи инсон зебанда нест, баръакс ӯ бояд инсонҳоро ҳифз кунад. Мо дар бораи миқдори куштори узбакҳо, қирғизҳо, молдаванҳо, украинҳо намегӯем, аммо ман медонам, ки микдори онҳо аз шаҳрвандони Тоҷикистон камтар нест, ба ин масъала на чун сиёсати расмии Русия, балки чун зуҳуроти экстремистӣ бояд баҳо дод. Албатта ҳукумати Русия маблағгузорон ва пуштибонҳои ҳаракати фашистиро пайдо мекунад. Ба ин масъала бояд хадамоти амниятӣ машғул шавад, зеро ин ҷараён характери умумӣ гирифтааст. Масъалаи он ки мо пойгоҳи низомии Русияро ҷой додем он аст, ки давлати Тоҷикистон пеши Русия қарзи зиёд дошт ва бояд он қарзҳоро месупоридем, вале натавонистем. Ба ҳамин хотир шартномаи байни ҳукумати буд дар ин масъалаҳо. «Окно» дар замони Шӯравӣ сохта шуда буд ва дар давраи ҷанги шаҳрвандӣ пурра хароб гардид ва дивизияи 201- и Русия онро ҳифз карда буд. Фикр мекунам, худи ҳукумати Тоҷикистон намехоҳад, ки дивизияи 201- ум бароварда шавад, зеро дар паҳлӯи мо Афғонистон ва экстремистҳое ҳастанд, ки гоҳ-гоҳ вазъро ноором ва моро безобита мекунанд ва ин дивизия ба ҳайати нируҳои зудамали Созмони амнияти дастаҷамъй (ОДКБ) дохил мешавад.

Ниёзов Хуршед: Аввалан як нуқтаро мехоҳам қайд намоям, ки ман муддати ду сол дар Русия будам ва он масьалаеро, ки ин ҷо мавриди баррасӣ қарор гирифтааст, шояд, каме аз дигарон бехтар донам. Ба андешаи ман гунаҳгорӣ асосӣ дар ин масъала мансабдорони алоҳидаи баландмақоманд. Барои мисол, сардори РКД-и шаҳри Маскав дар яке аз мусоҳибаҳояш куштори се нафар- арманӣ, ҳинду ва точикро шарҳ дода, дар мавриди қотилон чунин гуфт: «Охир онҳо ҳоло наврасанд, ин далели авбошӣ асту бас». Вақте инсонро мекушанд, магар ин авбошӣ аст? Хуршеда Султоноваи 9-соларо 21 корд заданд, магар ин авбошӣ аст? Метавон дар ин маврид беш аз 20 мисол овард. Ҳамаи ин ҷараён як сиёсати пешгирифтаи мансабдорони алоҳидаи Русия аст, сар карда аз Лукин, Рогозин то Лужкову Жириновский. Дар мо ҳам чунин як нафар буд. Аввалин раиси Ҳизби демократи Тоҷикистон Шодмон Юсупов соли 1992 таҳдид карда буд, ки талабагони мактаби русиро гаравгон мегирад, вале худи ҷомеаи мо уро маҳкум кард. Тавре ман дар боло гуфтам, инро сиёсати пешгирифтаи мансабдорони баландмақоми рус меҳисобам. Аммо вақте сари Салохиддинро баъди суханони Путин дар мавриди чорӣ намудани квота барои муҳоҷирон буриданд, ҳар касе ки аз илми мантиқ бохабар аст, албатта дар ин масъала пайвавдеро мебинад.

Зафар Абдуллоев: Дар Нотаи сафорати Русия омори ҷиноёти содиркардаи тоҷикон оварда шудааст. Дар ҳамин ҳол барои пешгирии ин ҷиноёт ҳукумати Русия чӣ корҳоро анҷом медиҳад? Ҳамчунин расонаҳои хабарии Тоҷикистон, то кадом андоза арқоми боэътимодро дар мавриди куштори шаҳрвандони Тоҷикистон дар Русия истифода мебаранд?

Комил Магомедов: Соли 2007 ба Кодекси ҷиноятии Русия тағйиру иловаҳо дароварда шуд, ки тибки он чавобгарй барои содир кардани ин гуна ҷиноятҳо вазнинтар мешавад. Дар ҳамаи сохторҳои кудратӣ гурӯҳи махсус алайҳи мубориза бо ин ҷиноятҳо таъсис дода шудааст.

