Нописандии Би-Би-Сй кори эронихои он аст

Хануз аз сарварони Би-Би-Сй посухе ба номаи ман наомадааст ва шояд хам наояд. Аммо як рохи дигари баёни андеша боз гашт, ки торнигор ё веблоги сардабирони ин расона аст ва бояд номахоро ба он низ фиристод. Бахусус, ки сардабирон бо ифтихори тамом мегуянд, телевизиюни нави Би-Би-Сй барои Эрон, Афгонистон ва Точикистон (!) аст, ки чамъан 100 миллион бинанда доранд.

bbc

Сармояе, ки Вазорати умури хоричии Британия барои ин телевизиюн дар шакли грант ва кумакхо медихад аз 15 миллион паунди инглисй иборат аст ва ин маблаг аз он чо хисоб шудааст, ки расонаи нав ба чунин теъдоди бузурги форсизабонон нигаронида шудааст. Агар точиконро аз ин номгуй хазф кунанд, шояд сармояи камтаре ба он расад.

Интизори посух хастам ва номахои навро ба форуми веблоги Сардабирони Би-Би-Сй низ мефиристам. Онхо чй мекарда бошанд? Шояд боз хамон сарварони эронитаборро даъват кунанд ва машварат бипурсанд? Аслан чаро аз се сарвари ин расона яке бояд точик набошад? Хмммм, магар дар наздик ба 20 соли пахши барномахои родиюии Би-Би-Сй ин бародарон точикеро гузоштанд, ки дар Буш-хауз реша бигирад ё ба курсии раёсате бирасад? Баракс точиконеро, ки метавонистанд, ба онхо ракобат кунанд ё берун ронданд ё намегузоранд, пое аз Душанбе ба суи Лондон биниханд. Танхо онхое «комёб» мешаванд, ки сари хам ва лабони баста дошта бошанд.

Дустони эронии мо вакте сухан аз точикон равад, хамеша посухи омода доранд. Онхо моро дар русгарой, шуравипарастй, махалбозй, бехунарй ва даххо чурми дигар муттахам хоханд кард. Хеле кам эронихоеро дидаем, ки бо вучуди кумакашон ба мо, точиконро бо худ баробар шуморанд. Афгонхо кайхо аз афсонахои ширини эронихо дил кандаанд ва дар хар кучо аз хакки халоли худ дифоъ мекунанд. Онхо ба пайравй аз Мавлонои Балх мегуянд, «хамдилй аз хамзабонй бехтар аст.» Шояд моро хам зарур аст панба, эъ мебахшед, пахта аз гуш бикашем? Ё хамон русгароии мо бехтар асту аз русхову киргизу казоку узбакхои худмон намонем. Факат маълум нест, кадом рох ба Туркистон аст, оне ки бародарони эронии мо мераванд ё мо меравем?..

Соли нав як соли пур аз ханда мешавад…

827470188Соли нави 2009 барои мардуми Тоҷикистони азизи мо соли хубе мешавад. Раиси Ҷумҳур Эмомалӣ Раҳмон чанд кори муҳимеро анҷом медиҳад, ки сабаби пешрафти мамлакат ва оромию ҳамдигарфаҳмӣ мегардад. Пеш аз ҳама вай аз муборизаи шиоргуна бо коррупсия ба амал мегузарад, зеро боигарии шахсияш аз 10 миллиард доллар мегузарад ва ин чунин маъно дорад, ки вай сер мешавад. Худ ки қонеъ шуд, дасти аъзои оила ва шахсони наздикаш дар ҳукуматро аз фасод қатъ мекунад.

Одами серу қонеъ ба ин фикр меафтад, ки пас аз даҳсолаҳо пасовандон дар борааш чӣ мегуфта бошанд. Бино бар ин ба атрофаш нигоҳ мекунад ва мехоҳад, асли ҳақиқати зиндагии мардуми худро бифаҳмад. Барои ин вай аз мансабдорони наздикаш, мушовирону маслиҳатдиҳандагонаш, вазирон ва сардорони идора ва муассисаҳои давлат талаб мекунад, бе ягон рупушӣ асли вазъиятро барояш ошкор кунанд, ҳамаи ҳақиқатро ба ҳамон шакле ки ҳаст, барояшон баён доранд. Аксаран ин гуфтугӯҳои вай бо чунин ашхос танҳо ба танҳо барпо мешавад ва ҳар касе ки дар бораи вазъияти кишвар ва мардум маълумоти нодуруст дод ва талош кард, вазъиятро бо обуранг ва писанди Сарвари Давлат баён кунад, дар ҳамон лаҳза аз вазифааш маҳрум мегардад. Раҳмон мехоҳад ҳақиқати ҳолро бидонад ва аз ин шахсон батакрор хоҳиш мекунад, ҳақиқатро гӯянд. Касоне ки ҳақиқатро мегӯянд, дар мансабашон мемонанд, касоне ки дурӯғ мегӯянд, бо фармони ихроҷ аз коргоҳи Раиси Ҷумҳур берун мешаванд.

Ба ин тариқ мо шоҳиди истеъфо ва барканории даҳҳо мансабдори Тоҷикистон мешавем. Шояд дар бораи сабабҳои ин рондашавиҳо маълумот дода намешавад, аммо шумо фаҳмед, ки онҳо барои нагуфтани асли вазъи соҳаи худ аз кор рафтаанд. Онҳое ки ҳақиқатро ба Раҳбари Давлат мегӯянд, ба дӯстдоштатарин ва наздиктарин мансабдори ӯ табдил меёбанд ва дар оянда калон аз онҳо бисёр машварату маслиҳат хоҳад пурсид. Вай дигар ба хешу табор такия нахоҳад кард. Кадомашон ки норозӣ шуд, аз фонди худаш устухоне мепартояду роҳи худ ва роҳи мамлакатро боз мекунад.

