Хукумат чаро тагйир намекунад?

Сӯҳбати Зафари Сӯфй бо Зафар Абдуллоев

«Озодагон» №15 16.04.09.

-Назари шумо нисбати барномаи зиддибуҳронии ҳукумат чи гуна аст, яъне он то чи ҳад дар бартараф намудани бӯҳрон дар кишвар метавонад корсоз бошад?

-Рости гап, ман фақат дар бораи ин барнома фақат ҳарфҳое шунидам, аз ҷумла дар бораи он ки бонки рушди Осиё онро ҷонибдорӣ кардааст ва ин хабарро ҳам аз тариқи эълони воситаҳои ахбори омма шунидам. Бо таваҷҷӯҳ ба ои изҳороте, ки масъулон дар мулоқотҳои ҳукуматӣ ва баъзе конфронсҳои матбуотии ниҳодҳои иқтисодии кишвар дар ин бора сухан мегӯянд. метавон натиҷагирӣ кард, ки чунин як барнома дар асл вуҷуд надорад. Ман ин суханро на ҳамчун рӯзноманигор, балки ба сифати шахсе, ки дониши бунёдии иктисодӣ дорад, яъне мутахассиси соҳа аст, изҳор мекунам. Воқеан ба ҷуз сухан чизи дигаре мушоҳида намешавад. Яъне дар сухан хоҳиши зиёд барои бартараф кардани бӯҳрон вуҷуд дорад, аммо дар амал акси онро мушоҳида мекунем. Беш аз ин метавон гуфт, ки роҳбарияти болоии кишвар то охир тахдиди ин мавҷи бӯҳронро дарк накардааст. Зеро ин як падидаи комилан нав аст ва вазъият дар қишрҳои поёнй бештар таъсиргузор мебошад. Бархе ҳукуматҳои маҳаллӣ аз пеши худ чораҳое андешидаанд, ки дар бисёр ҳолат бар зидди низоми бозор ва баракс боиси идомаи бӯҳрон мегардад…

-Роҳи бурунрафт аз ин ҳолат ба назари шумо кадом аст?

-Ба назари ман на роҳ, балки роҳҳои бурунрафтро бояд ҷуст. Яке метавонад роҳи низоми тоталитарӣ бошад. Яъне ба суръат амру дастурҳои роҳбарияти давлат ба зинаҳои миёна ва поини ҳокимият расида мавриди иҷро қарор гирад.

Роҳи дигар, ки дар ҷахон имрӯз ба он такя доранд, поин овардани андозҳо барои бозаргонйи хурд аст. Ҳарчанд иддаоҳо дар бораи ҷои кори зиёд ба вуҷуд овардани бозаргонии умда вуҷуд дорад, таҷрибаи кишварҳои ҷаҳон собит карда, ки ҷои корро асосан бозаргонии хурду миена ба вуҷуд меорад. Кам кардани андоз барои ин сохтори иқтисодӣ метавонад ҳам ҷои кор офарад, ҳам барои буҷа даромад оварад, ҳам суръати бартараф намудани бӯҳронро афзоиш диҳад.

Беш аз ин барномаи зиддибуҳронӣ дар якгон кишвари ҷаҳон ба хусус дар Тоҷикистон наметавонад аз ҷониби ҳукумат тарҳрезӣ карда шавад. Саҳеҳтар бигӯям, барномаи муфид ва корсози зиддибуҳронй аз ҷонибй ҳукумат наметавонад таҳия ва амалӣ шавад. Ин барнома замоне муфид ва корсоз мёшавад, ки ҳукумат ҳамаи неруҳои фаъол дар ҷомеаро, чи тиҷорӣ ва чи ғайридавлатиро, яъне на танҳо иқтисодиро ва шояд коршиносони хориҷиро даъват намояд, то дар якҷоягӣ чунин як барномаро таҳия ва дақиқан амалӣ намоянд. Шояд дар чунин якҳолат шанси муваффаққият бошад ва имкони он ба вуҷуд ояд, то ба ҷаҳон собит намоем, ки мо ҳам ба балоғат расидем.