Дмитрий Кабаев: Ҷиноят содир кардан аз рӯи хусусиятҳои миллатбадбинӣ ин ҷараёни наве дар Русия мебошад. Ин раванд дар давраи Шӯравӣ набуд, ин ҷиноятҳо якбора рӯ задаанд, хукуматдорон ҳанӯз намедонистанд, ки чи гуна бо он бархӯрд кунанд. Дар масъалаи қазияи Хуршеда Султонова эҳтимол дорад, ки қарори беадолатона ҳам ҳаст, зеро он падидаи нав аст. Ҳукуматдорони Русия оҳиста-оҳиста бархӯрди шадид нишон дода истодаанд ва сохторҳои ҳифзи ҳуқуқ барои мубориза омода карда шудаанд. Айни замон мавҷи мурофиаҳои судӣ нисбати миллатгароён дар ҳама ҷо сар шудааст. Фикр мекунам, ин раванд ривоҷ хоҳад ёфт.

Аз нуқтаи назари журналистӣ чунин гузоштани масъала, ки 600 тобут омад мувофиқ аст, бисёр гашти хуб. Ҳангомабарангезӣ гӯё, ки «дар Русия алаӣҳи тоҷикон ҷанг рафта истодааст». Мо бошем дар Русия гашту гузор карда намедонистем, ки дар он ҷо ҷанг будааст. Чунин эҳсос пайдо мешавад, ки дар ҳар кунҷи Русия гӯё скинхедҳо истода тоҷиконро интизор ҳастанд, то онҳоро ба қатл расонанд. Шумо ба Маскаву Санкт- Петербург биравед ва бубинед, ки чи тавр одамон дар он ҷо озод мегарданд. Бале, чунин раванди номатлуб дар шаҳрҳои калони Русия ҳаст ва чунин дастаҳои ҷинояткор амал мекунанд, аммо ин раванди умуми нест. Ин ҷо дар масълаи миқдори кушторҳо ҳам дакик, будан лозим аст.

Комил Магомедов: Дар мавриди матбуот и Точикистон ман як далели дигар дорав». Масалан, як рӯзномаи мустакили Точикистон менависад: «Боз як куштор дар Русия», макола чунин сар мешавад: «Дар ин рӯзҳо куштори навбатии се муҳоҷири точик сурат гирифт.» Дар матлаб бошад омадааст, ки онҳо дар сохтмон кор мекардаанд ва ба болшшон девор афтидааст, яъне онҳо дар натиҷаи беэҳтиёти ҳалок шудаанд, аммо ин ҳодиса ҳамчун як куштор маънедод шудааст. Ман мефаҳмам, ҳар фавт як фоҷеа аст, аммо биёед объективона бинависем.

Толибшоҳи Сайидзода: Ман бо шумо одам нестам, ҷаноби Магоммедов. Оё Шумо намедонед, ки дар бораи мо, яъне миллати тоҷик расонаҳои хабарии Русия чӣ «мегӯянду чӣ менависанд? Танхо тахкиру тӯҳмат. Масалан, барномаи «Наша Раша» чй? Хуршеди Атовулло мегӯяд, ки шояд ин сиёсати пеш гирифтаи мансабдорони алохидаи Русия бошад, ман бо ин акдеша розӣ нестам. Вақте вазири корҳои Точикистон изхорот медихад ин президенти кишвар аст. Агар нафарони наздик ба Путин масалан, Лужков, Рогозин, Лукин ва дигарон мавқеъашонро намоиш медиханд, маълум мешавад, ки ин хати сиёсии Путин аст.

Комил Магомедов: Аммо Рогозин ва Лукин вазири корхои хориҷа нестанд.

Толибшоҳи Сайидзода: ОхирЛужков ин ҳокими пойтахш Русия аст! 600 тобут дар як сол! Боз чй кадар лозим аст, то ки Путин ин ҳама кушторро боз дорад.

Комил Магомедов: Биистед. Ҳамаи онҳоро «миллатгароён накуштаанд, аз куҷо ин маълумотхоро гирифтаед, ин маълумоти дуруг аст. Шумо мегуед, Ки кисми зиёди дар Русия зиндони буда, бо тӯҳмат нишастаанд, шумо маьлумоти расмӣ, сарчашмаи боэътимоди маълумот доред? Шумо ҳатто намедонвд, ки ин дуруст аст ё нодуруст? Ҳарчанд ин пурра нодуруст аст.

Толибшоҳи Сайидзода: Хуб, бигирем 170-кушташуда. Агар ба миқдори аҳолй нигоҳ кунем барои Русия гӯё 50 ҳазор кушта шудааст. Мисоли дигар дар Екатеринбург Гаҷимирза Алмасови доғистонй боздошт шуд, ки танҳо дар Тоҷикимстон таваллуд шудааст, аммо расонаҳои иттилооти Русия тавре хабар медиҳанд, ки гӯё тоҷик боздошт шуда бошад.

Комил Магогмедов: Ман бо шумо розй хастам, ин гуна ҳодисаҳо ҳастанд. Аммо вақте мегӯед, ки тоҷиконро дар Русия тӯҳмат кардаанд, ба шумо касе ин хуқуқро надодааст.

Толибшоҳи Сайидзода: Ҳашт сол Буш, Бен Ладенро чуст, Путин хашт сол скинхедхоро мечуяд, вале на у ёфту на ин. То замоне, ки точик сохиби силохи хастай нашавад, моро хоханд кушт. Ман фикр мекунам ин кушторҳо дар Русия ба зудӣ анҷом нахоҳанд ёфт.

Лидия Исамова: Маъзарат мехоҳад, дар ҳама гӯшаи дунё куштор ҳаст, бо ҳар бахонаву сабаб одам мекушанд, вале гуфтан лозим, ки бояд бомаи атомӣ дошта бошем, ин як назари кобили қабул нест.

Хуршед Ниёзов: Дар мавриди Нотаи эътирозӣ мехостам як нуқтаро қайд намоям. Дар он ҷо ишорае хаст, ки духтари русро таҷовуз кардаанд. Ҳарчанд исбот шуда буд, ки русдухтарро узбак таҷовуз карда буд, аммо тоҷикро куштанд. Мо як маводе дар даст дорем, ки дар он дар бораи таҷовуз ва куштори духтари 6-солаи тоҷик сухан меравад. Ҳатто дар Точикистон, ки ҷанги шаҳрвандиро аз сар гузаронид ва кумондонхои пуркудрати сахрои буданд, чунин холатхо рух надоданд. Бубинед, такрор мекунем, ки Русия шарики стратегии мо аст. Муносибати байни Амрикову Ирон аз ин ҳарфҳои зебо дуртар аст. Аммо шумо дар ягон ҷо шунидаед, ки дар Амрико аз рӯи эҳсоси миллатбадбинй ягон ирониро кушта бошанд, ё алайҳи онҳо гурӯҳҳое фаъол бошад. Ман фикр мекунам, ки масалан, ба ҷои пешниҳоди нота шумо метавонистед аз минбари мо истифода карда, вокуниши худро нисбата қатли тоҷикписар баён кунед.

Зафар Абдуллоев: Зикри он чизе, ки чанд маротиба дар ин ҷо гуфта шуд, яъне маводу мақолаҳои зидди тоҷикон гӯё, ки танҳо дар расонаҳои хабарии ғайридавлатии Русия пайдо мешаванд. Дар се моҳи охир ман дар Русия будам ва имконияти ҳар рӯз шинос шудан бо навиштаҳои аксари расонаҳои хабарии ин кишварро доштам. Метавон гуфт, ки танҳо се нашрияи Русия; «Новая газета», «Время новостей» ва маҷаллаи «The New Times» («Новое время») ба таври мусбат ва холисона дар бораи мардикорон баҳо медиҳанд ва ё умуман ба ин мавзуъ даст намезананд. Боқи аксари нашрияҳо ахбору маводи муғризона ва якҷонибаро нашр мекунанд. Ҳатто нашрияҳои маъруфи давлатие чун «Российская газета» ва ҳамчунин шабакаҳои телевизионие, амали РТР, ки шабакаи давлатист ва НТВ, ки аз ҷониби ширкати «Газпром» сарпарастӣ мешавад, аз ин истисно нестанд. Саволи дигар чунин аст, ки дар Нотаи сафорат аз макомоти кишвари мо даъват шуда буд, то ба нашрияҳои «Миллат», «Фараж», «СССР», ‘Нигаҳ», «ФК-Сарital таъсир расонанд. Дар ин бора журналистони мо чӣ фикр доранд? Ба ақидаи чониби Сафорат то чӣ андоза ин даъвати онҳо таъсирбахш аст ва чаро ба расонахои хабарии Русия низ чунин таъсиргузорӣ сурат намегирад?

Дмитрий Кабаев: Оё шумо медонед, ки сафорати Тоҷикистон дар Маскав хар моҳ ва баъзан вақт дар як моҳ ду маротиба ба мо нотаҳо менависад, Мо бори аввал аст, ки аз мокомоти точик хохиш намудем то ба расонахои хабари таъсир расонанд, пеш аз ин хеч гох ин корро накарда будем. Ин дафъа ба хулосае омадем, ки ҳамаи ин, яъне он навиштаҳои матбуоти точик як навъ беэҳтиромӣ аст ва аз ин хеле мутаассир хам шудем. Мо озодии баёнро дар Тоҷикистон фишор наовардаем, не, асло ин тавр нест. Мо танҳо аз ҳукуматдорони тоҷик, аниқтараш аз журналистон даъват намудем, то ин ҳолати бе ин ҳам мушкилу фоҷиавиро боз пурташаннуҷтар нагардонанд. Мо инро вазифаи худ донистем то ба ин роҳ алангаи ҷӯшонро хомӯш намоем.

Хуршед Ниёзов: Тавре ман гуфтам, дар ин бора фикр кардан зарур буд. Шумо метавонистед тамоми расонаҳои хабарии тоҷикзабонро ҷамъ намуда, мавқеъи худро муайян намоед ва медонистед, ки мо хам зидди скинхедҳо, зидди гуфтаҳои мақомдорони алоҳидаи ҳухумат ва ҳам зидди сиёсати Лужков ҳастем. Дар ин проблема на шумо гунаҳгоред ва на мо. Бояд мо мушкилотро ин ҷо муайян намоем ва бар зидди чунин рӯӣдодхо оянда ҳам мубориза барем.

Комил Магомедов: Ман бо Хуршед бо он розӣ ҳастам, ки дар ин ҳолат масъулиятро бар дӯши ҳукумати Русия набояд бор кард, ин кори ҳарду ҷониб аст. Ҳам Русия ва ҳам Тоҷикистон. Дар мавриди нота, ман мефахмам, шояд шумо нуктаи назари худро дошта бошед, метавонед дар бораи Русия фикру акидаи худро иброз намоед. Аммо байни гуфтани нуқтаи назар, ки метавонад хатто ғайриобективона бошад ва байни тахкир кардан фарқ аст. Дар расонаҳои хабарии Русия муайян кардан душвор аст, ки ба нишони Тоҷикистон таҳқирҳои рӯйрост равон карда мешавад. Дар омади гал бояд биғӯям, ки аз ҷониби Зафар он амале буд, дағал ва беадабона.

Зафар Абдуллоев: Комил, Шумо чанд маротиба аст, ки имрӯз дар мавриди кадом як таҳқир ишора мекунед, аммо ягон мисоли мушаххасе наовардед.

Комил Магомедов: Таҳқир дар ҳаққи намояндаи расмии давлати хориҷа.
Зафар Абдуллоев: Мисоли дақиқ биоред.
Комил Магомедов: Чи гуна мисол? Худи мазмуни навиштаи Шумо моҳияти таҳқирро дорад.
Зафар Абдуллоев: Ҷавоб ба Светличний, ки «агар сикнхедҳои рус ногаҳон сари ӯро бибуранд, моро ҳам ба ҳоли ӯ раҳм меояд?»- ро дар назар доред?

Комил Магомедов: Бале. Зафар, охир мову шумо хамон оҳанги тамасхурро хуб медонем… Шумо худатон медонед, ки дар кадом жанр шумо онро навишта будед.

Зафар Абдуллоев: Ман ҳамчун баранда ва мизбони ду ҷониб ин ҷо набояд ба ин мубоҳиса дохил шавам, аммо модоме, ки сухан аз мавқеъи журналистиям меравад, маҷбур мешавам, ки якчанд сухан бигӯям. Дар мавриди он ки гӯё дар расонаҳои хабарии Русия дар бораи кишвари мо иттилооти ғайри объективӣ нест. Қариб тамоми сомонаҳои интернетии он ҷо сарварон ва мардуми кишварҳои Осиёи Мйёнаро бадном мекунанд – Сеntrasia.ru, Forum.msk.ru ва дигарон, ки дар серверҳои ширкатҳои рус ҷо доранд. Хадамоти махсуси амниятии Русия дорои шӯъбаҳои махсуси мубориза бар зидди ҳама гуна ҷиноятҳаст, ҳатто ҷиноёти зиддикайҳониро метавонанд пешгири намоянд, аммо бар зидди он ҷинояткороне, ки ин ҷо аз аъмоли онҳо сӯҳбат мекунем, ягон чораи мушаххасе дида намешавад. Ба шумо дер боз мегӯям, ки агар чунин шуморед, ки ман шуморо ё намояндаи сафорати Шуморо таҳқир кардаам, метавонед ба суд даъво пешниҳод намоед. Чун роҳбарияти кишвари мо ба муқобили он сомонаҳо намехоҳад кореро амалӣ гардонад, ин маънои онро надорад, ки фаъолияти он сайтҳо барояшон писанд аст. Ман ба ҷаноби Светличний монанди он лаҳне, ки нотаи худро навишта буд, ҷавоб гардонидам. Ин шахс ҳиссиёти ман ва ҳиссиёти ҳамватанони маро таҳқир кард. Агар аз ҷониби вай нотаи изҳори таслият ва таассуф мебуд, мо ҳамон лаҳза онро нашр карда дастгирӣ менамудем, аммо мутаассифона чунин нашуд.

Комил Магомедов: Шумо фаҳмонда наметавонед, ки барои чӣ ин кор шуд. Дар он навиштаҳо ин хел набуд…

Зафар Абдуллоев: Дониста бошед, ки ягон ҷавоб ва маводи журналистони тоҷик эҳсоси миллатбадбинӣ надорад. Мо дар ин мизи мудаввар кӯшиши муайян кардани сабабҳои мушкилро мечуем ва ба хулосае омадем, ки мансабдорони алоҳидаи ду кишвар барои ҳал намудани мушкилот кӯмак намерасонанд. Ана маълум мешавад, ки боз яке аз чунин ашхосро ошкор намудем-ин иҷрокунандаи вазифаи сафири Русия дар Тоҷикистон Вячеслав Светличний, ки ба ҳали масъала кӯмак намерасонад, балки барои аланга гирифтани он ёрӣ мекунад. Ана ҳамин гуна хулоса худ ба худ пайдо шуда истодааст.

Толибшоҳи Сайидзода: Нотаро, шояд, на як В. Светличний танҳо қабул кардааст. Ман бо Хуршед розӣ ҳастам, шумо метавонистед сармуҳаррирони «Фараж», «Миллат», «СССР», «Нигоҳ»-ро даъват карда мегуфтед, ки бачаҳо биёед якҷоя нишаста, чой нӯшида вазъиятро муҳокима намоем. Нота ҳам даркор намешуд, ҳамаи ин ба шумо 30 сомонӣ меафтид, яъне сари як пиёла чой шояд мо ба мувофиқа мерасидем. Аммо ба ҷойи ин шумо пахши Нота ва тахдиди моро пеш гирифтед.

Комил Магомедов: Нуқтаи назари худро баён намоед, аммо иттилооти бардурӯғро додану таҳқир кардан лозим нест. Ана бигирем газетаи «Миллат»- ро, дар саҳифаи аввали он свастика (тамғаи фашистон), нишони давлати Русия ва Путин, нафари дуввуми Русия тасвир мешаванд, ин таҳқири рӯйрост аст, беэҳтиромӣ ба нишонаи давлатй аст. Ин моро ба навиштани нота таҳрик дод.

Толибшоҳи Сайидзода: Пас вақте ки матбуоти Русия каллаи харро дар сари тоҷик мегузоранд, ин барои мо қабул аст? Оё тоҷик хар аст? Ман дар бораи барномаи «Наша Раша» гуфта истодаам.
Лидия Исамова: ТНТ-ин шабакаи хусусӣ аст.
Толибшоҳи Сайидзода: «Миллат» чӣ, магар он нашрияи мустақил нест?

Хуршед Ниёзов: Мана ҳамин Хадамоти амниятии Русия тавонистанд, ки Шамил Басаевро бикушанд, Салман Радуевро дастгир намоянд, дар кадом як ғорҳое онҳоро пайдо карданд. Аммо барои чӣ бошад, ки ҳукумати Русия скинхедҳои свастики фашистӣ доштаро, ки дар зери бинияшон гашта истодаанд, дошта наметавонанд. Онҳо ҳар рӯз амалҳои манфури худро гузаронида истодаанд, намойиш барпо мекунанд, аммо ҳеҷ кас қудрати онҳоро ҷазо доданро надорад.

Комил Магомедов: Дар он ҷо наметавонанд, ки ҳар он касеро, ки мӯза дорад, ҳар он касе ки тоссар аст, дошта ҳабс кунанд. Бояд маълумоти исботкунандаро ҷамъ намуд. Мана шумо мегӯед: «Намехоҳед бо мо ҳамкорӣ намоед», вале инро чӣ гуна метавон фаҳмид, ки «СССР» барин газетаҳо фаъолияти худро аз танқид кардани беасоси Русия оғоз мекунанд.

Зафар Абдуллоев: Саволи охирин. Ба назари шумо чи сабақе метавон бардошт аз ин муноқишаҳо ва мубоҳисаҳо?

Дмитрий Кабаев: Чизи аз ҳама муҳим он аст, ки айни ҳол мо дар ин ҷо нишаста, масъаларо муҳокима карда истодаем. Муҳим он аст, ки ҳамдигарфаҳмӣ бикунем. Мо мехостем, ки матбуоти тоҷикзабон андешаву афкори зидди Русияро ривоҷ надиҳанд. Мо ба ин манфиатдор нестем, чй гунае ки набошад Тоҷикистон ба ҳар ҳол шарики стратегии мо аст. Мо инро дар он корҳое, ки амалӣ шудаанд, мебинем. Умедворем, ки ин якумин мулоқоти мо охирин нахоҳад шуд. Албатта, мо бояд зуд-зуд бо ҳам вохӯрда маслиҳат бикунем, шояд ки мо дар ин масъала ба андозаи зарурӣ диққат надодаем.

Толибшоҳи Саӣидзода: Тавре ки дар масали Крилов омадааст: «Пеши қудратманд ҳамеша камкувват гунаҳгор аст». Ман медонам Тоҷикистони ман давлати камқувват аст ва шумо ҳам гунаҳгор донистани моро идома медиҳед. То он даме ки як тоҷикро дар Русия мекушанду азият медиҳанд, мо ором намешинем ва дар ин бора менависему мегӯему масъалагузорӣ мекунем.

Дмитрий Кабаев: Албатга, ин ҳуқуқи шумост.

Лидия Исамова: Фикр мекунам ба сафорат лозим аст, ки ба вазорати хориҷа, вазорати иттилооти Русия муроҷиат намояд, барои он ки расонаҳои хабарии Русия ба тахҳири тоҷик ва тоҷикро чун симои таҷовузкор, ҷинояткор ва нашъаманду нашъаҷаллоб ҷилва додан хотима бахшанд. Мо, журналистони тоҷик ҳам, бояд каме объективона бошем, барои он ки нашри чунин мавод оқибати хуб надорад. Мо ба ҳар ҳол аз Русия вобастагӣ дорем, дар бунбасти ҷуғрофӣ ҳастем. Аз тарафи дигар вазората хориҷа ва хукумати мо дар бораи он мардикорони кушта шудаамон кариб фикре намекунанд. Тахқири тоҷики мо аз кишвари худамон огоз мешавад, аз фурӯдгоҳ ва истгохи роҳи охани Душанбе, ки дар он ҷо масъулини ниҳодҳои марбута ба тахқиру тахдиди мо оғоз мекунанд. Ин бисёр бад аст, вақте ки тоҷикон хамдигарро таҳқир мекунанд ва муттахид нестанд.

Хуршед Ниёзов: Дар ин масъала тавре ки мо аллакай дар рӯзномаи худ навишта будем, мансабдорони алоҳида ё гуфтан мумкин аст гурӯхҳои алоҳида гунаҳгоранд. Мо мехоҳем, ки овози моро шунаванд. Агар овози мо шунида мешуд, мо он гуна сарлавҳаҳои фарёдкунандаро истифода намекардем. Фикр мекунам, ҳарду ҷониб якдигарфаҳмиро мехоханд. Аз ин хотир мо бояд аз тарики нишастҳо ва муколама ҳар як рӯйдоду мушкилоте, ки пеш меояд ва дар ҳамбастагӣ муҳокима намоем.

(Бознашр аз «Миллат» ва «Фараж»)

Обамаро аз Тоҷикистон метарсонанд…

usПас аз тасмими Қирғизистон, ки пойгоҳи Амрико дар фурудгоҳи «Манас»-ро бастан мехоҳад, дар Вашингтон кашокаше сар шудааст. Лоббиҳо камар бастаанд, ки аз қувват гирифтани робитаҳои Амрико бо Тоҷикистон ва эҳтимоли ба ин кишвар кӯч додани пойгоҳи рондашуда пешгирӣ кунанд.

Зери унвони «Амнияти миллӣ» веблогнависи бонуфузи амрикоӣ Спенсер Аккерман менависад, бисёр кӯшиш кардааст, аз Вазорати дифоъи Амрико маълумот бигирад, ки пойгоҳи «Манас» ба куҷо интиқол дода мешавад. Вай коршиносони дигари маъруфи Амрико Ҷон Пайк ва Викрам Сингҳро ба ин баҳс кашида, аз номи худаш ва онҳо номуносиб будани Тоҷикистонро барои пойгоҳи ояндаи Амрико дар миён мегузорад. Мегӯяд, Тоҷикистон ягон фурудгоҳи омода надорад ва барои тармим кардану ба сатҳи зарурӣ баровардани фурудгоҳҳои Тоҷикистон сармояи зиёд даркор аст. Инчунин мегӯяд, ки таърихи даҳсолаҳои охири Тоҷикистон нишон додааст, ки ин як кишвари ноором аст ва ба монанди Қирғизистон наметавонад «Сувисси Осиёи Марказӣ» номида шавад. (Ниг. ба The Washington Independent)

Таҳлилгари дигари умури амнияти миллии Амрико — Натан Ҳодҷ тақрибан ба ҳамин мазмун нома зада, ҳукумати Борак Обамаро огоҳ мекунад, ки Тоҷикистон наметавонад шарики боэътимод бошад. Барои ин вай ба ноустувории ҳукумат ва амният дар ин кишвар таъкид менамояд. Ин коршинос, ки мегӯяд, дар соли  2005 аз «Манас» дидан кардааст, пардапӯшона пешниҳод мекунад, ки Обама барои дар минтақа нигоҳ доштани пойгоҳи муҳими ҳарбӣ бояд дили президенти Узбакистон Ислом Каримовро ёбад. Ин «мушовирон» фурудгоҳи Хонободро дар Қаршии Узбакистон ҳам он вақт ва ҳам ҳоло беҳтарин иншооти кӯмак ба нерӯҳои байнулмилалӣ дар Афғонистон мешуморанд.

Пурсиш ин аст, ки ҳанӯз на Вашингтон ва на Душанбе дар бораи ҳатто эҳтимоли кӯчондани пойгоҳи «Манас» ба Тоҷикистон камтарин сухне нагуфта, чаро мушовирони ҳукумати Амрико мехоҳанд, аз ҳама гуна наздикии Вашингтону Душанбе пешгирӣ кунанд? Оё дар ҳақиқат умеде ҳаст, ки Амрико метавонад ба Узбакистон баргардад?

Пайти муносиби мо оё истифода хоҳад шуд?

1moscРусия охирин имкониятҳояшро ба кор андохтааст, ки як паймони низомии зидди НАТО ва Амрико ташкил кунад. Барои ин ба чапу рост пули калон ваъда мекунад, аммо ин чӣ иттиҳоде хоҳад шуд, ки Беларус — наздиктари шарики Маскав аз як сӯ ба чунин созишнома имзо мегузорад ва аз сӯи дигар ҳанӯз ранги имзои Лукашенко нахушкида, эълом медорад, ки аслиҳа ва техникаи ҷангии русиро бо аслиҳа ва техникаи ҳарбии Укроин ва Исроил иваз хоҳад кард.

Ислом Каримов ва Нурсултон Назарбоев ба созишномаи ташкили артиши муштарак бо Русия бо дили нохоҳам имзо мекунанд ва сарвари Узбакистон мегуяд, вай дар ин бобат «ақидаи хос» дорад. Аз эҳтимол дур нест, ба зудӣ ин ақида баён хоҳад гашт. Танҳо сарвари Арманистон Серж Саргисён бо тиҷоратдӯстии хоси арманиҳо беқарорӣ ва рӯҳбаландӣ нишон медиҳад. Озарбойҷон маънидорона сукут меварзад ва маълум аст, ки Русияи насронӣ ҳимояташро аз Арманистони насронӣ дар муқобили Озарбойҷони мусулмон ошкоро нишон додааст.

Президенти Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон аксаран сарбазер аст ва маълум нест, дар мулоқоти як ба як бо президенти Русия Дмитрий Медведев чӣ гуфтаву чӣ шунидааст. Ягона кишваре, ки Русия ба он аз миллиону миллиардҳояш чизе ваъда надод, Тоҷикистон буд.

Раҳбари Қирғизистон Қурбонбек Боқиев гуфт, барои он ки сарбозони амрикоиҳо як шаҳрвандаш бо номи Ивановро куштаанд ва пули иҷораро зиёд карданй нестанд, базаи ҳарбии Амрикоро аз кишвараш берун мекунад. Агар каси дигар президенти Тоҷикистон мебуд, ақаллан аз дилаш мегузаронд, ки русҳо садҳо (шояд ҳазорҳо) тоҷикро дар ин чанд соли охир куштанд ва ахиран як тоҷикро сар буриданд ва ҳам барои иҷораи замини тоҷикон барои базаи ҳарбии худ 10 доллар медиҳанд, чаро вай онҳоро берун накунад? Наход ҷони як руси Қирғизистон азиз будаву ҷони тоҷик не?

Хархашаи ахири дипломатик фурсати хубе буд, ки Раҳмон дари Русияро дигар накушояд ва комилан рӯй ба Амрико оварад. Ман агар дар ҷои ӯ мебудам, ин корро мекардам, онгуна ки Узбакистон карда буд. Ман худро ба Амрико месупурдам, зеро барда бошӣ бояд бардаи соҳиби қавӣ бошӣ. Ин бӯҳрон боз 3 то 5 соли дигар давом мекунад ва худо медонад, Русия ба чӣ ҳоли зор меафтад. Таппу талош ва доду фарёди он на аз зӯрияш, балки аз заъфаш аст. Гови бешир овози баланд дорад. Дигар қимати нафт ба осмон дакка нахоҳад зад. Аммо Амрико ба зудӣ аз бӯҳрон хоҳад баромад. Пештар аз ҳама давлатҳои дигар.

Ман пойгоҳи аз Қирғизистон рондашудаи Амрикоро дар Тоҷикистон ҷой медодам, вале ҳампаймонии истротеҷиро бо Амрико бастаи ду шарт мекардам. Якум, дар тамоми сиёсати он дар Афғонистон ва Эрон бояд бо ман машварат шавад. Мо се кишвари ҳамзабон ва ҳамтақдирем ва дарду мушкилоти ҳамдигарро беҳтар аз дигарон медонем. Дуввум, сармоягузорӣ ба иқтисодиёти Тоҷикистон. Пешрафтеро дар Тоҷикистон, ки аз хурдатрин аёлати Амрико (шояд Вермонт) ҳам камтар аҳолӣ дорад, аёлати Калифорниё 500 баробари Русия таъмин карда метавонад. Агар русҳо 2 миллиард ваъда кардаву чизе надоданд, Амрико метавонад, дар ин ҳолате ки ба мо ниёз пайдо мекунад ва Афғонистонро аз авлавиятҳои сиёсати худ қарор додааст, 100 миллиард мадад кунад. Ҳатто дар ҳамин ҳоле ки гирифтори бӯҳрони шадид аст.

Намефаҳмам, чаро агар Русия ва русҳои қудратталаб, аммо аблаҳ Амрикоро бад мебинанд, мо тоҷикон ҳам бояд Амрико ва амрикоиҳоро бад бинем? Ҳоло дар он ҷо садҳо ҳамватани мо кору зиндагӣ мекунад, аммо чанд нафари онҳоро амрикоиҳо куштанд ё сар буриданд? Ҳарчанд ҳукумати мо Русияро наздиктарин дӯсти худ мешуморад, ин қадар сол зиёдтарин кӯмакро ба мо амрикоиҳо кардаанд. Чаро намакношиносӣ мекунем? Магар аз тарс не?

Кадом касе ки дар мақоми раисиҷумҳури Тоҷикистон ин корро мекунад, дар 10 сол ҳамаи мушкилоти кишварро ҳал хоҳад кард ва абадан дар таърихи миллат хоҳад монд. Дар ин 10 сол мо метавонем, ба Афғонистон ва Эрон низ мадади сиёсии худро аз тариқи наздикиямон бо Амрико бирасонем ва дар симои онҳо низ дӯстону ҳампаймонҳои қавӣ пайдо кунем. Бигзор он гоҳ рус ё узбак ба мо садо баланд кунад!

Агар дар кишвар хираде пайдо нашавад ва ин корро ҳоло накунад, дигар таърих ба мо шансе нахоҳад дод ва агар ин фурсати муносиб гузарад, мо барои Амрико нозарур ва садумдараҷа боқӣ хоҳем монд.