Ҳарчанд мегӯянд, баъзе вазирон ва калоншавандаҳо уҳум-пуҳум мекунанд, ки соли онҳо гов аст ва худашон ҳам аз ин махлуқи Худо ягон камӣ надоранд, Сарвари Давлат посух медиҳад, ки агар ба ин ривояту афсонахо дода шавем, соли нав соли касе хоҳад буд, ки болои онҳо савор аст ва ҳама чиро ӯ бояд ҳал кунад. Шералии Гул розӣ намешавад, аммо баъдтар ба тақдир тан медиҳад.

zanonДар соли 2009 аз тарси бозгашти села-селаи мардикорон аз Русия дар Тоҷикистон наздик ба 20 корхонаи нав ба кор сар мекунад ва ҳамзамон ҳукумат роҳи фиристодани муҳоҷирони кориро ба Аврупо ва Амрико боз мекунад. Дар натиҷаи бозгашти саросарӣ ягон инқилоб ё нооромии иҷтимоӣ ба амал намеояд, баракс дар ҳазорон оила кӯдакон аз дидори падари худ ба кӯчаҳо мерезанд ва тушаҳои русиро ба бачаҳои ҳамсоя нишон медиҳанд. Занон ҳам шод мешаванд ва шабонгоҳон дар ҳазорон хона инқилобҳои зери кӯрпа ба амал меояду худо кунад, ба афзоиши СПИД дар кишвар сабаб нагардад.

Вақте ки муҳимтарин пайванд бо Русия (мардикорон) бурида мешавад ва Маскав аз чунин дастгоҳи фишор ба Тоҷикистон маҳрум мегардад, Сарвари Давлат нафаси сабук мекашад ва озодтар амал кардаву ошкоро бо Аврупо ва Амрико наздикии зиёдтар пайдо мекунад. Албатта, талош мекунад, Русияро ҳам наранҷонад, аммо шахсан посухи муносибати нописандонаи президентча Дмитрий Медведевро ба хеш бо камоли майл медиҳад. Путин ба Раҳмон эҳтироми бештар нишон медод, назар ба ин каттача ва акнун меваи назарбаландиро хоҳад чашид.

Иттифоқан муносибатҳои шахсии Раҳмон дар соли 2009 бо Ислом Каримов, раҳбари Узбакистон беҳтар мешаванд ва бо ташаббуси худи Каримов, зеро дар ин сол «рӯбоҳи пир» нафаси маргро ҳис мекунад ва андарзе ба ёдаш мерасад, ки «вақте меравй, душмане магузор». Тошканд ба консорсиуми сохтмони нерӯгоҳи Роғун шарик мешавад ва Душанбе ризоият медиҳад, сарбанди обанборро пасттар фурорад. Газу барқ дар байни ду кишвар шарикй мешавад ба умеди ин ки барқу об ҳам шарикй шавад. Парвозҳои байни Душанбеву Тошканд ва Душанбеву Самарқанд аз сар гирифта мешаванд. Русия аз гармии байни Тоҷикистону Узбакистон асабонӣ мешавад. Ду кишвар дар якҷоягӣ талош мекунанд, ба оромию субот дар Афғонистон мусоидат намоянд ва дар ин самт онҳо аз пуштибонии комили Аврупо ва Амрико бархурдор мешаванд. Аз ин тариқ бо Ҳинду Покистон, Эрон ва давлатҳои араб низ наздиктар мешаванд.

 Шубҳа нисбати ҷавонони тоҷик ки дар ин давлатҳо таҳсил кардаанд, аз байн меравад ва Сарвари Давлат беҳтарини онҳоро ба баландтарин мансабҳои ҳукумат менишонад. Як ҳукумати технократ ва комилан наву ҷавон ба сари кор меояд, ки дар он танҳо Раиси Ҷумҳур Эмомалӣ Раҳмон аз «қадимиён» хоҳад буд, дигар ҳама чеҳраҳои нав толори ҳукуматро пур хоҳанд кард. Дигар «қадимиён» ҳамагӣ ба Маҷлиси Намояндагон ва Маҷлиси Миллӣ хоҳанд кӯчид ва он ҷо ҳам муваққат хоҳанд буд, зеро фақат хоҳанд нолид, ки дар давраи онҳо тартиби кор дигар буд.

Кадрҳои ҷавон дар вилоятҳо низ ба қудрат хоҳанд расид, аммо раисони навоҳӣ интихобӣ хоҳанд шуд ва халқ худаш онҳоро муайян хоҳад кард. Иттифоқан интихоботҳо комилан қонунӣ ва одилона ҷараён хоҳанд гирифт ва беҳтарин пешвоёни мардум ба мақомҳои арзандаи худ хоҳанд расид.

Суръати болоравии маоши мардум аз баландшавии нархҳо ва беқурбшавии пул тезтар хоҳад буд ва зиндагии мардум серу пур хоҳад шуд. Касе дигар ба қочоқи маводи мухаддир даст нахоҳад зад ва касе касеро фиреб нахоҳад дод. Кор ба ҷое хоҳад расид, ки Бонки Ҷаҳонӣ аз Бонки Миллии Тоҷикистон қарз хоҳад гирифт, то ба кишварҳои бенаво мадад кунад.

Ҷои ханда нест. Ҳамаи ин амалӣ хоҳад шуд. Агар нашавад, вой бар мо ва ватани мо. Чизҳое хоҳад шуд, ки онҳоро на гуфтан мешавад ва на навиштан…

Шоъире бе зодруз, бе хона, бе кишвар ва бе маргруз

bozor.jpg

Худоё, магзор ки ягонагон аз пой биуфтанд. Таън бар бузургон издихомро чи гуворост! Издихом факат зурдмадоронро дуст дорад. Ва интикоми заъфи хешро аз фарзонагоне бигирад дар лахазоти иштибохи онон.