-Шумо ишора доштед ба як роҳи афзоиши ҷои кор ва аз ин тариқ беҳ кардани вазъияти иҷтимоӣ. Дар ҳамин росто ҳукумати Тоҷикистон як роҳи дигаре пеш гирифта ва ахиран қонуне тасвиб намуд барои танзими воридот. Доираҳои ҳукуматӣ иддао доранд, ки маҳсулоти хориҷй арзон оварда мешавад ва корхонаҳои дохилӣ ё маҷбуранд ин маҳсулотро истеҳсол накунанд ё агар истеҳсол карданд дар анборҳояшон хоб аст ва ноилоҷ фаъолияташонро қатъ мекунад. Ба гуфтаи ҳукуматдорон ин қонуни нав метавонад боиси фаъол гаштани бархе корхонаҳои дохилӣ ва ба ҷои кор таъмин шудани шаҳрвандони Тоҷикистон гардад. Ба назари шумо ин қонун ва ин талоши ҳукумат то чи ҳад метавонад дар ростои бартараф кардани бӯҳрон метавонад корсоз ва таъсиргузор бошад?

-Албатта ман коршиноси варзида дар соҳаи содирот ва танзими буҷаи давлатӣ нестам, аммо ба назари ман ин амал якталоши беҳуда ва беш аз ин як зохирга роист. Эхсос мёшавад, ки ин ташаббуси як ё ду вазоратхона ё идораи давлатисту бас, яъне ташаббуси роҳбарияти авали кишвар нест. Ин ҳолат бори дигар собит мекунад, ки сӯҳбатҳои ахири расонаҳои мустақил дар мавриди хеле заиф ва пӯшида будани блоки иқтисодии ҳукумат асоси мантиқӣ дорад. Ҳамин чораи пешгирифта дар вазъи рушди оддии иқтисодй ва шароити муносиб тадбири муфид аст, аммо дар ҳолати фавкулодда ва буҳрон амалӣ кардани чунин як чорае воқеан ба тавони блоки иктисоди ҳукумат дар бартараф кардани бӯҳрон шубҳаву шакҳоро ба вуҷуд меоварад. Охир мо ҷалби сармоя барои эҳеи истеҳсолоти дохилй надорем, пас ба кадом умед метавоем чунин чораеро амалӣ намеоем? Фақат ба умеди як е ду корхонае, ки бо нисфи иктидор фаъолият мекунад?

-Шумо ба ишораи баъзе аз расонаҳои мустақил дар мавриди пӯшида ва заъиф будани блоки иқтисодй ё вазоратхонаҳои иқтисодии кишвар таъкид доштед. Оё ба назари шумо пардохтани ин расонақо ба мавзӯъи заъиф ва пушида будани ин вазоратхонахо воқеан фақкат ба хотири он аст, ки ин вазоратхонаҳо чунин заъифу пӯшида ҳастанд ё ик ҷо бозиҳои пушти пардай ва манфиатҳои афрод ё гуруҳи дигаре вуҷуд дорад?

-Албатта ин саволи мушкил ва печидаест. Аз сӯи дигар наметавон инкор кард, ки бархе аз намояндаҳо ва соҳибони баъзе расонаҳо дар чунин сурат гирифта ни вазъият манфиат доранд ва ё манфиати шахсҳо ва ё гуруҳеро пуштибонӣ мекунанд. Аммо аз тарафи дигар интиқоди як рӯзноманигор аз блоки иқтисодии ҳукумат ва ё як вазири он нишони манфиатҷӯии рӯзноманигор нест, шояд дар ҷое ӯро нороҳат карда бошад, ё манфиаташро нодида гирифта бошанд. Ҳатто шояд аз шахсиятҳое наве низ ҷонибдорӣ мекунад. Албатта дар ин кор ман ҳеч чизи бадеро намебинам. Зеро дар ин тазодҳост, ки ҳақиқат падид меояд ва хонанда метавонад худ натиҷагирӣ намояд, ки ин ҷо кй ҳақасту кӣ ноҳақ.

