Чаро дар Бадахшон худкушй меафзояд?

Ҷонибеки ҚОЗИБЕК «Озодагон» №30 30.07.09.

Коршиносон бекорй ва бенавоиро сабаби худкушии шаҳрвандон мешуморанд.

Худкушй аз нигоҳи мардум як падидаи номатлуб арзёбӣ шуда, он аз диди илмҳои равоншиносӣ, ҷомеъашиносӣ ва ҳуқуқшиноси ба таври гуногун арзёбӣ мегардад. Аз назари равоншиносон худкушй танҳо хоси замони ҳозир набуда, он аз давраҳои хеле қадим то ҳоло вуҷуд доштааст ва боиси нигаронии коршиносони ин соҳа аст.

Агар дар давоми садсолаҳои охир амали худкушӣ танҳо аз байни афроди миёнасол бисёртар ба назар расида бошад, дар охири солҳои асри гузашта ва нӯҳ соли асри нав қариб 50 фоизи худкушӣ аз тарафи ҷавонон ба вукӯъ омадааст. Коршиносон мегӯянд, ки баъд аз ҳалокати саддамавӣ дар нақлиёт фавти одамон ба воситаи худкушӣ дар ҷойи дуюм мебошад.

Аз назари ҳуқуқшиносон амали худкушӣ ҷиноятест, ки дар он қотилу мақтул (қатлшуда) як нафар мебошанд. Дар Кодекси ҷиноий кишвари мо дар бораи ба худкушӣ расидани шаҳрвандони мамлакат моддаи 109-и Кодекси ҷиноии ҶТ нигаронида шудааст.

Аз назари қонуни илоҳи ва дини мубини Ислом худкушӣ яке аз бузургтарин гуноҳони кабира буда ҳар касе, ки ба Худои якто имон дошта бошад, набояд, ки ба ҳаёт ва руҳи худ, ки амонати Худовандӣ мебошанд, хиёнат намод.

Мутаассифона, то 28-уми июни соли равон дар ҳудуди вилоят 15 ҳодисаи худкушӣ ба қайд гирифта шудааст, ки ин нисбат ба ҳамин давраи соли гузашта 51 фоиззиёдтар аст. Дар соли 2008 -ум дар ҳудуди ВМКБ 7-то ҳодисаи худкушй ба қайд гирифта шудааст,- гуфт дар сӯҳбат ба мо Далер Музофиршоев, – сардори шӯъбаи тафтишотии прокуратураи ВМКБ. Ҳодисаи даст ба худкушӣ задан то ба ҳолати 28-уми июни соли ҷорӣ дар шаҳри Хоруғ 1, дар ноҳияи Роштқалъа 7, Рӯшон 1, Шуғнон 3 нафарро ташкил медиҳад. (Мувофиқи маълумоти РКД-и ВМКБ то ба омода сохтани маводи мазкур то рӯзи 9-уми июли соли ҷорй 2 нафар шаҳрвандони ноҳияи Роштқалъа даст ба худкушӣ задааст (Муаллиф).

Далер Музофиршоев, сардори шӯъбаи тафтишотии Прокуратураи ВМКБ,- гуфт, ки аз 15 ҳодисаи то ба рӯзи 28-уми июни соли ҷорӣ ба қайд гирифташдаи худкушӣ 11 ҳодисаи бо ресмон ба дор кашидани худ 1 ҳодисаи бо корд захмдор ва ҳалок кардани худ, 3 ҳодисаи бо роҳи худро дар об ғарқ намудан содир гаштааст.

Вай афзуд, ки тафтишот маълум мекунад, ки сабабҳои даст ба худкушӣ задании шаҳрвандони мазкур 3 ҳодиса бо сабаби бемории рӯҳӣ. 2 ҳодиса бинобар, шароити вазнини моддӣ, 1 ҳодиса бинобар гирифтори ба майзадагӣ.4 ҳодиса ба сабабхои ҷанҷолхои оилавй, 5 ҳодиса ба сабабҳои номаълум гардидааст.

Оид ба ҳашт ҳодисаи даст ба худкушӣ задани шаҳрвандон аз тарафи Прокуратураи ВМКБ санҷиш гузаронида шуда. бо 15 мазод аз оғози кори ҷиноятй рад карда шуда, оид ба 3 мавод санҷиш идома дорад.

Сардори шӯъбаи тафтишотии Прокуратураи ВМКБ Д. Музофиршоев мегуяд, ки яке аз сабабҳои номаълум мондани сабабҳои ҳодисаҳои даст ба худкушй задани шаҳрвандон ин ҳамкорӣ накардани наздикону пайвандони шахсони даст ба худкушизада бо кормандони прокуратура хангоми раванди санҷишот мебошад.

Дар аксарияти мавридҳо пайвандону наздикони ашхоси даст ба худкушй зада мегӯянд, ки «бо ягон кас рафтору муносибати бад надошт», «карздорй надошт», «сабаби даст ба худкушӣ заданашро намедонам», «бо аҳли оила муносибати хуб дошт» , «аз ягон кас гумонбар нестем». Яъне ҳолатҳои даст ба худкушй заданро пинҳон намуда, қариб дар ҳамаҳолатҳо хешу табори шахси даст ба худкушӣ зада барои кушодани ҷасад ва гузаронидани ташхиси судӣ- тиббӣ розигӣ надода, сабаби марги шахси даст ба худкушӣ зада муаӣян карда намешавад.

Дар натиҷа раванди санҷишот ба раҳгумӣ равона гардида, баъдан бинобар набудани ҳодисаи ҷиноят ваёдар кирдори ҳеч шахс аломатҳои таркиби ҷиноят вуҷуд надоштан аз огози кори ҷиноятӣ рад карда мешавад.

Далер Музофиршоев бекорӣ ва шароити вазнини иктисодиро яке аз сабабҳои даст ба худкушӣ задани шаҳрвандон гуфта, сабаби даст ба худкушй задани ноболиғонро дар сатҳи зарурӣ ба роҳ намондани таълиму тарбия дар оилаю мактаб медонад. Чунончӣ,-гуфт ӯ рӯзи 5-уми феврали соли 2009 тахминан соати 19-40 дақиқа ба ШКД-и ноҳияи Рӯшон хабари телефонӣ аз сардухтури табобатхонаи марказӣ расидааст, ки шаҳрванд Рамазонов Сорбон Назармамадович соли таваллудаш 1991, хонандаи синфи X1 – и мактаби №9-и ноҳияи Рӯшон бо ҷаро ҳати захми шикам ба беморхона дохил гардидааст.

Пас аз ҷарроҳӣ намудан Рамазонов С.Н. соати 99-10 дақиқа дар беморхона ҳалок гардидааст. Санҷиш оид ба ҳодисаи мазкур аз тарафи муфаттиши прокуратураи ноҳияи Рӯшон, ҳуқуқшиноси дараҷаи сеюм Шарипов С. гузаронида шуда, дар вақти санҷиш муайян карда шудааст, ки Рамазонов С. Н. дар хонаи истиқоматиаш худро бо корд захмӣ кардааст. Баъди гузаронидани санҷиш оид ба ин ҳодиса аз тарафи прокуратураи ноҳияи Рӯшон саннаи 28.02.2009 бо дастрасии моддаҳои 5 банди 2 ва 109 КМҶ-и ҶТ аз оғози кори ҷиноятй рад карда шудааст.

Аммо духтури равоншинос Имомбек Холдорбеков ҳолати расидани як шаҳрванд ба худкуширо замоне медонад, ки он шахс мубталои як бӯҳрони рӯҳӣ шуда бошад. Бӯҳрони рӯҳӣ ин таҳавулотест, ки шахс ба худкушй даст зада, наметавонад фикран роҳи ҳалли масъаларо ёбад. Омилҳои асосии даст ба худкущӣ задани шаҳрвандон ин норасоии равонӣ, бемориҳои эпилепсия, ҳисфиребӣ, масъалаҳои низоъҳои оилави, қарздорӣ, ноустувории иқтисодӣ, бекорй, таъмин набудани рӯзгор мебошанд.

Бояд аҳли ҷомеа барои ин кор тадбирҳои зарурӣ андешад. Дар роҳи пешгирии худкушии шаҳрвандон мақомоти маҳаллӣ, табибон, органҳои ҳифзиҳуқуқ, ходимони дин, ВАО метавонанд, ҳиссаи худро гузоранд.

Духтур Имомбек Холдорбеков афзуд, ки мутаассифона, мо дар вилоят аз надоштани духтуроии равоншинос бисёр андешаманд ҳастем, зеро имрӯз дар вилоят танҳо як нафар кадри дорои маълумоти олии тиббии равоншиносӣ мондаасту халос. Дар вилоят маслиҳатгоҳи ( консултатсия)-и равоншиносӣ, ки дорои телефони боварй бошад, вуҷуд надорад, то ин ки бо онҳое, ки ба марҳилаи бӯҳрони рӯҳӣ гирифтор мешаванд, дар зери назорати духтурони равоншинос бошанд, то андаке ҳам бошад, аз даст ба худкушӣ задани шаҳрвандон ҷилавгирӣ шавад.

Дар ҳамин ҳол Садорбек Азорабеков, намояндаи ваколатдори дини Вазорати фарҳанги ҶТ дар ВМКБ мегӯяд, ки бояд ходимонидиндар роҳи ҷилавгирӣ аз ба худкушй даст задани шаҳрвандон саҳми бештаре дошта бошанд. У мегӯяд, ки «Дини мубини Ислом таъкид бар он мекунад, ки ҳар шахси боимон ба муқаддас будани хаёт эҳтироми махсус дошта бошад, худкушӣ ин роҳи халосӣ аз зиндагии дунёи набуда, бояд андешаи фардои қиёмат нисбати зарар ба ҷисму ҷони худ намуданро ҳар ходими дин дар байни ҷамоатҳо фаҳмонда тавонад.

Сардорбек Азорабеков мегӯяд, ки фарҳанги миллии мо арзишҳои ахлоқии исломиро манбаи асосии пешрафти халқи тоҷик гардонидааст, дар давоми ҳазорсолаҳо мардумро аз яъсу ноумедиҳо ба сӯи ҳаёти дурахшон ва боварибахш ҳидоят намудааст. Ӯ афзуд, ки бузургони дини мубини Ислом худкуширо барои ҳар фарди мусулмон манъ кардаанд. Аз он ҷумла, Пайғамбари Ислом ҳазрати Муҳаммад (с) дар ҳадисе мефармояд: «Ҳеч яке аз шумо талаби марг накунед, ҳеч гоҳ маргро пеш аз фаро расидан орзу нанамоед, зеро ҳар гоҳ ҷаҳони фаноро (маҷбуран) падруд гӯед, умед ба таманнои подош нобуд мегардад.

Дар ҳамин ҳол Давлатназар Мерганов,- як сокини ноҳияи Рӯшон даст ба худкушӣ задани баъзе афродро аз яъсу ноумедӣ ва ё аз тарсу ҳарос, ё мубталои маӣзадагӣ будан ва ё бад будани вазъи иқтисодии онҳо медонад. Давлатназар Мерганов мегӯяд, ки ӯ се воқеаи даст ба худкушӣ задани ашхоси алоҳидаро медонад, ки ду нафари онҳо,- хушбахтона наҷот ёфта, ба худкушӣ нарасиданд. Ӯ афзуд, ки ҳодисаи аввал аз тарафи як мактаббачае буд, ки муҳассили яке аз мактабҳои шахри Хоруғ худро аз болои купрӯк ба дарё партофт, хушбахтона, наҷот ёфт.