Ягонагон ба рушанй ва саъодат рахнамун мекунанд, ки ба дарки саъодатнадидагони абад харгиз намерасад. Аксарият бар инанд, ки бехтар аст, дар миёни тудахо ва якчо бо тудахо рахгум бизананд, то дар танхой рохи хакикат ва начотро бичуянд.

Яктоёнро худои якто дуст дорад, на галахову тудахову авом.

Онон, ки медонанд, медонанд, ман чи мегуям ва чаро. Ман ба ёди у бодаи талх менўшам ва ашки шур мерезам. Ба ёди оне, ки хамаи иштибоххояш бахшиданиянд ва хамаи талххояш ширин. Ба ёди оне ки хазорон фарсах дур аз ин диёри касофатзада хамсадо бо дили ман менолад, нолаи дили маро месарояд:

Сар то ба кадам чу аргувон дар хунам,
Аз зиндашахидони кафангулгунам,
Рагхои маро чу хамрагам кас набурид,
Кас хуни маро нарехт чун хамхунам

Гулгункафани зиндашахиди мо. Озодсухан ва озодасухан. Сухани озоди уро дар Амрико наёристанд, тахрир бикунанд, вакте гуфт, ба мучассамаи Озодй (мукаддастарин рамзи амрикоихо) туф мекунад ва ба сурати Клинтон (президенти вакти Амрико) дар оинаи телевизион низ. Аммо сухани хакки уро дар Точикистон тахрир карданд ва аз навиштахояш хама чизеро, ки нукси хукумату чамъияти имрузи точиконро падид меовард, берун партофтанду аз номаш китобе нашр карданд, ки хондани он баробари марги миллионхо тори аъсоби харобаш шуд.

Дар он маколахо туффи уро ба Амрико бокй гузоштанд, буи ношуштахо дар хонахои беоби Душанберо хазф карданд. Туффи у ба Клинтону Бушро монданд, танкиди Эмомалй Рахмонро махв карданд. Натича — Бозор Собир аз Буш наметарсад, аммо аз Э.Р. мехаросад. Бо вучуди танаффур аз Бушу Клинтон розист, дар Амрико ба сар барад, аммо на дар Точикистон. Ва бузургтарин бадбахтии як бузургвор — ин корро на хасану хусейн, балки шогирди нозпарвардаш кард. На душманаш ашки уро резонд, дусташ. На хамсояаш, фарзандаш…

Вале оё касеро часорате хаст, ки харфи шеъри уро бечо кунад? Ба чумлаи он шогирдакони камзарф, ки устоди хешро ба мансаби бардавору пуче бифурухтанд?

Хар шеър, ки пора-пора месозам ман,
Пайдост, ки чорпора месозам ман.
Хар пораи чорпораам пораи дил,
Дилро духазорпора месозам ман.

Бозор дигар аз гами хамдиёрони лода ва бардаи худ гузаштааст. Мегуяд, Точикистон кишвари «боякхо ва муллохост» ва пайванде ба ман надорад. Оё барои як кишвар фочиаи аз ин бузургтаре хаст, ки шоири бузургаш аз он ру тобад? Як бор хост, ба он тасвир хат бикашад ва онро бусид. Як бор рафт, то барнагрдад, баргашт. Ин бори вопасин нест? Иштибох накунед! Вай на аз ватан ру тофтааст, балки аз мардумони ин ватан, ки на ба кадри худи у расидаанду на ба кадри сухани покаш ва на ба кади хештани хеш.

Устоди танхои шеър акнун дар гами парандахои мусофир аст. Мургакони белона, ки бехтар аз инсонхои касрнишину рамаи гусфандонанд. Ва худи у низ парандаест, ки сайёди замона нимбисмилаш кардааст.

Дар боги парандахо хазон омада буд,
Бо тиру камони чонситон омада буд,
Дар боги парандахо хазонрезии пар
Аз бориши тири парфишон омада буд.

Дар хавлии ман на чормагз аст, на бед,
Не арари кадбаланд, не дори  сафед,
Маъзур парандагон, хазор маъзур,
Дар шохаи панчахои ман биншинед.

Пархои пароканда ба хар бому даре,
Бишкаста ба зери пойи хар рахгузаре,
Бингар чикадар харобкорй кардаст
Сайёд ба як парандаи мушти паре.

Ба дафтари тозаи шеъри у биравед ва аз ин оби зулоли чонбахш нуш бикунед, агар ба шарте барда нестед ва рахгумзадагии миёни галаро аз рахгумзадагии рахнаварди танхо бартар намедонед.

Торнамои Бозор Собир
Ашъори Бозор Собир

Ва охирин изофа: Хукумати Точикистон пешниходи тачлил аз 70-солагии Шоъири Халкии Точикистон, барандаи Чоизаи давлатии ба номи Рудакй — Бозор Собирро дар Точикистон катъиян рад кард. Аммо садсолахо баъд рузгоре мешавад, ки Эмомалй ё фаромуш мешавад ё монанди Махмуди Газнавй танхо бо зулму ситамаш дар ёдхо мемонад, вале зодрузи Бозори Собир ба иди миллии точикон табдил мегардад.

Иди Рӯдакӣ рафту намонд ҳикмате аз он

Дар ҳавои гарм, бо гулу гулчамбар, ҳайкалу ҳайкалча ва чангу думбра ҷашни Рӯдакӣ ҳам гузашт. Хеле бо дабдаба ва ботантана.

Аммо ҳис намекунед, ки ин ҷашн мисли ҷашнҳои дигари солҳои охир як худнамоӣ буду халос? Агар ба фикри ман муқобил ҳастед, марҳамат, бинависед, ки ҳикмати ин ҳама дабдабаҳо чӣ буд? Фақат фикр накунед, ки ман ба мақоми устоди бузурги шеъри порсӣ, ки аз бунёнгузорон ва тарвиҷдиҳандагони забони модарии мост, назари бад дорам. Ман ҳам дар майдон будам ва ба шодии миллатам шарик шудам. Аз сайл дар Боғи Устод хушам омад. Валекин гап дар ин нест. Гап дар он аст, ки паём ва ҳикмати ин идро нафаҳмидам.

Хеле миллати бузург будаем, ки таърихи қадима доштем ва ҳатто Одам (Адам и Ева)-и шеъри порсӣ ҳамватани мо будааст. Лекин ин боз ҳам ифтихор бо гузаштаи дур нест?

Касе дар нутқи идонааш нагуфт, агар Рӯдакӣ чунин бузург буд, аз чӣ наздик ба 2 миллион нафар меросбараш дар Русия аробакашӣ ва туалеттозакунӣ мекунанд ва дар фарҳанги имрӯзии русӣ «таджик» ба маънои манфуртарин мавҷудоти рӯйи замин аст?

Агар Рӯдакӣ бузургии ҳаётро месуруд, чаро кишвараш имрӯз аз лиҳози мурдан дар ҷаҳон ҷойи якумро мегирад?

Агар Рӯдакӣ дар Ҳирот ғазале суруд, ки амири муҳоҷирро ба ватан баргардонад, чаро имрӯз амиронаш тамоми корро мекунанд, ки садҳо ҳазор аз мардумонашон тарки ватан кунанд?

Магар имрӯз ҳукумати кишвари мо дар ғами мардумаш аст ё дар ғами ҳайкалсозӣ ва худнамоӣ? Чаро касе гиря накард, ки зимистони гузашта чанд Рӯдакии оянда дар таваллудхонаҳо аз хунукӣ мурданд?

Мегӯед, ин ҳодисаҳо ба ҷашн чӣ муносибат доранд? Ин муносибат, ки мо ҳоло ҳам ҷаҳони имрӯзро дарк накардаем. Ягон ҳукумати ҷаҳон барои ҷашни ягон симои таърихияш ин қадар хароҷот намекунад. Дунё кайҳост, аз ин афсонаҳо гузаштааст ва фикри ояндаро мекунад, на ифтихори холӣ бо таърихи қадима. Таърих бояд дар музей бошад. Ба ҳар кас ки даркор аст, меравад ва баҳрае мегирад. Бештар бояд ба фикри оянда буд. Ин иду ҷамъомадҳои серхарҷи байнулмилалии мо хок задан ба чашми худамон аст, худфиребист, ки мо бузургем ва сарварони мо дар 17 соли охир фақат ҳамин корро ёд гирифта, ба аз ин бештараш қодир нестанд. Аммо ин бузургӣ нест, бузургӣ ҳам мисли мушк аст, ки худ бӯяд, на ки аттор гӯяд.

Сарнавишти «хурдхо» дар дасти «калонхо»?

Дмитрий Медведев

Дмитрий Медведев

Русия мехост, бо тахдиди шинохти расмии Абхазия ва Осетияи Чанубй чахонро дар асорат нигох дорад, аммо ногахон кадаме пеш гузошту худро ба асорат андохт. Аз ин ба баъд Русия асири амали хеш хохад буд ва акнун дунё ба изофаи Косово боз ду намунаи барчастаи дигар хохад дошт. Маскав агар чунин мехрубону гамхори кавмхои кучак ва бепанох буд, чаро дар нисбати дигар чунин кавмхо ин гуна мехрубон нест? Чаро асли хакки таъйин сарнавишти худ аз тарафи Русия интихобист?

Хар кавму миллате истиклол мехохад, аммо ин орзуи поки онон, махсусан миллатхои «хурд» бозичаи дасти «калонхо» мешавад. Дар бозихои хунин, ки чони инсонхо додуситад мешаванд.

Парвандаи нав масъалае миёни Русия ва Гарб нест, балки ба кишвархои дигар низ асар дорад. Медведев монанди Буш даъват кард, дигарон бояд аз Русия пайравй кунанд. Барои хамаи кишвархо интихоботи ичборй пеш хохад омад, ки мавкеъи худро рушан кунанд ва ошкоро тараф бигиранд. Чахон аз нав ба ду таксим мешавад. Точикистон дар кадом тарафи ин чабха хохад буд?

Ба эхтимоли зиёд сукути рамздори Душанбе идома хохад кард, харчанд коршиносони давлатии он ба таклид аз суханони Медведев талаб доранд, кишвархое, ки худро рафики Русия мешуморанд, бояд бидуни эхсосоте истиклолияти Осетияи Чанубй ва Абхазияро эътироф кунанд. Дар тафаккури точкии ин шахс «хурдхо» бояд «калонхо»-ро эхтиром бикунанд ва дар хеч бобат мухолифате нишон надиханд.

Агар Точикистон хамон гунае ки Сухроб Шарифов мегуяд, манфиатхои миллии худро дошта бошад, набояд шитобзадагй бикунад ва ба осиёи дигарон об бирезад. Бавижа барои нописандихое, ки «калонхо» нисбати чунин «хурдхо» мекунанд.

Медведев оё Медведзода хохад шуд?

Маколае дар шумораи ахири хафтавори «Нигох» («Филкина грамота» аз Путин) боз хам рушан нишон медихад, ки Русия ва хукумати он ошкоро ба зидди хувияту пешрафти милли мо, Точикон, амал мекунад. Дар ин матлаб мухочирони точик аз бадрафтории милисаи рус дар баробари номхои миллии мо навиштаанд. Шояд баъди як хамсоякишвари мо, Русия дуюмин давлатест, ки бехбудй ва болоравии моро чашми дидан надошта бошад. Ин нигохи зишти он на факат бар зидди Гурчихо буданаш хам имрузхо фахмост.