Аз сӯи дигар ба назари ман танқид ҳамеша худро тавҷеҳ кардааст, дурустияшро собит намудааст ва имрӯз ба вижа танқиди блоки иқтисодии ҳукумати Тоҷикистон хеле дуруст аст. Зеро нишондодҳо инро талқин мекунанд. Агар дар дигар вазоратхонаҳо таи панҷ соли охир агар тағйиру ҷобаҷоии кадрҳо дар самти гуманитарӣ ва иҷтимоӣ будааст, ҳатто дар байни низомиҳо, ки ба таври суннатӣ бояд устувор бошад, тағйирот амалӣ шуда, амо дар блоки иқтисодӣ амалан ҳеч тағйироти назаррас мушохида намешавад. Фақат як вазоратхонаро барҳам доданду бас ва агар тағйироте ҳам сурат гирифта байни вазоратхонаҳо будааст, яъне аз ин вазорат ба вазорати дигари иктисодӣ рафтани кадрҳои раҳбарикунандаро гувоҳҳастем. Дар ҳоле ки тибқи арзёбии президент гоҳ-гоҳ онҳо дар иҷрои вазифаи ба зиммашон гузошташуда кутоҳӣ мекунанд, аммо аҷиб ки боз ба вазифаи дигар таъин мешаванд…

-Фикр мекунед сабаби ин гуна тағйири кадрҳо дар чист?

-Воқеан саволи муҳим. Аввалан фикр мекунам вобастагии роҳбарияти кишвар аз ин шахсҳост ва албатта ин вобастагӣ чандсамта мебошад, яъне фақат молиявй нест. Ба назари ман механизми ҳокимият ба вижа дар бахши иктисодӣ чунон сохта шудааст, ки бо тағйири як шахс дар як идораи иқтисодӣ як системаи ягона метавонад аз байн равад. Ба иборати дигар иртиботи байни идораҳои иқтисодӣ дар Тоҷикистон чунон қавист, ки назираш дар ҳеч кишвари ҷаҳон нест ва бо иваз кардани як шахс наметавон низомро иваз кард. Яъне агар як ислоҳотгар ба вазорат ё идорае масъул шавад ҳам наметавонад коре кунад, зеро ҳамаи кор дар Тоҷикистон байни идораҳо ҳамоҳанг мешавад ва бахши иктисодй дар ин росто қавитар аст. Агар чанд вазиру ҷонишин ва раиси комитетҳорро ҳамзамон тағйир диҳанд шояд тағйиротеро метавон интизор буд, аммо бо тағйири як ё ду шахс намешавад интизори тағйири механизмро дошт. Ба назар мерасад президент ҳамин роҳи тағйири як ё ду кадрро пеш гирифта ва ҳар сол ё дар аввал ё дар охири сол яке аз ин вазифа барканор мешаваду ба вазиваи дигар дар як идораи дигари иқтисодӣ таъин мегардад. Президент нақшаҳои навро эълон мекунад дуруст, ки ин ҳама дар ростои беҳбуди вазъи кишвар ва некӯаҳволии мардум аст. Аммо аз тарафи дигар ҳеч ҳам ин пурсиш матраҳ намешавад, ки ба кадом шаклҳо, дар асоси кадом бардоштҳо? Ин чи мавзеъгирист, ки қаблан сад миллион доллар аз худ карда мешуд, ҳоло дусад миллион шуда ва шояд фардо сесад миллион доллар шавад. Яъне ин як командаи маъмурист, ки ҳамин гунна ба шакли маъмурӣ иҷро мешавад. Шояд ин тарзи кор барои муддате корсоз бошад, аммо дар шароити бӯҳрон аслан ба кор намеояд…

-Аммо чаро иваз намекунанд ё иваз намешаванд?

-Тағйир намедиҳанд ба он хотир, ки бояд ҳамаро тағйир диҳанд. Аммо ин як масъалаи хеле калони давлатист ва ман дар ин фикр нестам, ки дар ҳар кадом кишвари ҷаҳон бишавад, ки бо осонӣ ниме аз ҳукуматро иваз кард. Ин ҳолат то андозаё инкилоби кадрист, ки аз ҷумла рӯзно манигорон интизор доранд ва гоҳе дар пурсишҳояшон матраҳ мекунанд. Аммо маълум нест, ки чунин тағйир чи оқибате метавонад ба бор биорад. Гузашта аз ин дар атрофии президент ба фикри ман мутаассифона он қадар шахсҳои зиёде нестанд, ки битавонанд то охир ин тағйирро пешгӯӣ намуда рохдои амалӣ шуданашро мушаххас кунанд.