Ҳодисаи дуюм марди мастеро дида будам, ки занашро тарсонда,- мехост, ки худро ба дарё андозад. Хушбахтона атрофиён ӯро ором карда ба хонааш бурда буданд. Аммо, мегӯяд Давлатназар Мерганов, ба фикрам, худкушии марде, кидар бозори шаҳри Хоруғ ба сифати аробакаш кор мекард ва худ сокини водии Бартанг буд, аз зиндагонӣ ноумед шуда будаст, аз сабаби вазъи иқтисоди бошад, зеро маълум буд, ки шахс дур аз хонавода бошад ва моҳҳо натавонад ба онҳо кӯмаке кунад, даст ба чунин корҳои нангине ба мисли худкушӣ мезанад, ки ба фикри ман ин кори хуб нест.

Давлатназар Мерганов мегӯяд, ки ҳар шахси солим набояд, ки аз камбудиҳои рӯзгор, аз зиндагонӣ ноумед шавад, зеро чуноне, ки ниёгони мо гуфтаанд: «Поёни шаби сиёҳ сафед аст», баъди ҳар мушкилӣ осонӣ хохад омад.

Халифаи маҳаллаи Тирчид Ашратшоҳ Акдодшоев мегӯяд, ки худкушӣ, ба назари ман, имрӯз 2 навъ буда, яке ба таври фаврӣ ба василаи ба об рафтан ё ба дор кашидан ва дигаре ба истеъмоли маводи мухаддир ё машруботи спиртй сурат мегирад. Яке аз сабабҳои даст ба худкушӣ задании баъзе шахсон дар сустии имони онҳо мебошад. Ӯ афзуд, ки ҳодисаҳое ҳастанд, ки як нафар шахси дорои бемории рӯҳӣ ба худкушӣ даст мезанад, вале ҳодисаи даст ба худкушӣ задани афроди солим бисёр нохушоянд буда, шахси даст ба худкушӣ зада дорои гуноҳи азим мегардад.

Халифа Ашратшоҳ Ақдодшоев мегӯяд, ки мувофиқи далели ояти 28-уми сураи Нисо Худоитаъоло дар Қуръони Маҷид мефармояд, ки «Худатонро накушед, ба дурустӣ, ки Худованд нисбат ба шумо меҳрубон аст» Бузургони мо мефармоянд, ки худкушӣ роҳи ҳалли масъалаҳои зиндагӣ нест, марг ба ҳар сурате зуҳур хоҳад кард. Зиндагй бо пастию баландиҳо буда, ба ҳар лаҳзаи он шукрона бояд намуд. Шумо бубинед, ки Худованди меҳрубон на танҳо розӣ намешавад, ки дигаре шуморо ба қатл бирасонад, балки бахуди шумо ҳам ризоят намедиҳад, ки хешро ба ҳалокат бирасонед.

Ҳазрати Алӣ мефармоянд, ки «Мӯъмин мумкин аст ба ҳар навъ марге бимирад, аммо худкушӣ намекунад. пас касе ки битавонад хуни худро ҳифз кунад ва бо ин вуҷуди худро аз қотили худ ҷилавгирӣ накунад то кушта шавад, қотили худ худ хоҳад буд». Бинобар ин -гуфт дар охири сӯҳбат халифа Ашратшоҳ Акдодошоев -дини Ислом ҳодисаи худкуширо қатъиян махкум намудааст ва аз ҳамватанони худ мехоҳам, ки ҳар чӣ зудтар садди роҳи ин кор шаванд, то дар қонуну қавоиди Худованд собитқадам бошанд.

Аз Мирзо кй норизо?

Чанде қабл собиқ фармондеҳи ИНОТ, экс-вазири ҳолатҳои фавқулоддаи кишвар, генерал-лейтенант Мирзо Зиёев дар ноҳияи Тавилдара асроромез кушта гардид. Васоити ахбори умум бо такя ба манобеи қудратӣ бидуни таҳқиқу таҳлил хулоса карданд: «Мирзо Зиёев аз тири собиқ ҳамроҳонаш кушта шуд». Тамом, вассалом! Тавре рӯзноманигорон атрофи қазияи худкушии собиқ вазири корҳои дохила Муҳаммадназар Солеҳов нигошта буданд, (такя ба гӯмагӯҳо), дар марги муаммоомези Мирзо Зиёев низ ҳар кӣ ҳар чи гуфт, онро рӯи чоп оварданд.

Соле қабл миёни мардум овозае паҳн шудабуд, ки дар рӯзҳои наздик Мирзо Зиёев аз ҷониби ниҳодҳои қудратӣ боздошт хоҳад гашт. Дар ин росто мардум пайваста мегуфтанду аммо расонае ҷуръате намекард, ки атрофи ин гӯмагӯҳо матлабе ба нашр расонад. Воқеан ҳам рӯзноманигоронамонро одат шуда, ки аз дунболи ҳар гуна овозаву сару садобаландкуниҳо медаванду ҳар гуна хабару маълумотро бидуни таҳқиқу санҷиш пешкаши хонандагон карда, хонандаро дар шигифт меандозанд. Аз дигар ҷониб таҳлилу андешаронии теъдоде аз муаллифон нишонгари он аст, ки эшон масъаларо яктарафа баҳогузорӣ мекунанд, тавре сулҳро ҳам ба як ҷониб марбут медонанд. Ва дигар ин ки ҳини дар қайди ҳаёт ва дар озодй будани сиёсатмадору фармондеҳе муаллифони ғаразҷӯ дилу гурдае надоштанд, ки атрофи номи онҳо матлабе ба нашр расонанд. Ҳини дар мансаби фармондеҳӣ будани Ғаффор Мирзоев ва Ёқуб Салимову Маҳмадрӯзӣ Искандаров дар рӯзномаҳо пайваста мадҳу ситоиши онҳо буд, ҳатто аз эшон барои идомаи фаъолияти рӯзномаашон пул дархост менамуданд. Чун онҳо кунҷи маҳбасафтоданд, муаллифон шердил шуданду ҳар чи хостанд, атрофи номашон гуфтанд. Ва имрӯз атрофи номи Мирзо Зиёев низ ҳар чи ба забон омад, мегӯянд: яке ӯро бо мафияи тоҷирони маводи мухаддир тавъам медонад, дигаре дар қатли бераҳмонаи асирон айбдораш мекунад, саввумӣ бо бисёрзанию мансабталошӣ мехоҳад сияҳномаш намояд. Аммо чаро чунин баҳогузориро ҳини дар қайди ҳаёт буданаш намегуфтанд. Метарсиданд? Не, моро чунин одат аст, ба қадри инсон танҳо вақти аз дунё рафтанаш мерасем, инсонро танҳо баъди фавташ сангу чӯб мезанем…

Аз чунин тарзи таҳлилу навиштаҳои олуда бо ғараз, хонанда дар нимароҳ мемонад. Ва чу нин хулосарониро наметавон аъмоли ҷавонмардона маънидод кард. Дигар ин, ки табли шодӣ задан дар марги шахсияте, камоли номардист. Чизи дигар он аст, ки довари ҳақгӯ – ВАҚТ оянда ҳама чиро муайяну рӯшан хоҳад кард, ки кӣ кӣ хаст?

Дар матлабе хондам, ки «Мирзо Зиёев нисбат ба асирон раҳму шафқате надошт, онҳоро якояк мекушт, онҳоеро ба асорат гирифта буд, ки таҷрибаи ҷангй надоштанд» ва ғайраву ҳоказо. Аз он дар шигифтам, ки ин теъдоди кӯрбин чаро он замон ин суханҳо намегуфтанд?! Он асирони собиқ, ки имрӯз дар вазорату ташкилоту муассисоти гуногун адои вазифа мекунанд, худ шоҳиданд, ки Мирзо Зиёев бо онҳо чӣ муносибате дошт. Ба хотири таъмини амнияти онҳо Зиёев аз тамоми имконоту тадобир истифода бурда буд. Манзили буду боши асирон хонаҳои истиқоматии мардуми Вахё буд, ки асирон ҳар сари вақт бо чою хӯроки гарм таъмин буданд, эҳсоси тарсу ларз дар вуҷуд надоштанд.

Ҳарзагӯиҳое, ки гӯё Мирзо Зиёев асиронро ба волидайнашон бо нархи гарон мефурӯхт, ба ҳақиқат ҳеҷ наздикие надорад. Баръакс, ба хотири сиҳату саломат ба дасти волидайн расонидани фарзандонашон, Мирзо аз тамоми роҳу усул истифода мебурд. Ба хотири эҷоди дасиса, он замон тайёраҳои ҷангӣ асиронро бомбаборон карда, чандин тани онҳоро ба ҳалокат мерасониданд ва баъдан эълом медоштанд, ки асиронрог мухолифин бо ваҳшитарин усулҳо ба қатл расонидаанд.

Имрӯз ҳар кӣ атрофи номи Мирзо Зиёев матлабе ба нашр расонад, дар мадди аввал аз тарҷумаи ҳоли ӯ ёдовар мешавад: «Тракторчй буд, киномеханик шуд ва баъдан…» Чӣ ҷои аҷобат аст дар интихоби касб? Аз модар касе генералу сарвазиру вакилу вазир ба дунё наомадааст-ку? Чизи дигар он аст, ки ҷанги шаҳрвандӣ теъдодёро зинбапушт карду зумраи дигарро зинсавор, Дардовар аст вақто рӯзноманигорону таҳлилгарон, подабону тракторчиву барзгарро аз сафи мухолифин меҷӯянд. Аъмоли вазиру масъулеро як маротиб варақгардон намоед, он гаҳ хоҳед дид, ки кӣ кй аст? Аммо аз ин чизҳо мебояд дурӣ ҷуст, зеро чунин аъмол аъмоли ноҷавонмардис! Ҷавонмард он аст, ки пайи амалӣ гаштани сулҳу субот аз худ пешдастие нишон медиҳад, худро дар ин роҳ қурбон месозад. Устоди зиндаёд Сайид Абдуллоҳи Нурй ва Президент Эмомалӣ Раҳмон бо заҳамоти зиёде тавонистанд сулҳро тақдими мардум намоянд. Аз ҳар ду ҷониб собиқ фармондеҳон, ба ҷуз чанд хиёнаткор дигар ҳама ба амри сарваронашон лаббайк гуфтанд. Мирзо Зиёев низ аз зумраи он ҷавонмардоне буд, ки худи ҳамон лаҳзае, ки дарк намуд, Устодхоҳони сулҳ аст, силоҳ ба замин гузошт, аз тобеъонаш даъват намуд, то дасти оштии рақибонашон гиранд. Ӯ ҳар замон тобеъонашро ҳушдор медод, то ба дасисаву иғво дода нашаванд, аз марзу буми Ватан ҳимоя намоянд. Чун Маҳмуди ғосиб ба Суғд ҳамлаи гургона карду хост авзоъи Тоҷикистонро ноором созад, аввалтар аз ҳама Мирзову ёронаш бар рағми ӯ бархостанд ва ӯро водор намуданд, то тарки кишвар намояд. Чаро аз чунин ҷавонмардии Зиёев маротибе ёдовар намешавем?

Хуб, дигар Мирзо Зиёев миёни мо нест ва аз дасти кӣ ва атрофиён чӣ гуна кушта шудани ӯ низ чизе нахоҳем гуфт, бигузор дар ин росто мақомоти дахлдор санҷишу тафтиш гузаронанд ва асли воқеаро рӯи об бароранд. Атрофи куштори Зиёев танҳо хаминро метавон гуфт, ки ӯро бадхоҳони миллат ноҷавонмардона куштанд, бо сад макру ҳиллаи навбатӣ…

Мирзо Зиёев аз марг наметарсид, ҳарфу сухан гуфтан бо мунофиқу ноҷавонмард ва душманӣ дар либоси дӯстро ба худ муносиб намедонист. Аз рӯзи аввал ӯро дар замир чунин рафтору гуфтор буд ва то ба охир дар амалкарди хеш содиқ монд.

Ҳине, ки солҳои навадум даргириҳои шадид дар манотиқи Тавилдара идома доштанд, Мирзо Зиёев тариқи мухобара Ризвонро пайваста ҳушдор медод, ки миллатро ба бадахшониву зарафшонӣ, кӯлобиву ғармӣ ҷудо насозад, зеро ҳама фарзанди як падару як модаранд.