Агар хукумати мо то хол бедор нашуда, аз ин холатхои манфури гуё «шарики стратегии» худ бехабар бошад ё ба эътибор нагирад ва барои рафъи онхо чорахои катъй ва фаврй наандешад, ман намефахмам, ки чи пас чи гуна худро хукумат номида метавонад.

«Хукумат» ин хаммаънои пуштибон ва мухофизи манфиатхои миллии хар кишварест. Пас агар миллати мо, ки холо кушиши аз фарханги бойи кадимаи худ дубора бахраманд гашта, хувияти миллии худро эхё карданист ва аз чумла, ба номгузории ачдодии худ ру оварда, хукумат аз ин максад хамачониба химоят намуда, ба пешбарии он мусоидат намояд.

Албатта, рохбари давлат хам ба ин раванди нек пайваста аз насаби худ пасвандхои гайрро партофт, вале ин ташаббус аксаран дар сухану когаз бокй монд ва ба таври зарурй амаливу назорат нагашта истодааст. Бар замми он ки чараёни ба насаби ниёгони гардонидан холо хам кори пурзахмату пурхарч аст ва мутаассифона, содаву осон нашудааст, боз кадом як кишвари дигар аз мо талаб мекардааст, ки насабамон ба тарзи дилхохи онхо навишта шавад.

Оё дар шиносномахои хама «ба кур асо» гуфта насабу ном чудо-чудо навишта нашудааст, ки насаб кадому ном кадом буданро русхо фарк карда натавонад. Ягон кас бе насаб намешавад, шиноснома хам бе насаб дода намешавад. Силвио Берлускони ин Силвиван Берлусконов нест.  Чи тарзе ки ба хоси хамон миллат навишта шуда бошад, ному насабаш хам хамон аст.

Дар Амрико намояндахои садхо миллату кавмхо бо номхои ачоибу гароиби худ ворид мешаванду озодона тахсил, кор ва зиндагй мекунанд. Чаро чавонони мо бо насабхои соф Точикй ва бе ягон конунвайронкунй аз фурудгохи онхо бозпас ронда шаванд? Махз барои он ки аз пасвандхои славянии ачнабй даст кашидаанд? Дар кучо, кадом конун, кадом асос? Зиёни молй ва маънавии онхоро ки чуброн мекунад?

Шояд дафъаи дигар чаноби Рахмонро хам бо сабаби надоштани пасванди «зарурй» дар насабаш ба кишварашон рох надиханд? Ё Медведевро то ба Медведзода ном нагузоштанаш ба Точикистон ичозаи даромадан надихем?

Шояд русхо ё бесавод бошанд ё кур, вале корманди давлатии он ба гумон аст, ки бо чунин нокисихо ба кор гирифта шуда бошад. Инчо хадафи сиёсист, ки он хеле ноухдабароёна ба таври нихонй бе эъломи расмй баён карда шудааст.

Оё мо, Точикон, дар итоати дигарон ва пойбанди систему тартиботу конунхои онхо бояд бошем ва барои иззати нафси ачнабиён аз аслу насаби худ даст кашем? Албатта на! Ин манфиати миллии мост якин ва хукумати мо вазифадор аст, ки аз он химоят бикунад.

Чи тавр? Воситахо бисёранд ва факат хисси худшиносй ва хурмати худро доштан лозим асту бас. Пеш аз хама вазоратхои корхои хоричиву дохилй, ки бо шахрвандони мо дар берун аз кишвар сарукор доранд, садо бояд баланд бикунанд. Ба хамтохои худ ва хадамотхои мухочирати ва гумрукии кишвари онхо занг бизананд, номаву дархостхои расмй бинависанд, шарху баёноти онхоро гирифта, посух бидиханд ва шарту шароитхои моро рушан созанд ва баъд ба чомеаи моро натичахои корхояшон бо ВАО огох созанд.

Хукумат хамон вакт хукумат ба маънои томаш хохад буд, на танхо дар сухану когаз, балки дар амал аз мардуми худ ва фархангу манфиатхои он пуштибонй карда тавонад.

Бо умеди ояндаи неки миллат!
Ботур Косимй,

Истаравшан, Точикистон

Вермонт, ИМА

Нӯшбоди андӯҳ дар зодрӯзи Сино

Марзҳо дар ин рӯз бояд боз бошанд ва ҳама «қарсак бизанему ба Афшана биравем», то зодрӯзи ин бузургворро дар зодбумаш ҷашн бигирем бо дуъои зода шудани вориси деринтизораш, аммо дареғо, сад дареғ, ҳазорон дареғ!..

Абӯалии Сино барои аҳли башар қонунҳои тиб, беҳдошт ва дорусозиро навишт, аммо дареғо миллаташ имрӯз на қонуни тиб дорад, на пизишки боҳунар ва доруву дармоне месозад ва то ҳанӯз вориси ӯро ба аҳли башар тақдим надоштааст. Дареғ, сад дареғ, ҳазор дареғ!..

Онҳое ки дар давраи нозуктарин ҷарроҳиҳои Шайхурраис дар шохи дарахтон ё ғорҳо мезистанд илми ин пири ҳакимони Машриқзаминро омӯхтанд ва имрӯз машриқиён дар ҷустуҷӯйи дармон ҳазорон фарсахро тай мекунанду ба дари онҳо меоянд, мӯҳтоҷу дастнигару хору забун.

Як ҳазору сӣ сол мегузарад, аммо ин хок дигар Ибни Синоеро ба ҷаҳон надод ва касе ба ин намеандешад, касеро не ғаместу не дарде, не сӯзе не ҳасрате, дареғо, сад дареғ, ҳазорон дареғ!…

Пас нӯшбоди зодрӯзи фархундаи ӯ оё ба ғайр аз дареғ боз аз чй иборат хоҳад буд? Марзҳои баста оё баҳонае нест?