Сабаби дуввуми сурат нагирифтани тағйир ин аст, ки аксари вазирҳо ва онҳое, ки дар собиқ вазир буданд соҳиби сармояҳои калоне шудаанд. Аз кадом роҳ омадани ин дороиҳоро албатта намешавад собит кард ва ҳатто мутааллиқ ба кадоме аз онҳо буданашро низ бо ҳуҷҷатҳо наметавон исбот намуд. Аммо мардуми оддӣ, онҳое, ки бо ин афрод ҳамсоя ҳастанд аз микдори дороиҳояшон ҳарфҳое мезананд. Манзури ман ин аст, ки имрӯз иқтисоди кишварро чандсад тане, ки соҳиби дороиҳои ҳангуфт ҳастанд, ба истилоҳ назорат мекунанд ва манфиатҳои онҳо таъинкунандаи тағйири ин ё он кадр ва ё як механизми воҳид аст. Онҳо ё аз тариқи хешу таборӣ ё ба воситаи бизнес ба ҳам сахт робита доранд ва бидуни ҳамдигар наметавонанд. Аз ин хотир иваз кардани кадрҳои асосӣ дар блоки иқтисодӣ метавонад мушкилоти зиёдеро сабаб гардад. Аммо ба унвони шаҳрванди ин кишвар агар дар ихтиёри ман мебуд, тамоми вазирҳои блоки иқтисодӣ ва идораҳои дахлдор ба онро иваз мекардам.

-Шумо таъкид доштед, ки як механизм ва низоми ягонае шакл гирифта, ки дар баробари иваз шудани шахсҳои раҳбараш шояд ин система аз байн равад. Аз сӯи дигар мегӯед, ки ин система худро тавҷеҳ накард. Аз сӯи дигар бархе коршиносон ва ҳатто раҳбари давлат низ аз нарасидани кадрҳо суҳбат мекунанд. Ба назари шумо оё мо воқеан кадрҳо надорем?

-Агар дар сатҳи ҷаҳонӣ бигирем, ба фикри ман, мо он қадар кадрҳои зиёд надорем, дар ҳама соҳа, аз ҷумла дар бахши рӯзноманигирӣ. Аммо дар сатҳи ҳукумати ҳозира, ба назари ман на фақат кадр кам нест, балки ҳатто хеле зиёд аст. Зеро сӯҳбат бо бархе вазирҳо нишон медиҳад, ки онҳо на фақат донише дар соҳаи худ ба таври ҳирфаӣ надоранд, балки гоҳо онҳо чизҳоеро низ намедонанд, ки як мактаббача аз он хабар дорад. Аз ин дидгоҳ имрӯз барои Тоҷикистон кадрҳои ҳирфаӣ барои роҳбарии вазорат ва идораҳои ҷудогона хеле муҳим нест. Балки шахсҳое лозим, ки намегӯям хеле бовиҷдон ва пок бошад, зеро чунинҳо ба назари ман дигар намондаанд, зеро низом чунинҳеро шикаст ва ҳама ба коррупсия одат кардаанд балки талош дошта бошанд чизеро ба даст оваранд ва натиҷаро нишон диҳанд. Ҳамон тавр, ки мардум мегӯянд ҳам барои худаш ва ҳам барои дигарон коре бикунад. На шахсе, ки вазоратро барои расидан ба ҳадафҳои шахсияш ба воситае табдил мекунаду аз ёд мебарад, ки вазорат ин як бахше аз ҳукумат аст ва сарнавишту рӯзгори садҳо ва шояд ҳазорҳо инсон аз ин вазорат вобастагӣ дорад. Мутассифона чунин шахсҳо хеле зиёданд ва агар дар ихтиёри ман мебуд ба ҷои ҳар кадом аз инҳо афроди дигарро меовардам. Яъне такрор мекунам, ки ин тағйирот барои шикастани система зарураст…

-Аммо ба фикри шумо чаро то ҳол чунин тағйирот сурат нагирифта ва оё сурат хоҳад гирифт?