Чун Созишномаи умумии сулҳ ба имзо расид, Мирзо Зиёев дар анбӯҳи зиёди тобеъонаш пайи сулҳро бо нидои «Аллоҳу Акбар»-гӯиҳо истиқбол гирифт. Аз тобеъонаш ҳар лаҳза даъват менамуд, то ба макру дасисаи душманони дохиливу беруна дода нашаванд, ҷиҳати амалӣ гаштани сулҳ аз нерӯ ва ҳастии худ истифода баранд.

Ду моҳ буд, ки аз Тавилдара хабар мерасид, ки дар ин диёр вазъ ноором аст ва гурӯҳҳое аз Афғонистон вориди кишвар гаштаву мехоҳанд вазъро муташанниҷ гардонанд. Ба хотири ором намудани вазъ ва дифоъ аз марзу буми хеш Мирзо Зиёев ихтиёран ба ин водӣ рафт ва то охирин нафас кӯшиш намуд, то тариқи музокирот пеши роҳи хунрезиро гирад. Аммо ҳасудону бадхоҳон ноҷавонмардона аз пушт тир бар тахтапушти ӯ заданд, ноҷавонмардона ба ҳалокаташ расониданд. Фарзанди ӯ дар мусоҳибаи телевизиониаш, ки шоҳиди фавти падар буд, гуфт: «Падарам шаҳид гашт, Худо раҳматаш кунад.»

Воқеан ҳам, Мирзо Зиёев дар роҳи сулҳу оштӣ ба шаҳодат расид ва инро набояд нодида гирифт ва набояд санг бар ҷасади афгору зери хоки сард хоби ӯ зад. Ба Худо чунин амал ноҷавонмардист!!!

Худо манзили охирати ӯро обод гардонад!

Назари одилонаи Шумо чист?

kdХонандаи азизи мо — А. Султонов назари худро дар шакли ин тасвири танзомез фиристода, аз ҳама даъват кардааст, андешаи хешро баён доранд. Ҳарчанд маълум аст, ки як бахши шаҳрвандони кишвар аз ин қонун норозиянд, боз ҳам ин пурсишҳоро матраҳ мекунем, то дидгоҳи хонандагони сершумори «Андеша» баён дошта шавад.

 

Оё Эшони Муфтӣ ҳақ мегӯяд?

Дилшод МИРЗОЕВ«Озодагон» №17 30.04.09.

Ҳамду сано Холиқи якторо ва салоту салом ба Муҳаммад Мустафо (с) Худованд ба воситаи фиристодани паёмбари охирин ва китоби инсониятсози худ ҳаёти башариятро, ки ба дараҷаи пасттарини ҳайвонӣ расида буд, ба кулли тағйир дод.

Таърих гувоҳ аст, ки инсоният дар муддати 1400 соли Ислом ба чи дастовардҳои гаронбаҳо ва пурарзише соҳиб шуд. Аз замонн садри Ислом то имрӯз бобову аҷдоди форсзабонҳо низ аз ин неъмати Илоҳӣ ва ҳадяи гаронбаҳо истифода бурданд. Алҳамдулиллоҳ, мо низ, ки имрӯз фахр аз миллати тамадунофарин ва пешвоёни шоиста дорем, туфайли ин неъмати илоҳӣ аст. Худованд бори вазнини расонидани аҳкоми Исломро ба бандагонаш баъд аз анбиё дар болои уламо ва пешвоён ниҳодааст. Уламои Ислом дар муддати 1400 сол барои расонидани сухани Худо ва эҳё кардани суннати Расул то имрӯз бо вуҷуде, ки аз ҷониби ҳокимони худхоҳ монеъаву фишорҳои зиёде диданд ва ҳатто ки ҷони худ ва пайвандонашонро аз даст доданд, вале хиёнат ба амонати Парвардгор накарданд.

Дар тамоми давлату ҳукуматҳо уламо ба ду гурӯҳ тақсим шуданд. Гурӯҳи аввал вазифаи муқаддаси худро иҷро карданд ва амонати илоҳиро, ки Қуръону ҳадис аст, фарк байни ҳалолу ҳаром аст, то имрӯз ба мо расонданд, ки таърих номашонро имрӯз ҳам ба некй ёд мекунад. Ба қавле худ сӯхтанд то ба миллати худ равшанй диҳанд. Гурӯҳи дуввум уламои дарборӣ буданд ва х,астанд, ки дар ростои қонеъ кардани нафси худ ва хоҷагони худ хизмат карданд, ки на таърих ёди хайре аз эшон дорад ва на халқ имрӯз эҳтиромашон мекунанд ва ҳоҷат ба гуфтану навиштан нест, зеро ҳамагон бо чашмони худ ин ҳолатро мебинанд .

Мақолаи аз номи раиси Шӯрои Уламои ҷумҳурӣ Шайх Амонуллоҳ навишта шударо дар ҳафтаномаи «Нигоҳ» хондам ва шукронаи Худоро кардам, ки Муфтии мо ҳам эрод гирифта метавонистаанд! Эшони Муфтӣ ҳақ гуфтаанд «Ҳоҷӣ Акбар нохақ мегӯяд!» Барои он ки Тураҷонзода ба иззати нафси муфтӣ расидаанд. Ҳоҷӣ Акбар бори аввал нест, ки «ноҳақ» мегӯянд. Аввалин «ноҳақгӯмҳои» эшон аз мақолаи «Аз номи Ислом ба зарари Ислом» буд ва ин «ноҳакгӯиҳо»-и эшон то имрӯз идома дорад. Дар вақте ки раиси шӯрои уламо дар хоби гарон буданд Ҳоҷӣ Акбар аз зарари ҷиддии «ҳизбуттаҳрир» ҷомеа ва ҳукумати кунуниро ҳушдор дода буданд. Ва зарарҳои рӯҳиву маънавии маводи мухаддирро, ки ба нобуди ҷомеаву миллат мебарад, баён карда буданд.
Кош Худованд Эшони Муфтиро ғайрат медод, ки ин эродҳои худро чанд сол пештар рӯи кор меоварданд. Ва ин амонати вазнини пешвои як миллати 7-миллионаро, ки ба қавли Раиси Ҷумҳур 99 фоизаш мусулмон аст, ба қадри иститоати худ иҷро мекарданд.

Агар Тураҷонзода «хизматҳои раиси шӯрои уламоро нодида -намегирифтанд» ба хотири мубораки Эшони Муфтӣ ин қавли Набии Раҳмат ва Мухбири содиқ {с} «Бигӯед ҳақро, агарчанде бошад талх» ҳам намерасид. Чунки дар ин муддати дуру дарози роҳбари динии ҷумҳуриро ба ӯҳда доштанашон боре ҳам ба ин ҳадис амал накардаанд. Чаро?!!!

Ё Эшони Муфтӣ ин ҳадиси Расули акрам (с,с )-ро надидаанд: «Куллукум роъин ва куллукуад масъулун ан раъиятиҳи».
Ҷаноби муфтӣ, надидаи шумо ҳакикатро аз он ҷо сарчашма мегирад, ки ба атрофи худ низ бо диққат назар намеандозед. Вагарна наход шумо дар ин муддати дуру дарози роҳбариатон як бор ба таҳоратхонаи масҷиди марказӣ надаромада бошед. Агар даромадаед инсофан рӯи Худоро дида бигӯед, ки ин ифлосиҳову бетаъмир будани таҳоратхона дар ин асри бисту як чиро барои бинанда нишон медиҳад?

Раиси ҷумҳур ба Шумо бовар карда солҳост, ки ихтиёри умури динро бар душатон гузоштаанд. Шумо ба ин эҳтироми раиси ҷумҳур (бо кадом амалатон) чи хизмати шоистае кардед? Ё ин ки то калон аз масҷиди марказй ва таҳоратхона дидан накунад таъмиру тармим кардан макрӯҳ аст?

Эшони Муфтӣ масъалаи дуввуме, ки бояд шумо дар баробараш сукут ихтиёр намекардед ин масъалаи сатр – ҳиҷоб аст. Шумо худ медонед, ки сатр ба ояти Қуръон фарз аст ва дар фарз будани он шакке нест ва занҳои мо тоҷикон пеш аз Ислом ҳам чунин урёне, ки дар замони раиси шӯрои уламо будани шумо шудаанд, дар ҳеч замоне ҳатто дар 70 соли шӯравй, набуданд. Ва шумо бо ин шӯрои уламо чи хидмате дар ин масъалаи фарзӣ барои модарону хоҳарони мусулмон анҷом додаед? Як бор инсофан ба мактабу кӯчаҳо ба либоси дар бар кардаи духтарон, назар кунед. Оё ин «либос» зебандаи духтару зани мусулмон аст?
Масъалаи саввум, Қуръонро назар кунед, сураи Бақара Ояи 114-ро, Расули Акрам (с,с) фармудаанд: фарзандонатонро дар ҳафтсолагӣ таълими намоз кунед, дар даҳсолагй зарб кунед ба хотири намоз. Щумо медонед, ки ҳеч ибодахеро! Қуръон баъд аз ягона донистани Худо аз намоз боло зикр мекардааст.

Оё шумо ҳамчун пешвои асосии Ислом дар ҷумҳурӣ ин гирудорҳое, ки нисбати масҷид рафтани донишҷӯйҳо садо медиҳанд, метавонед қабул дошта бошед?

Худо амр мекунад намозатонро бо ҷамоат гузоред ва дар ҷамоат хондан Худованд фақат мардонро истисно накардааст, балки ин амр барои ҳама яксон аст. Замони Паёмбар дари масҷид барои ҳама кушода буд. Ва тарбияи масҷид меваҳои ширину пурлаззате ба бор овард, ки 1400 сол инҷониб лаззаташр башарият наметавонад фаромӯш созад.
Оё ҳамаи шахсиятхои бузурге, ки боиси ифтихори мо мусулмонҳо буданд ва ҳастанд, донишомӯхтагони масҷид набуданд? Ва ин шахсиятҳое, ки фарзандони моро аз масҷид дур карда истодаанд ва дари масҷидҳоро бар рӯи навҷавонон мебанданд чи нияту мақсад доранд? Оё имрӯз олими исломие ефт мешавад, ки мардумро аз мактаб рафтан манъ карда бошад? Агар чунин олиме бошад ба таҳқиқ душмани Ислом ва миллати тоҷик аст. Балки пешвоҳои ҳақиқии мо, ки дилашон ба ин миллат месӯзад, даҳҳо бор аз минбарҳо мактаббачагонро насиҳат карданд, ки дар вақти дарс ба намози ҷумъа ё ҷамоъат наоянд ва намозашонро баъди дарс адо куманд. Эшони Муфтй фатвои шӯрои уламои шумо дар бораи манъи модарону хоҳарони мусулмон «хидмати бузург»-и шумо ва уламои бузургатон буд. Чунин «хидмат»-ро миллат ва таърих ба ёд надорад. Меваҳои талхе, ки ин хизмати шумо имрӯз ба бор овард ва дар оянда ба бор меоварад худ инсофан як бор нархашро дар бозор назорат карда медидед. Дар замоне ки духтари тоҷикро дар мактаб нимурён ба сари луч таҳсил карданаш дуруст аст, бозор рафтанаш дуруст аст, уламои бузурги шумо рисола навиштанд, ки масҷидравии занҳо макрӯҳ аст. Бо ин рисолаҳои заҳромез қаноат накарда қонуниаш кардед. Барои ин ҳама касе аз ҳукуматдорон гунаҳкор нестанд, фақат шумо ин масъулиятро бар дӯш доред ва ҷавобашро назди Холиқ омода созед!