Ромишгарони навхостаи Самарқанд

Нависандаи саршиноси точик Адаш Истад дар торнигори худ аз Мардони Мавлон ёд кардаанд. Навиштаанд, дар чашни яке аз оҳансозони машҳур 20 то 30 овозхон таронаҳо сурудаанд ва ҳамаи ин хунёгариҳо ба ғайр аз хастагй чизе ба Адаш надодаанд. Ба завқ ва салиқаи устод Истад шак оварда намешавад. Даҳҳо хонандаи точик ба гавҳаршиносии Адаш қойил шудаву пас аз танқидҳои ў чакомаҳои худро тағйир додаанд. Шоҳид будам, як хонандаи машҳур дар арўсие то замоне ки тасодуфан паси яке аз мизҳо Адашро надид, асосан музахрафот хонд ва бо дидани устоди сухандону зебопараст, дафъатан арғувонй шуд ва ба сурудани таронаҳои беҳтар пардохт.

Хуллас, дар шаби эчодии оҳансози машҳур дар яке аз театрҳои Самарқанд, устод Адаш аз таронаҳои ромишгарон хаста шудаанд ва…

Дар охир навбати табрик ва сурудхонй ба Ҳунарпешаи машҳури Ўзбекистону Тоҷикистон Мардони Мавлон расид. Мардон дар даст танҳо бо як тор баромад, навозандаҳо набуданд. Ў соҳибҷашнро ба забони ўзбекӣ бо ду-се калима кўтоҳак табрик кард. Сипас бо оҳанги тори худ «Дар биёбон най навохтам хирмани гул даргирифт»-ро сароид. Чунон зебо ва пуртаъсир сароид, ки ҳама ба ваҷд омада хеле кафкўбӣ карданд. Ман тамоми сурудҳои пеш аз ин гўшкардаамро фаромўш кардам. Ин суруд на танҳо ин фазо гўё тамоми ҷаҳонро тасхир карда буд. Зеро ки Мардон авҷи онро ба қиёмаш расонида тавонист ва бо ҳамин вусъат, нерў ва бузургии мусиқии тоҷикиро исбот кард. Акнун фаҳмидам, ки чаро сурудхонии пеш аз ў хаста кардааст. Сарояндаҳо авҷро нагирифтаанд, барои гирифтани авҷ истеъдоди худодод ва маҳорати баланди касбӣ лозим аст.»

Бо назардошти эҳтиёткории Адаш метавон ҳадс зад, ки то Мардон аксаран таронаҳо ба забони ғайр хонда шудаанд ва шояд як сабаби дигари таъсири осмонии суруди Мардони Мавлон забони ошно ва дилгудоз будааст.

Дар оғози озодй дар Точикистон, солҳои 1999, каме пештар ё каме дертар, замоне ки ҳанўз фарҳанги точикони Душанбе ба сатҳе нарасида буд, ки Адаш Истадро «то кай ин чо мегардй, рав ба Самарқанди худат» гўянд, номи Мардони Мавлон ва Насиба Абдуллоева дар Точикистон ғулғула андохта буданд. Таронаи онҳо дар фазои Душанбе мисли даъвате ба ҳамоиш ва ҳамбастагй садо медод. Мегуфтанд, дар симои эшон нури Самарқанду Бухоро дида мешуд. Он давра буд, ки бо пешниҳоди муъассисони баъдинаи Ҳукумати Муросои Миллй, ҳукумати чавонмарги миллй, ба Мардони Мавлон унвони Ҳунарпешаи Шойистаи Точикистон дода шуд.

Баъд ин ҳама аз ёдҳо рафт. Бо кўрнамакиҳои Ислом Каримов, оби Самарқанд дигар насибаш мабод, Самарқанд барои точикони Душанбе ба мисли Австралия дур шуд. Сози Мардон ва сабки Насиба ҳам фаромўш гаштанд. Аммо, зинда бод Ютюб. Аксе ки дар оғози ин матлаб аст, таронаи зебоест бо садои Роҳила, ки ҳамзамон фарзандони Самарқанду Точикистону Афғонистонро ба ҳам мепайвандад ва аксари онҳое, ки онро дидаанд, дар зераш «аҳсант!» ва «зиҳй!» навиштаанд. Вале ин навор шояд яке аз беҳтарин таронаҳои ҳачвй ба забони точикист.

Пас, Самарқанд бедор мондааст ва зиндааст! Бояд табрик гуфт ва аз ин навчавонон, пасовандони Мардони Мавлон ва Насиба ҳимоят кард. Ба онҳо бояд роҳи сафед хост. Роҳи сафед ба Душанбе бо нидоҳои «хуш омадед, хоҳарон ва бародарони чонй!» 

Рўзи душанбе, дар шаҳри Абарканд…

Навиштаи ҳамандеш АРИЁРОМ

Пажӯҳиш дар таърихномаҳо ва манобеъи мавҷуд ин натиҷаро медиҳад, ки шаҳраки Ваҳдат дар садаҳои миёна Андиён (Ҳаким Фирдавсӣ онро дар «Шоҳнома» овардааст), то соли 1936 Янгибозор ва то соли 1991 Орҷоникидзеобод ном доштааст. Шаҳр ва ноҳияи Орҷоникидзеобод 25 декабри 1991 бо Қарори №476 Шӯрои Олии ҶШС Тоҷикистон Кофарниҳон номида шуд, аммо дар марти 2003 Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон номи шаҳру ноҳияро Ваҳдат гардонд.

Ин гуна номгузорӣ хилофи суннати номгузории тоҷикист, зеро мафҳумҳои муҷарраде чун дӯстӣ, бародарӣ, иттифоқ, ваҳдат ва ғайра бе пасванди маконсоз наметавонанд номи ҷое бошанд. Аз ин ру агар номгардонон вожаи гурҷӣ-тоҷикии Орҷоникидзеободро намуна мегирифтанд ва шаҳрро Ваҳдатобод меномиданд, номҷои тоҷикие сохта буданд ки ҳам хушоҳангтар асту ҳам маъное дорад. Ҳамчунин метавонистанд ки дар пайрави аз раванди эҳёи номҳои бостонӣ ва бо дар назар гирифтани шароити маҳаллӣ ва вижагиҳои ҷуғрофиёӣ ин шаҳрро Андиён номанд.

Вожаи “Андиён” шояд бозмондаи вожаи ҳиндуэронии “hind-” ба маънои “рӯд” бошад. Аммо беҳтарин ва муносибтарин ном барои ин макон Кофурниҳон аст зеро баргирифта аз номи рӯдест ки дар таркиби обаш кофур (моддаи хушбӯи сафедранг) дорад ва шаҳри Ваҳдат дар канори он ҷойгир аст.

Бисёре аз ободиҳову сарзаминҳо номи худро аз номи рӯде гирифтаанд ки дар канори он ҷойгир шудаанд. Чунончи, Ҳиндустон номашро аз номи рӯди Ҳинд гирифта ки бозмондаи ҳамон вожаи “hind-” аст ва эрониёни бостони ин рӯдро Ҳинд ва ҳиндиёни бостони Синд меномиданд.
Яке дигар аз номҷойҳои таърихй, ки маҷлисиён аз нақшаи Тоҷикистон зудудаанд, Дарбанд аст. Ин ободй басе пештар аз Кофурниҳон падид омада ва нақши муҳимеро дар таърихи мардуми тоҷик доштааст. Дарбанд дар садаҳои миёна диже будааст ки ҳамроҳ бо дижу девори шаҳри Рашт роҳи Тоҷикзаминро бар руи туркон мебастааст ва номаш низ гувоҳи ин аст: “Луғатномаи Деҳхудо” дарбандро “қалъа ва ҳисор”, “фосилаи миёни ду вилоят”, “марз” ва “садд” гуфтааст.

Дарбанд дар гузашта қалъа ва ҳисоре будааст ки садди роҳи турктози кирғизҳо буда ва фосилаи миёни ду вилоят – Рашт ва Дарвоз – аст. Аммо маҷлисиёни тоҷик ин пешина ва маъноҳоро нодида гирифта, Нурободаш номиданд ки ҳеҷ рабте ба шароити маҳаллӣ ва вижагиҳои ҷуғрофиёӣ ин шаҳрак надорад.

Дигар намунаи нодонии маҷлисиёни тоҷик номи кунунии шаҳраки Нов аст, ки 21 ноябри 2003 бо қарори Маҷлиси Миллии Маҷлиси Олии Тоҷикистон Спитамен номида шуд. Шояд маҷлисиён мехостанд, ки бад-ин номгузорй ёди сипаҳсолори суғдиро зинда кунанд ки барои озодӣ ва ободии меҳанамон дар ҷанг бо мақдуниҳо ҷонсупорй карда буд. Аммо гумон накунам, равони он шаҳиди меҳандӯст аз ин номгузории бозмондагонаш хушнуд шуда бошад. Зеро маҷлисиён Новро ба забони юнонӣ Спитамен номиданд ки навишти юнонии номи суғдии Спитамана аст ва дар забони тоҷикӣ Спитамон мешавад. Як ҳарф ҳама заҳмати номгардониро беҳуда гардондааст.

Дере нагузашт ки 30 сентябри 2004 Ҳукумати Тоҷикистон бо дархости Маҷлиси вакилони ВМКБ деҳистони Барӯшони Рӯшонро «Назаршо Додхудоев» номид. Мусаллам аст ки ному ёди устод Назаршо Додхудоев шоистаи ёдбуду посдошт аст, аммо маълум нест, ки чаро маҷлисиёни Бадахшон номи таърихии Барӯшонро хуш надоштаанд? Бар-Рӯшон – гунаи дурусти ин номҷо – шароити маҳаллӣ ва вижагиҳои ҷуғрофиёии ин деҳаро ошкор мекунад, ки вокеъан як канораи Рӯшон аст.

Ду деҳаи Бар-Рӯшон ва Дер-Рӯшон (гунаи дурусташ «Зер-Рӯшон» ба маънои Рӯшони Поён аст) номҷойҳое ҳастанд ки аз гаҳи бостон то кунун замон расидаанд. Аммо Барӯшонро «Назаршо Додхудоев» номидан хилофи ақли салим ва қоидаҳои номсозии таърихӣ аст, зеро дар фарҳанги номгузории тоҷикӣ “исмҳои хос бе пасванди номҷойсоз наметавонанд маконноме бошанд”. Гузашта аз ин ки ин гуна номгардонӣ номҷойҳои бостониро мезудояд, ки гувоҳи гӯёи таърихи ҳазорсолаи маҳалланд.

Ҳамакнун номгузорӣ ва номгардонӣ барои Тоҷикистон чандон масъалаи муҳим шояд набошад. Аммо агар зарурате пеш ояд қабл аз ҳама бояд аз номи расмии Бадахшон – ВМКБ – вожаи “Кӯҳистон” бурида шавад. Хандаовар аст ки дар кишваре ки 93 дарсадаш кӯҳсор аст як вилояташ ба кӯҳистон номбардор бошад. Дигар ин ки ин вилоятро русҳо Бадахшон номида буданд ва ҳадафашон кандани Бадахшони Афғонистон ва пайвастани он ба Шӯравистон буд. Мардуми бумии ин вилоят имрӯз онро Помир мехонанд ва беҳтар аст ки ВМКБ расман Помир номида шавад.

Ҳамчунин қаторкӯҳи Пётри Кабир бояд Вахиё, пиряхи Федченко – Лозур (мардуми маҳаллӣ пиряхро лозур мегӯянд), ҶиргатолКумед (номи бостонии ин ноҳия), ҚарокӯлТиракӯл (”тира” дар тоҷикӣ бо “тер” дар шуғнӣ ва “тор” дар рӯшонӣ ба маънои “сиёҳ” аст), ОқсуСапедоб, ҚизилсуСурхоб, ҚурғонтеппаХуталканд ва КолхозободҲалевард, ЯхсуЯхсой номида шавад.

Агар рӯзе зарурате пеш ояд, ки номи Душанберо баргардонем, зеро номи рўзи ҳафта дар паҳлуи номи пойтахт ҳамеша ихлол ба миён меорад, пешниҳод мекунам, ки Абарканд ном гирад. Ин ном аз ду бахш сохта шудааст: “абар” ва “канд” ки реша дар вожаҳои авестоии «upairi» ва «kantha» доранд. “Абар” ба маънои “бартар”, “болотар”, “беҳтар” ва “баргузида” аст. “Канд” маънои “ободӣ” ва “шаҳр”-ро дорад ки дар гузашта дар номгузории шаҳру рустоҳои Тоҷикзамин корбурди фаровон дошт. Барои намуна номҳои бостонии Мароканд, Пайканд, Панҷаканд, Бунҷикат, Хуҷанд, Чимканд, Вобканд ва Хӯкандро овардан басанда аст.

Чунон ки медонед, номи кунунии пойтахти кишварамон ёдовари он бозорест, ки рӯзҳои душанбе дар ҷои шаҳри имрӯза баргузор мешудааст. Азбаски ин ҷойро «душанбебозор» мегуфтанд, деҳкадае, ки бо гузашти замон дар ҷои «душанбебозор» пайдо шуд, Душанбе ном гирифт ва бо амри тақдир пойтахти Тоҷикистон гашт. Ҳамзамон бояд ёдовар шуд ки дар замини кунунии Душанбе чанд шаҳраке ҷой дошт, ки бино бар додаҳои бостоншиносӣ беш аз 2300 сол пеш вуҷуд доштаанд.

Душанбе дар 84 соле ки ҷонишини Самарқанду Бухоро ҳаст, маркази маънавӣ, фарҳангӣ, сиёсӣ ва иқтисодии кишвари тоҷикон гашта ва сазовори доштани номи фарраҳманду бошукӯҳу ифтихорбарангез шудааст.

“Абарканд” номест наву суфтаву хушнаво, дорои намунаи таърихӣ ва ба маънои “пойтахт” ва “шаҳри бартару баргузида”, “ҷойгоҳи ҳукумату давлат”, “маркази кишвар” ва “дили Меҳан”.

Имзое барои Халичи Форс

Пас аз ду намоиши ахири Channel One TV ва сўҳбатҳои пуршўри устод Шаҳроми Ҳумоюн ва махсусан бо шунидани таронаи хонуми Гугуш ва Меҳрдоди Осмонй, ба зери номаи рўшанфикрон дар дифоъ аз номи «Халичи Форс» даст мондам.

Пештар ҳам аз ин баҳс чизҳое шунида будам, аммо намедонистам, чй андоза он тезутунд аст. Ба Дубай овардани нақшае, ки дар он на Халичи Арабй, балки Халичи Форс навишта шудааст, мамнўъ ва чурм аст. Полис чунин нақшаро дафъатан мусодира мекунад. Бо афзоиши равобити тичоратии Эрон ва Дубай, ба вижа сармоягузории ҳангуфти эрониён, аз чумла мақомоти бонуфузи он дар ин кишвар, фишори панарабистҳо барои табдили номи халич низ бештару бештар мешавад.

Дар соли 1975 дар айни авчи чунбиши панарабй Эрон мачбур шуда буд, ки номи Халичи Форсро аз тариқи Қатъномаи Созмони Милали Муттаҳид ба расмият дароварад. Аммо аз он ба баъд, ҳар дафъа ки Эрон ба рўзгори душвор рўбарў мегардад, арабҳо аз нав масъаларо доғ мекунанд. Аз ҳама ачибаш ҳафтаи гузашта мақомоти давлати Эрон гурўҳи чавононро, ки дар баробари сафорати Дубай дар Теҳрон бо ҳимоят аз номи Халичи Форс тазоҳур карданд, мавриди латукўб қарор доданд ва дафъатан пас аз рондани мўътаризон дар чои истоди онҳо занони эрониро ба намозгузорй ба самти сафорат мачбур карданд.

Аммо дирўз дар Табрез раҳпаймоии бузурге ба вуқўъ пайвастааст ва аҳли Озарбойчони Эрон барои дифоъ аз номи Халичи Форс ба пой хестаанд. Онҳо ин масъаларо як озмоиши ҳувияти эронй номидаанд. Масъала ҳамчунин арзишҳои мақомоти чумҳурии исломиро ба намоиш гузоштааст, ки омодааст, барои Баландиҳои Чулони Сурия ба пой бархезад, вале на барои ҳифзи номи Халичи Форс.

Имзои ман шояд нақше дар ин нома нахоҳад дошт ва бе он ҳам эрониён хоҳанд тавонист, аз Халичи Форс дифоъ кард. Мо, ки кайҳо Бухорову Самарқандро додаем, чанде пеш ба Чин додем ва зарур ояд боз ҳам медиҳем ва бо осоиши хотир мегўем, точикони Узбакистон дигар бо мо ва аз мо нахоҳанд буд. Аммо мехостам, бубинам, арабзадагони точик оё тарафдори Халичи Форсанд ё Халичи Арабия? Ин суъолро аз онҳо бикунед ва хоҳед донист, ки ҳадиси ҳубби ватанро то кучо фаҳмидаанд.

Ва дар поён: Зинда боду човидон Халичи Форс!