-Тағйирот нашуда, зеро ҳамаи ин аз иродаи президент вобаста мебошад. Яъне президент метавонад чунин тағйиротро амалй кунад. Аммо чаро чунин накарда? Ин вобаста ба менталитети президент аст. Ҳар чи ҳам бошад вай дар замони шӯравӣ таваллуд шуда ба воя расидааст. Системаи идораи давлатии ӯ ва аз ҷумла ташаккули дастгоҳи давлатӣ ва бовар ба кадрҳо асосан ба шакли усулҳои ҳокимияти шӯравӣ бунёдгузорӣ шудааст. Яъне он гуна, ки дар ҳизби коммунист анҷом медоданд. Ҳатто як вақтҳо мегуфтанд, ки ӯ мушовирони муайяне дорад дар ин замина, ки кормандони собиқи ҳизби комунисти Тоҷикистон ме бошанд. Албатта ман вазъияти имрӯзи ҳокимияти кишварро мутлақан арзёбӣ кардан намехоҳам. Зеро ҳамеша вақте аз поён ба боло менигарӣ метавонад бардошт дигар бошаду аз боло ба поён бингарӣ дигар. Ба ҳар ҳол идораи ҳукумат кори он қадар осон нест. Аз ин дидгоҳ ва бо таваҷҷӯх ба он ки суботи Тоҷикистон ҳанӯз комил нест метавон ҳокимияти қавии президент ва маркази ягонаи қабули қарор будани ӯ дар аксари масъалаҳоро метавон тавҷеҳ ва ҷонибдорӣ намуд. Аммо чун интихоби кадрҳо мутобики усули ҳизбӣ дар замони шӯравй аст ва он такя ба санҷидашуда будани афрод дар дигар вазифаҳо дошт, имрӯз мебинем, ки қисмати умдаи кадрҳои мо аз сафи порлумон ва ё аз сохтори поинтари ҳокимият берун меоянд ва ё баракс кадрҳои нолозим ба порлумон ё ба ягон ҷой дигар ҳамчун захира фиристода мешаванд. Ҳамин система сади роҳи зуҳур ва интихоби кадрҳои ҷавону нав мегардад, онҳое, ки тарзи тафаккури нав доранд. Ман намегӯям, ки ик кадрҳои ҷавон ҳирфаӣ ҳастанд, аммо муҳим он аст, ки тарзи тафаккури нав доранд. Онҳо метавонанд ба ин низоме, ки имрӯз вазифааш ро иҷро карда наметавонад фишор оваранд ва онро тағйир диҳанд. Ба ғайр аз ин аз созмонҳои ғайридавлатӣ кадрҳоеро, ки таҷрибаи кофӣ барои раҳбарӣ доранд, бояд розӣ кунонд, ки дар ҳукумат фаъолият дошта бошанд. Аммо то ҳол ман чунин таҷрибаро надидам, дар сурате, ки чунин кадрҳо хеле зиёданд ва ҳатто мешавад ҳукумати алтернативӣ бисозанд. Аз сӯи дигар метавонад хеле аз ин шахсиятҳое, ки дар созмонҳои ғайридавлатӣ ҳастанд, барои кор дар ҳукумат розӣ нашаванд. Беш аз ин ба фикри ман беэътимодии шахси президент ба сектори севвум ё ҳамон созмонҳои ғайридавлатӣ як омили дигарест, ки ба ҷазби онҳо барои кумак ба ҳукумат халал мерасонад.

Як роҳи дигар тарбияи кадрҳо дар хориҷ ва дар донишгоҳҳои муътабар, аммо набояд пас аз поёни таҳсил ин кадрҳо даҳҳо сол дар идораҳои поёнии ҳукумат бимонанд, балки бояд ба онҳо бовар карду вазифаҳои масъулро ба дӯшашон гузошт. Онҳо тафаккури нав доранд ва метавонанд тағйироти муфид ворид кунанд. Ба ғайр аз ин кадрҳои ҳирфаӣ ва кордон дар ҳамин ҳукумат ҳам ҳастанд ва онҳо мутассифона ҷонишинҳои ҳамешагии вазирҳо ва роҳбарони идораҳо ё мудири шуъба мебошанд. Ба иборати дигар ҳаминҳо ҳама кори вазиру раҳбаронро анҷом медиҳанд, аммо ҳеч гоҳ ба вазириву роҳбарӣ намерасанд.