Имрӯз, алҳамдулиллоҳ, Раиси ҷумҳур аз минбар бо фахр мусулмониашонро иброз медоранд. Дар тамоми баромадҳои худ пуштибонӣ аз Ислому пешвоёни ислом доранд ва 99 % фоизи аҳолии ҷумҳуриро мусулмон медонанд. Аммо Эшони Муфтӣ шояд шумо огоҳ набошед, ки тайи чанд соли охир таҳқири гӯшношуниди Қуръони маҷид ва Паёмбари акрам (с) дар матбуоти кишвар роҳандозӣ шуд. Шумо худ медонед, ки барои мусулмон ҳеч номусе болотар аз дину Паёмбар буда наметавонад. Шумо ҳамчун раиси шӯрои уламо дар ин таҳқир хомӯширо ихтиёр кардед, чаро? Ҳоҷӣ Акбар чанд ҳақиқатеро навиштанд, ки хилофи нафси шумо буд, ноҳақиашро исбот карданиед, Қуръону Паёмбаронатонро таҳқир карданд, сухани Набии Раҳмат ва Мухбири содиқ (с) «Бигӯед ҳақро агарчанде талх бошад» дар гӯшаи хотири шумо наомад!

Ба хотире, ки душманони Ислом Расули Акрам { с)-ро карикатура карданд олами Ислом ба ларза омад ҷуз шӯрои уламои шумо, ки садо баланд карданро барои худ гуноҳ донистанд. Ба хотири аз масҷид манъ кардани занҳо Ҳазрати домулло Ҳикматуллоҳ аз Тоҷикобод ба Душанбе омада дар маҷлисҳо иштирок карданд. Ва шумо тамоми воситаро истифода бурдед то занҳоро аз ибодат дар хонаи Худо манъ кунед, кореро ки Паёмбари Худо ва хулафои рошидин накарда буданд, шумоҳо кардед. Вале ба хотири Ҳабиби Худо як маҷлиси хурдакак ҳам дар шӯрои уламо баргузор нашуд. То мо фахр кунем, ки мо ҳам мусулмонем ва мо ҳам шӯрои уламо дорем. Афсӯс!!!

Баста шудани масҷидҳо ва дастгирии шумо ин икдомро боиси ҳасрату надомат аст, ки чун шумо пешвое дорем. Охир масҷид чи ҷое, ки набошад масҷид аст ва хонаи Худост. Бояд шумо ҳамаи воситаҳоро истифода мебурдед бо якҷоягии уламои ҷумҳури ба Раиси ҷумҳур шикоят мекардед. Агар шумо бо уламои ҷумҳури ба Раиси ҷумҳур шикоят мекардед, банда ба Ҷаноби Олӣ боварии комил дорам, ки арзи шуморо мепурсиданд ва намегузоштанд дар замони роҳбарии эшон чунин амали нангине карда шавад.

Оё шумо имрӯз, ки ин масъулиятро ба дӯш доред, гуфта метавонед, ки бо боздоштани модарон аз масҷид ва рондани донишҷӯёни мактаб ва бастани масҷидҳо чи зиёни сангине ба мо мусулмонҳо расид ва чи миқдор занону фарзандони мусулмон дини масеҳиро қабул карданд?
Дар маколаи бо номи шумо чопшуда номи шаш нафар аз уламои бузурги замони шӯравӣ зикр шудааст, ҳол он ки шумораи чунин бузргмардон, ки дар он солҳои мудҳиш ҷон ба каф гирифта, хидмати Ислом карданд ва аз банду зиндон ҳаросе накарда сухани Худоро ба бандагон расониданд, шояд ба ҳазорҳо нафар расад. (Худо раҳматашон кунад). Бубинед ин бузургон тавонистанд номи худро баъд аз вафоташон дар дилу дидаи мардум нигоҳ доранд. Оё шумс дар ин замоне, ки аз Раиси ҷумҳур сар карда то дехҳон ҳама ифтихор аз мусулмон буданашон доранд, тавонистед нисфи хидмати ин зиндаёдҳоро бикунед? Албатта не!

Умед дорам, ки раиси шӯрои уламо аз ин чанд эроди ман нисбаташон озурдахотир нашаванд, зеро камина ба қавли худи шумо ба гуфтаи Набии Раҳмат ва Мухбири Содиқ {с) «Бигӯед ҳақро агарчанде талх бошад» амал кардам.

Ҳамчунин инсофан худ қазоват кунед, Шӯрои уламое, ки наметавонад дар як моҳи мубораки Рамазон мардумро бо тақвими дуруст ва соатҳои намоз таъмин намояд оё метавонад аз масъалаҳои бузургу муҳими исломӣ пуштибонй кунад? (Албатта ин пурсиш танҳо ба ҷаноби эшони муфтй нест, балки ба ҳамаи онҳоест, ки ба такдири Ис-лому мусулмонон бетараф нестанд.)

Ва аз Худованди бузург масъалат дорам, ки шуморо нигаҳбом бошад ва ҳамаамонро дар навиштани суханҳои ҳақва рафтан ба роҳи рост ҳидоят фармояд.

Конуни нави дин ба талаботи эътикодии мардум чавобгу нест!?

Рустам БОБОӢ (Бознашр аз «Начот» №16) 16.04.09.

Гузориш аз чараени баргузории мизи мудаввар тахти унвони «Конуни Чумқурии Точикистон «Дар бораи озодии вичдон ва иттиходияи динӣ»: андеша ва мулохиза»

Ба ҷои муқаддима

Тавре хонандаи гироми огоҳ аст, ба наздикӣ аз тарафи Маҷлиси Олӣ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи озодии виҷдон ва иттиҳодияҳои динй» ба тасвиб расид, ки Президенти кишвар ҳам болои он имзо гузошт. Вале қонуни мазкур дар доираҳои мухталифи ҷомеа боиси сарусадоҳои зиёде гардид. Аз ҷумла, созмону ташкилотҳои байналмилаливу минтақавӣ низ баъзе моддаву бандҳои ин қонунро бо қонунгузорин Тоҷикистон ва дигар қавонини байналмилалие, ки Тоҷикистон онҳоро эътироф намудаагт, мухолиф донистанд.
Зиёда аз ин ба ақидаи аксари коршиносону муҳаққиқони соҳа қонуни мазкур дар робита ба эътиқоду фаъолияти динй як катор маҳдудиятҳоро низ доро мебошад. Ҳамчунин бисёре аз чеҳраҳои сиёсӣ ва динии кишвар ҳам бинобар дар амал татбиқгардидани ин қонун вокуниш нишон доданд. Бо дарки муҳим будани ин масъала Ҳизби Наҳзати Исломии Тоҷикистон тасмим гирифт, то барои пайдо кардани роҳҳои татбиқи амалии қонун, шарҳу тафсири ҳолатҳои дар қонун омада ва рафъи сӯитафоҳумҳо мизи гирдеро бо ширкати намояндагони мақомоти давлатӣ баргузор намояд. Ва маҳз ба ҳамин хотир рӯзи 11 апрели соли равон масъулини шӯъбаи табъу нашри ҲНИТ дар толори Иттифоқи журналистони Тоҷикистон бо иштироки олимон, аҳзоби сиёсӣ ва намояндагони васоити ахбори омма мизи гирд доир намуд.
Нуктаи қобили мулоҳиза ва тааҷҷуб он аст, ки агарчи ба мизи гирд аз намояндагони мақомоти давлатӣ, бахусус аз С. Фаттоев-мушовири давлатии Президент, М. Давлатов-сардори Маркази исломшиносии Дастгоҳи Президент, С. Маҳмадуллоев – сардори Раёсати ташкилотҳои динии Сарраёсати оид ба корҳои дини Вазорати фарҳанг даъват шуда буд, вале онҳо дар кори мизи гирд ширкат наварзиданд. Баъди анҷоми кори мизи гирд, ин мавқеъгирии намояндагони ҳукуматро иштирокчиён ҳаргуна арзёбӣ мекарданд, иддае бар он буданд, ки онҳо аз хавфу ҳаросе, ки барои маҳдуд кардани ҳуқуқҳои динии мардум кардаанд, дар кори мизи гирд ширкат накарданд ва иддае дигар бар он буданд, ки ин кори онҳо дастурӣ аз ҷониби мақоми боз ҳам болотар сурат гирифтааст, вале ба ҳол мизи гирд баргузор гашт ва ҳарфҳои гуфтанӣ гуфта шуданд…
Саид Иброҳими Назар, раиси шӯъбаи барномарезӣ ва таҳлилии ҲНИТ, ки садри мизи гирд буд, ёдовар шуд, ки тавре ҳамагон дар ҷараён ҳастед, Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи озодии виҷдон ва иттиҳодияҳои динӣ» бо роҳҳои пурпечу тоб қабул шуда, аз тарафи Президент ба имзо расид. ва имрӯз ҳукми амалиро гирифт. Ҳадаф аз ин ҷамъомад он аст, ки оид ба ин қонун баҳсу андеша намоем, фикру мулоҳизаҳоямонро вобаста ба он баён кунем. Албатта, мо, ки дар давлати демократӣ ва ҳуқуқбунёд зиндагӣ дорем, тарафдори он ҳастем, ки қонун амалӣ шавад. Лекин гуфтан зарур аст, ки қонун бояд ба воқеияти ҳаёт ҷавобгӯ бошад, то онро аз Президент сар карда, то шаҳрванди оддӣ дуруст фаҳмаду аз пайи иҷрояш камар бандад…

«М. Кабирй ҳақ аст!»
Баъди суханронии ифтитоҳӣ Саид Иброҳими Назар риштаи суханро ба муовини раиси Ҳизби Наҳзати Исломии Тоҷикистон Му-ҳаммадалии Ҳаит дод.
Мухаммадалӣ Ҳаит гуфт: тавре ба ҳамагон маълум аст, баъди чопи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон, «Дар бораи озодии виҷдон ва иттиҳодияҳои динй» дар ҳафтаномаҳои ҷумхурӣ он ҳукми қонунро гирифт. Пас аз чопи он дар матбуот Вазорати фарҳанг ва мақомоти зидахл вобаста ба назорати дин бо ширкати Саидбек Маҳмадуллоев, Саидмурод Фаттоев, Мирзошоҳрух Асрорй мизи гирде доир карда, қонунро муҳокима ва дастгирӣ намудаанду ба мардум гуфтаанд, ки баъзе бандҳои лоиҳаи қонуни мазкур аз лоиҳаи собиқ пешниҳодкардаи вакилони ҲНИТ мебошад. Ҳамчунин тибқи супоришҳо хабарнигори Агентии миллии иттилоотии «Ховар» Эшонқулова мусоҳибаеро бо вазири фарҳанг М. Асрорӣ анҷом дода, аз забони ӯ овардааст, ки гӯё дар ибрози андешаву баён дар робита ба ин конун «М. Кабирӣ ҳақ нест»…
Вале бояд гуфт, ки ҳанӯз моҳи феврали соли 2008 раиси Ҳизби Наҳзати Исломии Тоҷикистон Муҳиддин Кабирӣ ва роҳбари маънавии ҲНИТ устод Муҳаммадшариф Ҳимматзода (вакилони ҲНИТ дар парлумон) лоиҳаи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи озодии эътиқод ва иттиҳодияҳои динӣ»-ро ба Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои баҳсу муҳокима ва баррасй пешниҳод намуда буданд. Мутаассифона, лоиҳа дар шӯрои Маҷлиси намояндагон мавриди баҳс қарор гирифт ва барои баррасӣ на ба Вазорати фарҳанг, балки ба Кумитаи амният ва мақомоти ҳифзи ҳуқуқ супорида шуд. Кумитаи амният хулосаҳои худро ба ҳукумат пешниҳод намуд. Ҳукумат дар навбати худ тасмим гирифт, ки ин поиҳа барои баррасӣ ва муҳокимаи вакилон пешниҳод карда нашавад ва ҳамин тариқ, лоиҳаи Ҳизби На-ҳзати Исломии Тоҷикистон рад карда шуд. Баъдан, ҳукумат, ки дар давоми беш аз як сол дар якҷоягӣ бо мақомоти ҳифзи ҳуқуқ дар талоши таҳияи лоиҳаи худ буд, баъд аз он ки лоиҳаи ҳукуматӣ ба парлумон пешниҳод гардид, парлумон онро бидуни тағйироте қабул кард, зеро дар он аллакай имзои шахси аввали ҷумҳурӣ гузошта шуда буд. Ман бо боварии комил гуфта метавонам, ки лоиҳаи ин қонун аз тарафи коммунистони собиқ, демократҳои феълӣ дар рӯҳияи атеистй таҳия шуда, он ба меъёрхои милливу исломии мардуми мо ҷавоб дода наметавонад ва дар ҳар нуктаи он шакли дунявӣ доштани Тоҷикистонро ёдоварӣ мекунанд. Аҷибаш ин аст, ки мудом вожаи дунявиятро пеш меоваранд, лекин то ба ҳол ҳеҷ як мақомоте мафҳуми дунявиятро ба мардум шарҳ надодааст ва мо шарҳу тасфири онро аз забони ҳеҷ касе нашунидаем. Бубинед, дар як кишвари исломие чун Тоҷикистон, ки мардумаш дар мазҳаби ҳанафианд, магар дунявият назарфиребӣ нест? Агар ба думболи моддаҳои қонуни қабулкарда гардем, бобати тарбияи наврасон, сохтмони масоҷид, тарзҳои ибодати намозгузорон ва вайрон кардани дигар паҳлӯҳои шариати исломиро мушоҳида хоҳем кард. Масалан, дар банди 1 – и моддаи 4 – и қонун ҳуқуқи паҳну баён намудани эътиқод дода шудааст, аммо дар банди 9-и ҳамин қонун ин ҳуқуқ маҳдуд карда шудааст. Дар банди 9 навишта шудааст, ки «ба фаъолияти таблиғотии оммавии динӣ танҳо иттиҳодияҳои динӣ ҳуқуқ доранд, ки тибқи тартиби муқаррарнамудаи қонуни мазкур ба қайд гирифта шудаанд». Ин маънои онро дорад, ки дар банди 4 ба ҳама иҷозат дода шудааст, аммо банди 9-и қонун онро махдуд месозад. Баъдан, дар банди 4.1 истилоҳҳои дигар истифода шудаанд. Манзур ин ҷо эътиқодй атеистист, вале ба андешаи ман, бехӯдоӣ эътиқод буда наметавонад. Дар моддаи 4, банди 14-15 дар бораи таълимоти динӣ ва ҷалби ноболиғон ба фаъолияти иттиҳодияҳои Динӣ сухан меравад. Дар банди 14 чунин омадааст: таълимоти динӣ танҳо бо риояи ҳуқуқи кӯдак барои падару модар иҷозат дода шудааст. Ин дар ҳолест, ки дар ин ҷо ҳуқуқи падару модар маҳдуд карда шудааст. Ва кӣ гуфта метавонад, ки кӯдак дар ин синну сол фикри худро вобаста ба ин кор муайян карда метавонад? Агар мо ба воқеоти имрӯзаи Тоҷикистон назар афканем, наврасҳои мо на танҳо ба таҳсил фаро гирифта нашудаанд, балки ба тарбияи дуруст низ аз ҷониби давлат, макотиби миёнаву олӣ фаро гирифта нашудаанд. Агар кӯдак имрӯз ба ихтиёри худ вогузор карда шавад, он, ба бозии кӯчаву дарёфти қути лоямут дода шуда ба кори дигаре машғул нахоҳад шуд…
Дар идомаи сӯҳбаташ М. Ҳаит таъкид мекунад, ки моддаи 15 бошад, чунин муқаррарот дорад: «Ҷалби ноболиғон ба фаъолияти иттиҳодияҳои динӣ… манъ аст». Яъне ноболиғ гуфта, то синни 16-сола ва дар ҷумҳурии мо эҳтимол дорад то 18- соларо дар назар доранд, мо ҳақ надорем, ки ноболиғро ба иттиҳодияи динӣ ҷалб намоем. Ба ҳама маълум аст, ки фаъолияти иттиҳодияҳои динӣ иборат аст аз намозҳои панҷгона, ҷумъа, намозҳои Иди Қурбону Рамазон ва дигар расму оинҳое, ки дар масҷидҳо ё иттиҳодияҳои динӣ анҷом меёбанд. Агар дар давраи муайян насли наврас ба масҷид ҷалб карда нашавад, фикр мекунам, ки дар оянда ҳисси худшиносӣ, ватанпарастӣ , имондорӣ аз байн рафта, насли бехудои атеистро тарбия мекунем, ки онҳо дар дӯстиву худшиносӣ бегона хоҳанд шуд. Дар моддаи 5 омадааст, ки давлат ба фаъолияти иттиҳодияҳои динӣ дахолат намекунад бо истиснои баъзе ҳолатҳо, яъне дар ин ҷо истиснои кадом ҳолатҳо дар назар дошта шудааст, маълум нест. Агар ин «истисноҳо» – ро мақомоти динии ҳукумат муқаррар кунанд, маълум аст, ки онҳо ғараз доранд ва метавонанд, ки дар холати муносиб фаъолияти ин дин, ҷараён ё равияро банданд. Ҳангоме ки давлат аз ташкилотҳои динӣ ҷудост ва сарвари давлат истилоҳи «дин аз давлат ҷудо аст»-ро мудом мавриди истифода қарор медиҳад, ин амалкард хилофи мукаррароти Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад. Зеро дар сурате ки давлат аз ташкилотҳои динӣҷудост ва давлат ба сохтмону таъмироту дигар фаъолиятҳои динӣ кӯмак намерасонад, пас, чаро дахолат кунад? Дар моддаи 6 мақомоти ваколатдори давлатӣ оид ба дин мувофиқи ҳамин қонун таъсис ёфтаанд, ки онҳо салоҳиятҳои беандоза доранд ва бе мувофиқа бо ин мақом иттиҳодияҳо ҳеҷ кореро аз пеши худ анҷом дода наметавонанд. Ҳатто дар моддаи 11, банди 6 омадааст: «Имомхатибон ва имомони масҷидҳо дар мувофиқа бо мақомоти ваколатдори давлатй оид ба дин интихоб карда мешаванд». Ҳарчанд дар моддаи 9, банди 2 муассисони иттиҳодияҳои динӣ ба микдори даҳ нафар зикр шудаанд, таъйинот танҳо бо мувофиқа бо мақомоти ваколатдори давлатӣ оид ба дин сурат мегиранд. Дар ин ҷо фикр мекунам, ки оянда имомхатибҳо ва имомони масҷидҳоро ба ду гурӯҳ тақсим хоҳанд кард: мардумй ва ҳукуматӣ. Ман як мисоли оддие меорам: яке аз имомхатибҳоро дар шаҳри Душанбе аз вазифа барканор карданд ва он имомхатиб муддати се сол дар сари қабри модари яке аз «бузургон» – и ин миллат хатми Қуръон анҷом дод, баъд ба ҷои кори аввалааш дубора барқарор шуд. Яъне тавре мешавад, ки ҳама ба монанди соҳибмансабони мову шумо балегӯву лаганбардор хоҳанд шуд. Баъдан, дар моддаи 19-и қонун омадааст, ки иттиҳодияҳои динӣ ӯҳдадоранд, ки бо дархости мақомоти ваколатдор оид ба дин моҳона ва солона дар бораи фаъолияти худашон маълумот пешниҳод намоянд. Ин маънои онро дорад, ки иттиҳодияҳои динӣ ба як муассисаи давлатй табдил меёбанд, яъне тобеи давлат мешавад ва маҷбуранд, ки гузориш пешниҳод кунанд. Мутобиқи моддаи 7 чун давлат дунявист, бояд таҳсилот ҳам дуняви бошад, вале имрӯз ба ҳама маълум аст, ки мувофиқи фармони Президент Донишкадаи исломӣ ба як ҷузъи Вазорати маорифи ҷумҳурии Тоҷикистон шомил карда шудааст. Эҳтимол дар оянда мадрасаҳои дар вилоятҳо мавҷудбуда ба ихтиёри вазорат гирифта шаванд ва бо ҳамин принсипи дунявият дар таҳсилот аз байн меравад, ки ин худ муқобили дунявият аст. Моддаи 8 дар бораи таҳсилоти динӣ баҳс мекунад. Танҳо ба масҷиди ҷомеи марказӣ ва масҷидҳои ҷомеъ иҷозат аст, ки таҳсилоти диниро анҷом диҳанд. Оё мардуми мусалмоне, ки дар деҳот зиндагй мёкунанд, ҳаққи таълими диниро гирифтан надоранд? Маълум аст, ки он касе ки аз алифбои арабиасос бархӯрдор аст, имрӯз ба таълими динии наврасон машғул мебошад ва ин барои ҷомеаи мо падидаи нек аст. Агар ин ҳолат, яъне манъи таълим рух диҳад, мо боз дуртар аз фарҳанг ва мазҳаби хеш хоҳем шуд. Зеро насле, ки аз дин, аз асолати мазҳабӣ дур аст, беимон мешавад ва ҳамон насл дар деҳот ҳам ба вуҷуд меояд. Дар моддаи 9, банди 4 омадааст: «Таъсис додани иттиҳодияҳои динӣ дар мақомоти ҳокимияти давлатӣ, мақомоти дигари давлатӣ, ташкилоту муассисаҳои давлатӣ, мақомоти худидоракунии маҳаллӣ, муассисаҳои таълимӣ ва қисмҳои ҳарбӣ манъ мебошад.». Ёдатон бошад, дар қисми ҳарбие масҷиду калисо амал мекард ва чанде қабл бо фармони Вазири мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон онро бастанд. Баъдан, дар мавриди бақайдгирӣ моддаи 13-и конун низ монеаҳои зиёде ба бор овардааст. Барои бақайдгирӣ асноди зиёде талаб карда мешавад. Хуб медонед, ки то ба ин рӯз аксари масҷидҳоро бо додани пораву дигар василаҳо сабти ном кардаанд. Аммо дар бандҳои дигари ин модда масъала боз ҳам тундтар ҷараён меёбад, то ҳадде ки ташкилотҳои динии пешин низ вазифадор карда шудаанд, ки аз сари нав аз қайд гузаранд. Маълум, ки дар ин ҷо хароҷоти афзуни молй дар назар аст, ҳамзамон бозори ришваю фасод ривоҷ меёбад, ки ин ба фоидаи «кисаи чап»-и хизматчиёни ба тозагӣ тарбияёфтаи давлати кунунӣ хоҳад шуд…

Парламент дорем, вале парламентаризм надорем
Баъд аз суханронии Муҳаммадалии Ҳаит садри маҷлис зимоми суханро ба муовини раиси Ҳизби сотсиал-демократи Тоҷикистон Шокирҷон Ҳакимов дод. Мавсуф баромади Муҳаммадалии Ҳаитро хуб арзёбӣ намуда, гуфт:
– Ман мудири кафедраи ҳуқук, ва муносибатҳои байналмилалӣ мебошам ва барои ҳамин воқеан ҳам, аз баъзе ҳолатҳои кор бархурдорам. Тибқи санадҳои ҳуқуқӣ бояд дар навбати аввал лоиҳаи қонуни якум пешниҳодшуда дар Маҷлис мавриди баррасӣ қарор мегирифт, вале ин тавр нашуд. Тавре медонем, вакилони Ҳизби Наҳзати Исломии Тоҷикистон устод Муҳаммадшариф Ҳимматзода ва Муҳиддин Кабири моҳи феврали соли гузашта лоиҳаи қонуни мазкурро пешниҳод карданд ва мебоист комиссияву кумитаҳои Маҷлиси намояндагон онро баррасӣ карда, ба хукумат барои хулосабарорӣ пешниҳод мекарданд. Лоиҳаи қонуни дуюм, ки Ҳукумати Тоҷикистон пешниҳод кард, он бояд хамчун лоиҳаи алтернативӣ кабул мешуд, вале ғайриинтизор он лоиҳа ба таври фаврӣ дар парлумон қабул шуд. Агар асоси лоиҳаи қонуни ба ном «ҳукуматӣ» дар заминаи лоиҳаи қонуни таҳиякардаи М. Кабирӣ ва устод М. Ҳимматзода гирифта мешуд ва баъд бо мувофиқа ба он тағйироту иловаҳо дохил карда мешуданд, ба мақсад мувофиқтар мебуд, -Ҳамзамон бояд зикр кард, ки на ҳамаи лоиҳаи қонуну қарорҳо бо Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон барои мувофиқа пешниҳод карда мешаванд, зеро қабули ҳамин қонун ҷалби маблағи иловагиро аз буҷаи кишвар пешбинӣ накардааст. Воқеан, парлумони Тоҷикистон, ки айни замон ба як сохтори иловагии мақомоти ҳокимияти давлати табдил ёфтааст ва бори дигар нотавонии он дар назди ҳукумат исбот шуд, ки онҳо дар қабули ҳуҷҷати муҳими такдирсози миллат ба роҳи каҷ қадам ниҳоданд. Ин аз табиати парлумон ва парламентализм дар Тоҷикистон гувоҳй медиҳад. Музокираи парламентӣ яке аз шаклҳои маъмули парламент аст. Мо парламент дорем, лекин парламентаризм надорем. Чун фраксияҳои депутатӣ нестанд, шакли асосии фаъолияти депутатӣ вуҷуд надорад. Вақте ки сухан дар бораи ибораи «музокираи парлумонӣ» меравад, чӣ дар назар дошта шудааст? Ба ғайр аз вакилон ё худ аъзои Маҷлиси миллӣ фаъолони мухталифи ҷомеаи шаҳрвандй, ки дар иртибот ба ҳамин масъала тасаввурот ва ҷаҳонбинии муайян доранд, бояд ҷалб шаванд. Вале тавре ишора шуд, сатҳи фаҳмиши парламенти Тоҷикистон, ки хеле паст аст, ба таври он шарту шароите, ки дар Конститутсия ва қонунгузории Тоҷикистон пешбинӣ гардидаанд, аз истифодабарии самарабахши онҳо худдорӣ мекунанд. Агар бо як ибора фикрамонро иброз дорем, пас, гуфтан мумкин аст, ки ин аз бесалоҳиятии парлумони Тоҷикистон гувоҳӣ медиҳад. Агар сари масъалаи ноболиғон ҳарф занем, гуфтан ба маврид аст, мувофиқи кодекси байналмилалӣ, паймон (конвенсия) оид ба кӯдак, шахси то нуздаҳсола ҳамчун кӯдак дар назар дошта шудааст. Тамоми имтиёзу шарту шароит дар робита ба ҳамин ҳуҷҷатхо бояд татбиқ шаванд, вале ҳамзамон дар ҳамин конвенсия меъёри мушаххас ишора шудааст, ки ба давлатҳои мухталиф ваколат дода шудааст, ки бо назардошти вижагихои фарҳангӣ, заминаҳои иқтисодӣ, фарҳангу тамаддун, урфу одат ва анъаноташон ҳамин синну солро боло ё кам кунанд…
Ин ҷо мехоҳам сари баъзе иқтибосҳо ё суханҳои масъулин истода гузарам: Муродулло Давлатов-директори Маркази исломшиносии назди Дастгоҳи Президент гуфтааст, ки «ҳеҷ кас ҳуқуқи маънавӣ надорад, ки ин қонуни қабулшударо ахлоқану мазмунан зери шубҳа карор диҳад, чунки крнунро парламент қабул кардааст, на давлат». Аз нуқтаи назари усул ва моҳият ин гуна гуфтаҳо хилофи Конститутсия мебошанд, чунки ҷомеаи шаҳрвандӣ ва табақаҳои иҷтимоии ҷомеаи Тоҷикистон дар робита ба қонунҳои мушаххасе, ки қабул шудаанд, ҳақ дорад, баррасиву муҳокима намояд. Вале агар аз нуқтаи назари Муродулло Давлатов рафтор кунем, пас ягон ниёз барои баррасӣ кардани ягон ҳуҷҷат нест. Дигар ин ки вазири фарҳанги Тоҷикистон мӯҳтарам М. Асрорӣ навиштаанд, ки «…дар робита ба қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи озодии виҷдон ва иттиҳодияҳои динӣ» бояд гуфт, ки қонуни мазкур қонуни шахшуда нест, балки ҳар гоҳе ки зарурат пеш ояд, бо пешниҳод кардан тағйиру иловаҳо ворид мегарданд». Солҳои қаблӣ ҳукуматиҳо мегуфтанд, қонун догма нест ва ин идомаи мантиқии ҳамон гап аст. Агар аз аввал парлумон тамоми муқарраротро риоя мекард, қонун тибқи талаботи ҷомеа қабул мегардид. Вале афсус, ки ин тавр нашуд ва Худо накунад, ки боз дар ҷомеа мушкили наве пайдо шавад…

Конун мушкилотро меафзояд?
Тазаккур додан ба маврид аст, ки баъди баромади Шокирҷон Ҳакимов бахши суолу ҷавоб ва мубоҳиса оғоз гардид. Бо истифода аз ин фурсат Абдурахими Солеҳ, донишҷӯи Донишгоҳи миллӣ гуфт: ман ҳайрони чунин парламент ҳастам. Охир, пеш аз оне ки онҳо чунин конунҳоро қабул мекунанд, магар аз тоҷикият ва мансубияти хеш ба дини мубини Исломро фаромӯш мекунанд? Акоша Кабирӣ бошад, бо таассуф изҳор дошт, қабули чунин қонун мушкилоти мардумро меафзояд ва вашлон бояд сари ин мавзӯъ андеша намоянд. Холмуҳаммади Асозода-ҳуқуқшинос ҳам дар баромади хеш иброз намуд, ки Тарчанде дар Конститутсияи ҷумҳурӣ дин аз давлат ҷудо эълон карда шудааст, аммо ҳукуматдорон бо роҳҳои гуногун ба фаъолияти диндорон фишор меоранд.

Қонуни нави дин-фоҷеа барои мардум
Дар бархӯрди худ ба ин масъала узви Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон Ҳоҷӣ Акбар Тӯраҷонзода рӯирост иброз намуд, ки конуни қабулгардида барои аҳли мусалмон басо фоҷиаовар мебошад.
– Воқеан, – гуфт ӯ, ба дурустй изҳор менамоям, ки бо қабули ин қонун, ба сари мардуми мусалмони кишвар мушкили наву нангине бор карда шуд. Қариб дар ҳамаи моддаву бандҳои қонуни фармоишӣ маҳдудиятҳои гарон нисбат ба мусалмонон ва намояндагони дини кишварро оид ба иштирокашон дар ҳаёти сиёсиву иқтисодии ҷомеа мушоҳида намудан мумкин аст, ки ин бори дигар аз худобехабарӣ ва бесалоҳиятии баъзе аъзои парламенти Тоҷикистон гувоҳӣ медиҳад. Чуноне ки дар моддаи 23, банди 3 қайд карда шудааст: «Фаъолияти таблиғоти ва маърифатии иттиҳодияҳои динӣ дар муассисаҳои давлатии томактабиву мактабӣ, инчунин дар манзилу хонаҳои шаҳрвандон манъ аст». Ин барои мардуми мусалмон ба он маъно фоҷеа ҳисоб меёбад, ки онҳа мехоханд аҳкоми шариати исломиро ба дурустй ба ҷо оваранд, фарзандонашонро дар роҳи ибодат ба Худои азза ва ҷалла ташвиқ намоянд, тарбияи солим диҳанд ва талаботи дигари дини мубини Исломро риоя намоянд, вале қонуни мазкур махдудиятҳои зиёдеро пешбинӣ кардааст. Мутаассифона, гарчанде эълон карданд, ки баҳсу муҳокимаҳо оид ба қонун зиёд шуд, вале ин ҷо ҳам нисбати Қонуни асосии миллат хеле дилсардона муносибат намуданд.
Агар замони қабул гардидани қонун бобати ҷашну маросимҳоро ба ёд биёрем, дар нишасту вохӯриҳо оид ба расму оин мар-дум чизи дигар мегуфтанду намояндагони ҳукумат онро ба таври дилхоҳашон маънидод мекарданд. Бовуҷуд масъулини ҳукумат маҷбуранд, ки баъди як сол ба он баъзе тағйироту иловаҳо ворид кунанд. Аз ин лиҳоз, фикр мекунам, ки ҳоло дар бобати қонуни кунунӣ низ сари ин масъала хоҳанд омад. Бо дилпурӣ метавонам гӯям, ки дар таҳия ва қабули қонуни дин парлумон ва ҳукумати кишвар ба беруёна вайрон кардани Қонуни асосии кишвар ва нормаҳои ҳуқуқии байналмилалӣ роҳ додаанд. Агар Қонуни асосии кишвар вайрон шавад, мебояд бо нормаҳои ҳуқуқии байналмилалй амал кард, он дар ҳаёт коргар хоҳад шуд… – гуфт Ҳоҷӣ Акбар Тӯраҷонзода.

Маркази исломиро фиреб доданд ё…?
Ходидли Институти фалсафа Давлати Усмон бошад, гуфт: бо иштироки тамоми қишрҳои ҷомеа, ки ба қабули қонун ҳусни таваҷҷӯҳ доранд, Ҳизби Наҳзати Исломии Тоҷикистон, албатта, ҳаққи дифоъ аз Исломро дорад ва ташаббуси ин корро ба даст гирифтанаш корест арзанда! Маҳз тавассути чунин нишастҳо аксуламали беадолатиҳо бояд идома ёбад.
– Албатта, мову шумо шоҳиди ду тараф, ки ҳамдигарро ба тундгароӣ айбдор мекарданд, будем. Мутаассифона, афкоре, ки дар қонуни имрӯз қабулшуда таҳмилшудааст, буи ҳамон тундгароии соли 1992-ро мекунад. Дар ин ҷо чанд нуктаро гуфтан ҷоиз мебошад. Аввалан, Тоҷикистон ҳамчун кишвари мустақил зери ҳама гуна конвенсияҳо, баёнияҳо ва ҳуқукҳое, ки кишварҳои байналмилалӣ имзо кардаанд, имзо гузоштааст. Қонуне, ки имрӯз қабул шудааст, сад дар сад ба қонунҳои байналмилалӣ муқобил аст, Ба ин моддаҳои 18, 19 ва 26-и Баёнияи байналмилалй оид ба ҳуқуқи инсон шаҳодат дода метавонанд. Нуқтаи дигар ҳамин аст, ки ба андешаи ман, баъд аз Сарқонун, қонуни дин муҳимтарин ва асоситарин ба шумор меравад, Зеро 98 фисади аҳолиро мардуми мусалмон ташкил мекунанд. Ин қонун бошад, ҳуқуқ ва озодиҳои 98 фоизи мардумро танзим карда истодааст…
Дар мизи гирд Қобилҷон Боев-сардори шӯъбаи фатвои Маркази исломӣ, қонуни навқабулшударо бадтарин қонуни қабулшуда арзёбӣ карда, афзуд: аз дасти мо чӣ ҳам меомад? Воқеан, мо аз мӯҳтавои ин лоиҳа бехабар набудем. Зеро онро барои шиносоӣ ба мо оварда буданд, ки ба он ислоҳ дароварем. Мутаассифона, вақте ки қонунро чун шаҳрванд мутолиа намудам, аз ислоҳҳо, фикру ақоиди худ осоре надидем…

Ба ҷои хулоса
Дар фарҷом қайд кардан ба маврид аст, ки нишаст аз манфиат холӣ набуд. Дар он ҳамчунин Сайидумар Ҳусайнӣ-муовини аввали раиси ҲНИТ. Зарафои Раҳмони-раиси шуъбаи фарҳанги ҲНИТ, Мамлакат Ҷайчиева, узви садорати Ҳизби демократи Тоҷикистон, рӯзноманигори мустақил Султони Ҳамад ва Фаридун Ҳодизода бо ҳисси баланди худшиносии миллӣ, андешаҳои худро баён карданд.
Бояд гуфт, ки масъулини ҲНИТ барои ҷонноктар шудани баҳсу муҳокимаҳои банду моддаҳои қонуни мазкур намояндагони сохторҳои давлатӣ, аҳзоби сиёсӣ, ташкилотҳои ҷамъиятиро даъват карда буданд. Вале мутаассифона, намояндагони сохторҳои тобеи ҳукумат бо сабабҳои мухталиф аз сӯҳбати рӯ ба рӯ дуриро авлотар шумурданд. Магар дар ҳаллу фасли чунин масъалаи умдаи ҷомеа муносибати мусулмонони мансабдор чунин аст? Агар кор ин тавр бошад, пас вой бар ҳоли мусалмонони табақаи поёнӣ, ки имрӯз ба саворони ҳавову ҳавасҳои дунявӣ ҳеҷ баробар намешаванд!

Хирадварзӣ ва хирадгароӣ

Сайидюнуси Истаравшанӣ, коршиноси фалсафа ва ҳикмати исломӣ

Дар бораи ҷойгоҳи хирад ва хирадварзӣ дар дин, бисёр сухан гуфтаанд. Баъзеҳо, бо ҳадафи посдошти ҳурмати ваҳй, манзилати ақлро фурў костаанд, ҷамъе ба манзури ҳифзи фарбеҳӣ ва иззати ақл динро тазъиф кардаанд, ва гурўҳе низ дар ҷиҳати шинохти ҷойгоҳи ҳақиқии ақлу ваҳй гом бардоштаанд.

Хирадситезони ифротӣ

Гурўҳи нахуст, ки ононро хирадситезони ифротӣ меномем, мўътақиданд миёни ақлу дин ҳеҷ синхияте вуҷуд надорад, ва агар касе бихоҳад ба паёми паёмбарон вафодор бимонад, бояд ақлро раҳо карда, ба имон паноҳ барад. Яке аз чунин касон мутааллеҳи румӣ Флоренс Тертуллианус (Florens Tertullianus) (150-230) аст, ки мегўяд:

«Афина чӣ коре ба Иерусалим дорад? Миёни академиҳо ва калисо чӣ тавофуқ аст? Кофиронро бо масеҳиён чӣ муносибат аст?… Пас аз баҳра бурдан аз Инҷил, боз ба ҷустуҷўи чӣ ҳастем? Пас аз имони динӣ, хостори кадом эътиқоди дигар бошем?» (Ақл ва ваҳй дар қуруни вусто, Étienne Gilson, с. 4 ва 5).

Дар фарҳанги исломӣ низ пайравони маслаки салафигарӣ, ба вижа ваҳҳобиён, беш аз ҳама бо ақлу бурҳону мантиқ мухолифат кардаанд. Ибни Таймия бо нигориши китоби «Насиҳати аҳли имон дар радд бар мантиқи Юнон», ба гумони худаш хатароти мантиқу тааққулро бармало сохтааст.

Хирадгароёни ифротӣ

Гурўҳи дуюм, ки ононро хирадгароёни ифротӣ меномем, дар нуқтаи муқобили гурўҳи нахуст ҷой доранд ва дар ситоиши хирад ва хирадварзӣ то он ҷо пеш рафтаанд, ки онро дар маснади худоӣ нишонда, гуфтаанд:

«Эй некў, эй фармонравои ҳамаи ҳастӣ, ва шумо эй фазилату ақлу ҳақиқат, ки гиромитарин парвардагони домони ўйед, то абад худоёни мо бошед!» (Илму дин, Ian Barbour, с. 77).

Инон бар баҳрамандии инсон аз абзори ақлу андеша такя мекарданд ва ҷое барои ваҳй ва паёми осмонӣ намедиданд ва чунон мепиндоштанд, ки танҳо «дини хирад» барои башар зарурат дорад. Ин гурўҳ мегуфтанд:

«Агар қарор аст ба ваҳйу паёмбарӣ мўътақид бошем, кадом паёмбар аз ақл беҳтар, ва кадом фармон аз фармони ақл ҳаракатофаринтар?» (Таърихи фалсафа дар ислом, Миёнмуҳаммад Шариф, ҷ. 1, с. 619).

Абулалои Муарро (363-449 ҳ), шоири пуровозаи қарни панҷуми ҳиҷрӣ дар ин бора мегўяд: Заминиён ду дастаанд: хирадмандони бедин ва диндорони бехирад. (Лузуму мо ло ялзам, Муарро, ҷ. 3, с. 126).

Хирадгароёни мўътадил

Гурўҳи сеюм, ки метавон ононро хирадгароёни мўътадил номид, пайравони воқеии мактаби ислому Паёмбар (с) ҳастанд. Инон дур аз ҳар гуна ифроту тафрит, ҷойгоҳи ҳақиқии ақлу ваҳйро бозшинохта, ҳар якро дар маснади шоистаи хеш қарор додаанд.

Муроҷеа ба мутуни асили исломӣ нишон медиҳад, ки Қуръону суннат ва муфассирони воқеии онҳо, аз як сў мақому манзилати ақлро сутуда ва онро ҳуҷҷату паёмбари дарунӣ муаррифӣ кардаанд, ва аз сўи дигар, бо ангушт ниҳодан бар костиҳои абзори идроки инсон ва баёни лағзишгоҳҳои он, шароити лозими тафаккури саҳеҳ ва ҳақнаморо баён доштаанд.

Онҳо ақлу ваҳйро ду боли парвоз ба сўи ҳақиқат донистаанд, ки фуқдон ва ё беэътиноӣ ба ҳар як, ба гумроҳӣ ва табоҳӣ меанҷомад.
Лозим аст ёдовар шавам, ки мурод аз «тааққул» дар ин мақом, ба маънои «ба коргирии қуввае аст, ки дар ҳавзаи масоили назарӣ, одамиро ба шинохти мутобиқ бо воқеъ ва эътиқоди дуруст раҳнамун мешавад, ва дар қаламрави умури амалӣ-рафторӣ, рафторҳои шоистаро ба вай менумоёнад».

Ба иборати дигар: мурод аз ақл «қувваи шинохти ҳаққу ботил» аст. Ақл ба ин маъно, ҳаргиз дучори лағзиш ва иштибоҳ нахоҳад шуд. Албатта мумкин аст дарки матолиб ва маорифе, аз ҳудуду тавоноиҳои ақли одамӣ берун бошад, аммо ақл дар қаламрави тавоноиҳои хеш ҳаргиз дучори хато намешавад.

Аҳамияти хирадварзӣ дар ислом

Дар маорифи исломӣ, тааббуди бидуни ақл, ибодати бидуни маърифат, тақлиди кўр-кўрона аз дигарон ва паймудани роҳҳои ғайри ақлонӣ, накўҳида ва нописанд ба шумор меоянд. «Ақлу ваҳй» ва «илму имон» аз дидгоҳи ислом, робитае амиқ ва танготанг доранд, то он ҷо ки бархе аз донишмандони мусалмон, имонро чизе ҷуз шинохту маърифат надонистаанд.

Ва дастае дигар, ҳарчанд ваҳдати илму имонро напазируфтаанд, аммо бар ин нукта таъкид варзидаанд, ки «дил бастан» дар гарави «донистан» аст, ва бидуни огоҳӣ наметавон аз имони комил бархўрдор шуд. (Шарҳи Ақоиди Насафия, Саъдуддини Тафтозонӣ, с. 82).

Робитаи илму имон дар ислом

Дар нигоҳи ислом «Илм беҳтарин ёру ҳамроҳи имон аст» (Шарҳи Ғурарул-ҳикам ва дурарул-килам, ҷ. 6, с. 159), «Имон бидуни тааққул ва андеша мумкин нест» (Ҳамон манбаъ, ҷ. 6, с. 70).
Алӣ (к) мегўяд:

«Ҳар кас бидуни илму маърифат даст ба коре занад, монанди касе аст, ки ба бероҳа меравад, ки ҳар чи ҷилавтар равад, аз ҳадафи худ дуртар мемонад. Ва ҳар кас ки аз рўи илму дониш даст ба коре занад, монанди касе аст, ки дар роҳе ошкору рўшан ҳаракат мекунад» (Наҳҷул-балоға, хутбаи 154).

Ва ҳам ў мегўяд:

«Имон мўҷиби ободонии дониш, ва дониш сабаби тарс аз марг (таҳкими имон) аст» (Наҳҷул-балоға, хутбаи 156).

Ҷойгоҳи ақл дар эътиқодоти динӣ

Мабоҳису маорифи нуҳуфта дар суханони Паёмбар (с) ва пешвоёни динии мо, умқ ва аҳамияти ҷойгоҳи ақл дар эътиқоти диниро менумоёнад. Бештарин мабоҳиси Наҳҷул-балоға (суханони Алӣ (к)) дар бораи тавҳид ва сифоти илоҳӣ, бар асоси баҳсҳои ақлӣ ва фалсафӣ баён шудааст, ки дар навъи худ ва бо таваҷҷўҳ ба мавқеияти фикрӣ ва фарҳангии он замон дар ҳадди эъҷоз аст.

Ба гуфтаи Ибни Абилҳадиди Мўътазилӣ, нахустин фарди арабӣ, ки ба майдони мабоҳиси ақлӣ ва фалсафӣ дар бораи зоту сифоти илоҳӣ гом ниҳод, Алӣ ибни Абўтолиб (к) буд. Албатта тарҳи мабоҳиси ақлӣ ва таъкид бар манзилати волои ақл дар каломи Алӣ (к), дар ҳақиқат идомаи ҳамон роҳе аст, ки Қуръони Карим ва Паёмбари бузургвори ислом (с) фарорўи одамиён гушудаанд.

Чун танҳо дар Қуръони Карим, беш аз 300 оят вуҷуд дорад, ки инсонҳоро ба тафаккуру тааммул дар оятҳои ташреӣ ва таквинӣ даъват мекунад, ва бар андеша дар нишонаҳои дарунӣ, ки дар вуҷуди одамӣ нуҳуфта, ва низ дар нишонаҳои берунӣ, ки дар офоқ пайдост таъкид меварзад.

Ҳатто аз назари Қуръони Карим, сарпечӣ аз раҳнамудҳо ва роҳнамоиҳои ақл будааст, ки сабаби аслии фурў ғалтидан дар азобҳои дўзах ба шумор меравад:

«(Аҳли дўзах) гуфтанд: Агар гўши шунаво доштем ва андеша мекардем, аз дўзахиён набудем» (Сураи Мулк, ояти 9).

Баёни фалсафаи аҳком

Аҳамияти хирадварзӣ аз дидгоҳи ислом, фақат дар ҷанбаи эътиқодӣ мунҳасир нест. Ақл дар ҳамаи умури марбут ба дин, ҳатто масоил ва аҳкоми фиқҳияш, нақши меҳварӣ дорад. Медонем, ки фалсафаи бисёре аз аҳкоми фиқҳӣ, бар одамиён пўшида аст.

Усулан, бисёре аз дастурҳои шаръӣ, аз ҳадди дарки ақлонии башар фаротаранд, мисли теъдоди ракъатҳои намоз, вақтҳои хосси ибодот, наҳваи закот ва ғайра. Ақли инсон дар ин гуна масоил, сухане надорад ва аз тавони нафйу исботаш бебаҳра аст.

Албатта бо таваҷҷўҳ ба ин ки ақл, зарурат ва ҳаққонияти ваҳй ва паёми осмониро исбот мекунад, ва ба табаи он, чунин аҳкому дастурҳои фароақлиро низ гардан мениҳад. Дар айни ҳол, шеваи бархўрди Қуръон ва Паёмбар (с) бо аҳкоми фиқҳӣ нишон медиҳад, ки ин аҳком дар айни мовароӣ будан, ҷузъи асроре, ки ба куллӣ фаротар аз андешаи башар бошанд, ба ҳисоб намеоянд.

Қуръони Карим фалсафаи бархе аз аҳкомро баён фармуда ва ба ин васила, башарро ба андеша дар бораи онҳо даъват кардааст, чунон ки қисосро мояи ҳаёти ҷомеа мешуморад, ва ё дар бораи намоз мефармояд:

«Намоз бапо доред, зеро намоз аз кори зишту нописанд бозмедорад» (Сураи Анкабут, ояти 45).

Алӣ (к) низ бо илҳом аз Қуръони Карим, ба баёни фалсафа ва ҳикмати ташреи порае аз аҳкоми динӣ мепардозад ва мегўяд:

«Худованд намозро воҷиб кард то одамӣ худро бузург дида ва такаббур наварзад, ва закотро то мўҷиби расидани рўзӣ шавад, ва рўзаро то ихлоси офаридагон озмун гардад, ва ҳаҷро барои наздик шудани диндорон, ва ҷиҳодро барои арҷмандии ислом ва мусалмонон, ва амр ба маъруфро барои боздоштани бехирадон, ва пайванд бо хешовандонро ба хотири рушду фаровон шудани шумори онон, ва қисосро то хун рехта нашавад, ва барпо доштани ҳаддро то он чи ҳаром аст бузург намояд, ва тарки майхорагиро то хирад бар ҷой монад, ва дурӣ аз дуздиро то покдоманӣ аз даст наравад, ва зиноро во ниҳодан то насаб наёлояд, ва …» (Наҳҷул-балоға, ҳикмати 252).

Иртиботи ақлу дин аз назари ислом

Баёни бархе аз суханони пешвоёни диниямон дар бораи аҳамияти хирад ва хирадварзӣ, иртиботу ҳамоҳангии ақл ва ваҳйро бештар намоён мекунад. Алӣ (к) ақлро асоси дин медонад ва мегўяд:

«Асоси дин бар ақл устувор гардида ва аҳкоми динӣ бар пояи ақл воҷиб шудаанд. Худойро танҳо бо ақл метавон шинохт ва бо ақл метавон ба Ў тавассул ҷуст. Хирадманд, аз ҳамаи касоне ки роҳе ҷуз ақлро барои висоли Худо баргузидаанд, ба Ў наздиктар аст. Кори хуб аз ақл – ҳар андоза ки андак ҳам бошад – аз ҳазор соли ҷиҳоди ҷоҳил ва нодон бартар аст» (Ал-анвор, ҷ. 1, с. 94).
Ақл дашномам диҳад ман розиам
З-он ки файзе дорад аз файёзиам
Набвад он дашноми ў бе фоида
Набвад он меҳмонияш бе моида
Аҳмақ ар ҳалво ниҳад андар лабам
Ман аз он ҳалвои ў андар табам

Дар ривояте омадааст: «Ақл фиристодаи Худованд, ва меъёри ҳамаи умур аст» (Ал-ҳаёт, Ҳакимӣ, ҷ. 1, с. 46).

Дар ривояти дигар омадааст: «Мева ва самараи ақл, пайравӣ аз ҳақ ва пойдорӣ дар роҳи ҳақ аст» (Ҳамон манбаъ, ҷ. 1, с. 47)

Дар ривояте дигар мехонем: «Илм ҷони ақл, фаҳм руҳи он, зуҳд сари он, ҳаё чашми он, ҳикмат забони он, раъфат нияти он ва раҳмат қалби он аст» (Ал-анвор, ҷ. 1, с. 96).

Ва ҳам мехонем: «Ақлҳо пешвоёни андешаҳо, ва афкор роҳбарони дилҳо, ва дилҳо роҳнамоёни ҳавосс, ва ҳавосс пешвоёни аъзоянд» (Ҳамон манбаъ, ҷ. 1, с. 96).

«Динбоварӣ, ҳаё ва фазоили ахлоқӣ, аз хирадварзӣ ҷудо нестанд ва онро танҳо намегузоранд. Ҳар ҷо ақл бошад, дину ахлоқ низ ҳаст, ва ҳар ҷо ақл набошад, дину ахлоқ низ вуҷуд надорад» ((Ҳамон манбаъ, ҷ. 1, с. 86).

«Аслу решаи инсон ақлаш аст, ва ақли ў ҳамон дини ўст» (Ҳамон манбаъ, ҷ. 1, с. 82).

«Гаронмоятарин бениёзӣ ақл аст, ва бузургтарин фақр нодонӣ» (Наҳҷул-балоға, калимоти қисор, 37).

«Худованд ақлро назди касе ба вадиат наниҳод ҷуз он ки рўзе ўро ба василаи он наҷот дод» (Наҳҷул-балоға, калимоти қисор, 407).

«Ҳамоно бадбахт касе аст, ки аз суди ақл ва таҷрибае, ки ба ў додаанд, маҳрум монад» (Наҳҷул-балоға, номаи 78).

«Хирад ба касе ки аз он насиҳат хоҳад, хиёнат накунад» (Наҳҷул-балоға, калимоти қисор, 281).

Диққат дар ин суханон, ин нуктаи бисёр муҳиммеро ба даст медиҳад, ки тасаввури ҷудоии ақлу дин (ислом) ва тазодду тахолуфи онҳо, пиндоре беш нест, зеро ақли саҳеҳ ва нақли сареҳ, ҳар ду манобеи дин ба шумор меоянд.

Агар ақл худ яке аз манобеи дин аст, чи гуна метавонад бо он таорузу тазодд дошта бошад? Чи гуна мумкин аст паёме, ки барои ҳидояти инсонҳо ва шукуфо кардани заминаҳои нуҳуфта дар ақли одамиён омадааст, бузургтарин имтиёзи инсонияти онон, яъне хирадашонро нодида бигирад, ва ононро ба чизе хилофи ақлу фитрат фаро хонад? Ба таъбири зебои Садро, файласуфи барҷастаи исломӣ:

«Ҳошо ки аҳкоми нуронии Худованд бо маорифи яқинӣ ва зарурӣ носозгор бошад, ва барқарор мабод фалсафае, ки қавонини он бо китобу суннат ноҳамоҳанг бошад» (Ҳикмати Мутаолия, ҷ. 8, с. 303).
Ба ҳамин далел, дар ҷои дигар бар ин нукта таъкид меварзад, ки миёни фалсафаи файласуфи воқеӣ ва дини ростин (ислом) тазодд нест:
«Файласуфе, ки динаш дини паёмбарон (а) набошад, баҳрае аз ҳикмату фалсафа набурдааст» (Ҳамон манбаъ, ҷ. 5, с. 207).

Бинобар ин, агар дар ҷое миёни маорифи ваҳёнӣ ва ақлонӣ таоруз ба чашм мехўрад, дар ҳақиқат мушкил ба худи инсон бозмегардад, ки ё дар фаҳми ваҳй ё дар он чи ки бурҳони қатъии ақлӣ мепиндорад, дар доми ваҳму пиндор гирифтор омада ва ё мубталои ба ҳар ду мусибат шудааст.

Дар баҳсҳои оянда иншоаллоҳ агар фурсате буд, перомуни лағзишгоҳҳои андешаи динӣ баҳс ба амал хоҳем овард.
Комёб бошед.

Дар ҳошияи баҳси пуршӯри тоҷику мусулмон

Бахши бузург аз ин баҳс, ки бо ширкати Сайидюнуси Истаравшанӣ, Табар, Афшин, Зафар Карим, Рустами Шаҳринавӣ, Фаромарз ва дигарон идома дорад, хеле муҳим аст, чун далелҳои ҷолиберо мунташир мекунад. Аммо решаи баҳс шояд пурсиши доғест, ки «мо аввал бояд тоҷику эронинажод бошему сипас мусулмон ва ё баракс, аввал мусулмон в-он гаҳе тоҷик ё ҳар каси дигар?» Масъала масъалаи ҳувият ё худшиносист. Ҳар кас худро шинохт, худоро низ хоҳад шинохт.

Аз мубоҳисон даъват мешавад, ин порчаро бихонанд ва ошкоро изҳори назар кунанд.

«Раҳмдилӣ барои мо беморӣ шудааст. Ва ҳар кӣ бар мо зулм мекунаду ҷабри ӯро мепарастем ва аъмолашро тибқи фармудаи худованд тафсир медиҳем. Магар ҳамин хислати мо набуд, ки муназзаҳтарин дини ниёгонамон ба хурофот табдил ёфт ва мо таҷзия шудем. Чаро бадавиҳои саҳрогард бар мо ғалаба карданд? Як дастаи сарупо бараҳнаи гурусна! Магар на бо айби худи мо? Мо кушта шуданро аз мубориза бурдан авло медонем. Монӣ ҳам, ки бо дини худ омад, ӯро аз рӯйи раҳмдилӣ пазируфтем. Буддо ҳам, ки омад, инчунин. Андешаи мо парешон шуд.  Монӣ ба мо гуфт, ки ту натиҷаи гуноҳӣ. Буддо ба сӯйи ғорҳо ҳидоятамон кард. Ҳар кас ба ҳар тараф пароканда шуд. Ҳатто бемориямон ба ҳадде хуруҷ кардаву бар вуҷудамон мусаллат шудааст, ки дигар наметавонем, аз рӯйи ақли солим мулоҳиза кунем, биандешем, интихоб бикунем.

Чаро мо наметавонем аз мавлоҳои худ хӯйи ҷиҳоду ғазоро бипазирем? мо ҳамеша аз ғояти раҳмдилӣ гузашт мекунем. Ин боис шудааст, ки наметавонем, аз ҳар чизе аслашро бипазирем. Шумо гумон намекунед, ки ин хӯ боиси завол мешавад? Заволи ҳама чиз: дину имону андеша! Мефаҳмам, агар бар хасми хеш фойиқ ойӣ ва бар андешаву имонаш тасаллут кунӣ ва баъд гузашт намоӣ, гузашт маънӣ пайдо мекунад. Дар акси ҳол бемаънист. Ин чиз бединӣ ва беимонӣ талаққӣ мешавад. Чаро мо наметавонем бигӯем: Эй мардум, роҳе ки шумо меравед ба сӯйи бединӣ аст? Чаро? Не, баракс кӯшиш мекунем бо ҳар василае ин рафторро ҳақ ҷилва диҳем… Мо ҳеҷ гоҳ аз ҳақ ҷонибдорӣ накарда будаем. (…)

Ин ҷо бояд дар ҷигари мардум андешаеро парваронид, ки аз имонаш, аз динаш, аз кишвараш, аз қавмаш, аз гузаштаҳояш фахр кунад. Вагарна мазҳаби ҳар зӯреро қабул хоҳад кард. Он гоҳ дар ин марзу бум ҳеҷ дине пойдор нахоҳад монд! (…)

Сохтани уммати ислом як ниёз аст. Шояд ниёзи башар аст. Вале инҳо онро барои бардасозӣ истифода мебаранд. Магар ин тавр нест? Пас чаро ғозиёни аввали ислом ҳамин ки ба Ирону Миср даромаданд, дар баробари сарвату дороии ишон ин ҳадафи худро фаромӯш карданд?! Барои ба ин ниёз расидан ҳанӯз башар камол наёфтааст. Магар Зардушт намедонист? Магар Монӣ намедонист? Магар Буддо намедонист? Магар Исо намедонист? Медонистанд. Ва барои ҳамин фақат қавми худро баргузидаи афкори хеш карданд. Мо медонем, Монӣ ҳадафи башарро як уммат сохтан дошт. Вале кораш ба куҷо анҷомид? Агар мо мехоҳем уммати ислом созем, бояд мардуми худро барои расидан ба ин ҳадаф тарбият намоем. Вале афсӯс…»