One Response

  1. Дӯстон,

    Дар ин мақола аз Ҳумӣ Бҳобҳо, ки худ як зартуштӣ аз миёни порсиёни Ҳинд аст, ба унвони Падари барномаи ҳастаии Ҳинд ном бурда мешавад.

    Зартуштиҳо дар Ҳинд монанди яҳудиён дар Омрико бо вуҷуди теъдоди хеле андак дар хеле дастовардҳои илмӣ, аз ҷумла дар барномаи ҳастаии он кишвар, нақши муҳимме доштаанд.

    Homi Bhabha’s passion gave way to India’s nuclear programme

    Mumbai (PTI): Homi Jehangir Bhabha, father of Indian nuclear programme, was very fond of physics and expressed his desire to pursue his carrier in it even though he was a student of engineering Tripos and Mathematics Tripos in UK, one of Bhabha’s close associate has said.

    Bhabha, who studied at Gonville and Caius college at Cambridge in UK during late 1920s, wrote a letter to his parents expressing his passion for Physics, Prof B V Sreekantan, also the former director of Tata Institute of Fundamental Research (TIFR) said while delivering a lecture on ‘Homi Bhabha as a Physicist : Personal Reminiscences’ at BARC on Monday.

    The Research Centre is celebrating the centenary year of Bhabha by conducting various activities.

    Bhabha, in his letter which he wrote from Cambridge in 1932 said, “I seriously say to you that business or job as an engineer is not the thing for me. It is totally foreign to my nature and radically opposed to my temperament, and opinions. Physics is my line. I know I shall do great things here.”

    “My success will not depend on what A or B thinks of me. My success will be what I make of my work. Besides India is not a land where science cannot be carried on,” he said.

    Bhabha further wrote, “I am burning with a desire to do physics. I will and must do it some time. It is my only ambition. I have no desire to be a successful man or the head of a big firm. There are intelligent people who like that and let them do it.”

    Mr. Sreekantan said that Bhabha specialised in Cosmic Ray physics and even published 64 scientific papers in reputed international journals during his lifetime besides establishing Nuclear Power empire.

    Talking about how Bhabha came back to India on a short holiday after taking Physics as his career in 1939 and since the World War II broke then, Mr. Sreekantan said that he could not return to UK to pursue Physics but instead joined the Indian Institute of Science, Bangalore at the invitation of India’s one of the leading scientist late Sir C V Raman.

    But the Indian experience at IISc had made him write a letter to Sir Dorabji Tata Trust to make his for a world class institute for Physics in India for Indians.

    After two year’s of experience in IISc, Bhabha felt that with enough financial support India can have institutions like those in Cambridge and Princeton. So, he wrote a letter to Sir Doarab Saklatvala, Chairman of the trust on March 12, 1944.

    The TIFR was the result of the funds received from the trust, which became the cradle of India’s Cosmic Ray programme as well nuclear programme.

    The subjects on which research and advanced teaching would be done would be theoretical physics, especially on fundamental problems and with special reference to Cosmic Rays and Nuclear Physics, and Experimental research on Cosmic Rays, the letter stated.

    Mr. Sreekantan also told the BARC scientists that although there were rumours in those days that C V Raman and Bhabha never had good relations, it was Raman who recommended and nominated Bhabha for the ‘Fellow of Royal Society’.

    Mr. Sreekantan also said that as a director of TIFR he was delighted to receive a gift – sketch of beggar – done by Bhabha from the Manhatten Project famous Australian scientist Mark Oliphant.

    Oliphant asked Bhabha to sketch a beggar who was at Gateway of India during an evening walk when both did not have a piece of paper but Bhabha did the sketch on an empty envelope which he found in his pocket and now it is in the art collections at TIFR, Mr. Sreekantan said.

    Mr. Sreekantan, who is currently associated with National Institute of advanced Sciences (NIAS) recalled Bhabha’s abilities to select scientific talents through personal interaction sometimes even in a casual manner for the country’s ambitious nuclear programme as well as for the fundamental research.

    http://www.hindu.com/thehindu/holnus/008200903311451.htm

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: