Иди Навруз дар соли Имоми Аъзам

thumb_navruzВакте ки рахбари Иттиходи Шуравй — Михоил Горбачуф маъракаи зидди май ва алкул эълон кард, дар тамоми мамлакате, ки он вакт СССР ном дошт, хама гуна моеъи монанд ба шароб зери таъкиб ва хамла афтод. Миллионхо бех ангури шаробй решакан гашт ва миллиардхо дона шиша шикаста шуд. Хазорон мансабдоре, ки майнушии онхо ифшо мегашт, аз кор ронда мешуданд.

Акнун дар Точикистон Соли Имоми Аъзам эълон шудааст. Оё ин ба маъно хохад буд, ки иди Навруз мамнуъ хохад гашт? Хануз дар хеч кучо нахондам, ки Имоми Аъзам бар зидди Иди Навруз чизе гуфта бошад, аммо аз кадимиён Мухаммад Газолй ва мутаахирон Оятуллох Мутахаррй, ки акнун яке аз дохиёни маънавии бисёре аз точикон ба шумор меравад, гуфтааст, чашн гирифтани Навруз як «харият», яъне харигарист, ки аз падару модарони ахмак ба мерос мондааст.

Пас чй кунем, харигарие карда, Наврузро чашн гирем, ё аз он даст бикашем? Ошкор аст, ки аксари кулли рухониёни Точикистон зидди Наврузанд. Харчанд шоъири миллат Муъмин Каноъат мегуяд, ки араб натавонист, Наврузро шикаст дихад, акнун худи точик онро бо дастони худ шикаст хохад дод.

Дар зимн, на комунистон дар Шуравй ва на Толибон дар Афгонистон натавониста буданд, Наврузро шикаст диханд. Вале мо дигарем. Мо метавонем!

Advertisements

66 Responses

  1. Бо дуруд,
    Нависандаи ин мақола ҳар кӣ бошад, маълум аст огоҳии лозим перомуни назари ислом оид ба иди Наврўз надорад, ва нисбате ҳам, ки масалан ба Мутаҳҳарӣ медиҳад саҳеҳ нест. Ин ҷониб то он ҷо ки огоҳам, Муттаҳарӣ чунин чизе роҷеъ ба гирифтани ҷашни Наврўз, он ҳам ба лафзи “харият”, нагуфтааст. Он чи роҷеъ ба назари ислом дар бораи ин ид метавон гуфт ин аст, ки ислом, дар маҷмўъ, оиди ин ид ва ҷашн дар он, назаре мусбат дорад, на манфӣ. Барои огоҳии бештар, айни он чиро, ки дар китоби “Мафотеҳул-ҷинон” (ки яке аз китобҳои маъруф аст) таҳти унвони “Ва аммо иди Наврўз” ворид шудааст, барои хонанда нақл мекунам:
    “Пас чунон аст, ки ҳазрати Содиқ (а) ба Муалло ибни Хунайс таълим фармуда, ки чун рўзи Наврўз шавад, ғусл кун ва покизатарин ҷомаҳои худро бипўш ва ба беҳтарин бўйҳои хуш худро хушбў гардон ва дар он рўз рўза бидор. Пас чун аз намози пешин ва пасин (аср) ва нофилаҳои он фориғ шавӣ, чаҳор ракъат намоз бигузор яъне ҳар ду ракъат ба як салом, ва дар ракъати аввал, баъд аз Ҳамд, даҳ мартаба сураи “Иннно анзалноҳу…” бихон, ва дар ракъати дуюм, баъд аз Ҳамд, даҳ мартаба сураи “Қул ё айюҳал-кофирун…”, ва дар ракъати сеюм, баъд аз Ҳамд, даҳ мартаба сураи “Қул ҳуваллоҳу аҳад…”, ва дар ракъати чаҳорум, баъд аз Ҳамд, даҳ мартаба “Қул аъузу би раббил-фалақ…” ва “Қул аъузу би раббин-нос…” бихон, ва баъд аз намоз, ба саҷдаи шукр бирав ва ин дуоро бихон:
    اَللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَ الِ مُحَمَّدٍ الاْوْصِيآءِ الْمَرْضِيِّينَ وَعَلى جَمِيعِ اَنْبِيآئِكَ وَرُسُلِكَ بِاَفْضَلِ صَلَواتِكَ وَبارِكْ عَلَيْهِمْ بِاَفْضَلِ بَرَكاتِكَ وَصَلِّ عَلى اَرْواحِهِمْ وَاَجْسادِهِمْ.
    َاللّهُمَّ بارِكْ عَلى مُحَمَّدٍ وَ الِ مُحَمَّدٍ وَبارِكْ لَنا فى يَوْمِنا هذَا الَّذى فَضَّلْتَهُ وَكَرَّمْتَهُ وَشَرَّفْتَهُ وَعَظَّمْتَ خَطَرَهُ.
    اَللّهُمَّ بارِكْ لى فيما اَنْعَمْتَ بِهِ عَلَىَّ حَتّى لا اَشْكُرَ اَحَداً غَيْرَكَ وَوَسِّعْ عَلَىَّ فى رِزْقِى يا ذَا الْجَلالِ وَالاِْكْرامِ.
    اَللّهُمَّ ما غابَ عَنّى فَلا يَغيبَنَّ عَنّى عَوْنُكَ وَحِفْظُكَ وَما فَقَدْتُ مِنْ شَىْءٍ فَلا تُفْقِدْنِى عَوْنَكَ عَلَيْهِ حَتّى لا اَتَكَلَّفَ ما لا اَحْتاجُ اِلَيْهِ يا ذَا الْجَلالِ وَالاِْكْرامِ.
    (Тарҷума): “Бор Худоё! Раҳмат фирист бар Муҳаммад ва Оли Муҳаммад, авсиёи писандида, ва ҳам бар ҳамаи паёмбарон ва фиристодагонат ба беҳтарин раҳматҳоят, ва баракат деҳ бар эшон ба беҳтарин баракотат, ва бар ҷисму ҷонашон раҳмат фирист!
    Бор Худоё! Бар Муҳаммад ва Оли Муҳаммад баракат деҳ ва ба мо дар ин рўзе, ки бартарияш додӣ ва гиромияш намудӣ ва шарофат ва бузургияш бахшидӣ баркат деҳ!
    Бор Худоё! Маро дар он чи дар он бар ман инъом кардӣ баракат бибахш, то ба ғайр аз Ту дигареро сипос накунам, ва дар рўиям гушоиш ва вусъат деҳ, эй соҳиби ҷалол ва бузургворӣ!
    Бор Худоё! Ҳар чи аз ман ниҳон бошад, пас кўмак ва нигаҳдории ту аз ман ниҳон мабод, ва ҳар чизро гум кунам пас мабод гумам кунӣ ёриатро то ба ранҷу заҳмат наяфтам барои он чи мўҳтоҷи он нестам, эй соҳиби ҷалол ва бузургворӣ!
    Чунин кунӣ (эй Муалло!) гуноҳони панҷоҳ солаи ту омурзида шавад, ва бисёр бигў: Ё зал-ҷалоли вал-икром! (яъне эй соҳиби ҷалол ва бузургворӣ!)” (Поёни ривоят ба нақл аз Мафотеҳул-ҷинон, фасли ёздаҳум дар аъмоли ҳар моҳи нав ва аъмоли Наврўз ва аъмоли моҳҳои румӣ, с. 517).
    Он чи нақл гардид дар манобеи аҳли ташаюъ аст, ва аммо он чи дар манобеи Аҳли суннат ва ҷамоат дар ин хусус ворид шудааст, шабеҳи ҳамин маъно дар китоби “Ат-тоҷ”-и донишманди маъруф Ҷоҳиз Абўусмон Амр ибни Баҳрайни Маҳбуби Кинонии Басрӣ (150-255 ҳ.қ) омадааст.
    Марҳуми Абўрайҳони Берунӣ (р) низ оиди иди Наврўз ва ҷашн дар он, дар китоби “Осорул-боқия” матолибе навишта ва барои он арҷ ниҳода, ки албатта гузориши Абўрайҳон, бештар таърихӣ аст то ба дидгоҳе динӣ ба ин ид назар дошта бошад.
    Ба ҳар ҳол, ҳаргиз ислом оид ба ин ид назаре манфӣ надошта. Оре, шояд касоне аз донишмандони исломӣ ёфт шаванд, ки роҷеъ ба ин ид, дидгоҳҳое манфӣ аз худ иброз дошта бошанд, вале чун бештари онҳо арабанд, ва аз ҳамин нуқта назар нигаристаанд то ба диде исломӣ, аз ин рў наметавон дидгоҳҳои эшонро ҳамон назари ислом пиндошт.
    Комёб бошед.

  2. Рустами азиз,

    Чандин матлаби ахири Шумо зоҳиран саволгузориҳое ҳастанд, ки аз пеш ҷавобро ҳам таъин мекунанд. Ин сабаб мегардад, ки хонандагон ба баҳс бетаваҷҷӯҳ боқӣ бимонанд. Хуб, вақте ки аз пеш хулосаи қатъӣ мебароред, чӣ зарур аст, савол гузоштану посух хостан?

    Сайидюнуси арҷманд, посухи рӯшане доданд, ки беҳтар аст, онро ба ҷои матлаби асосӣ бигузоред. Ихтилоф ангехтан дар байни як гурӯҳи бе ин ҳам хурди хонандагони интернетӣ кори хайре буда наметавонад. Ҳарчанд мефаҳмам, ки мақсади Шумо ангехтан ва ҷалб кардани хонандагон аст.

    Ин бор барои ҳама навиштам, на фақат шахсан ба Шумо. Зинда бошед.

  3. Дӯстон,

    Дарвоқеъ, шахсиятҳои мухталифи исломӣ назароти гуногуне дар бораи Наврӯз навишта ё гуфтаанд, баъзе душманона ва баъзе ҳам дӯстона:

    Яке аз шахсиятҳое, ки ба Наврӯз чандон назари дӯстона надоштааст, Имом Ғаззолӣ мебошад, ки навиштааст:

    منكرات بازارها: … و صورت حیوانات [=اسباب بازی] فروشند برای كودكان در عيد. و شمشیر و سپر چوبین [=اسباب بازی‌] برای نوروز و بوق سفالین برای سده‌ … و از اين چيزها بعضی حرام است و بعضی مكروه‌: اما صورت حیوان حرام است و آنچه برای سده و نوروز فروشند چون سپر و شمشیر چوبین و بوق سفالین‌. اين در نفس خود حرام نيست‌. و ليكن اظهار شعار گبران [=زرتشتيان‌] است كه مخالف شرع است و از اين جهت نشايد، بلكه افراط كردن در آراستن بازار به سبب نوروز و قطايف بسيار كردن و تكلف‌های [=تزیین] نو ساختن برای نوروز نشايد، بلكه نوروز و سده بايد مندرس شود و كسی نام آن نبرد. تا گروهی از سلف [=گذشتگان] گفته‌اند كه روزه بايد داشت‌، تا از آن طعام‌ها خورده نيايد. و شب سده چراغ فرا نبايد گرفت‌ [=روشن نبايد کرد]، تا اصلا آتش نبيند. و محققان گفته‌اند: روزه داشتن اين روز هم ذكر اين روز بود و نشايد كه نام اين روز برند. به هيچ وجه‌. بلكه با روزهای ديگر برابر بايد داشت و شب سده همچنین‌. چنان‌كه ازو خود نام و نشان نماند».

    «Мункароти бозорҳо:… Ва сурати ҳайвонот (- асбоби бозӣ) фурӯшанд барои кӯдакон дар ид. Ва шамшеру сипари чӯбин -асбоби бозӣ) барои Наврӯз ва бӯқи сафолин барои Сада… Ва аз ин чизҳо баъзе ҳаром аст ва бъзе макрӯҳ: Аммо сурати ҳайвон ҳаром аст ва ончи барои Сада ва Наврӯз фурӯшанд, чун сипар ва шамшери чӯбин ва бӯқи сафолин. Ин дар нафси худ ҳаром нест. Ва лекин изҳори шиъори габрон (затуштиён) аст, ки мухолифи шаръ аст ва аз ин ҷиҳат нашояд, балки ифрот кардан дар оростани бозор ва сабаби Наврӯз ва қатоифи бисёр кардан ва такаллуфҳои (тазйин) нав сохтан барои Наврӯз нашояд, балки Наврӯз ва Сада бояд, ки мундарис шавад ва касе номи он набарад. То гурӯҳе аз салаф (гузаштагон) гуфтаанд, ки рӯза бояд дошт, то аз он таъомҳо хӯрда наёяд. Ва шаби Сада чароғ фаро набояд гирифт (рӯшан набояд кард), то аслн оташ набинад. Ва муҳаққиқон гуфтаанд: Рӯза доштани ин рӯз ҳам зикри ин рӯз бувад ва наҳшояд, ки номи ин рӯз баранд. Ба ҳеч ваҷҳ. Балки бо рӯзҳои дигар бароба бояд дошт ва шаби Сада амчунин. Чунонки аз ӯ худ ному нишон намонад.»

    Баргирифта аз линки зер:

    http://shahrbaraz.blogspot.com/2008/03/blog-post_16.html

  4. Дар бораи мавъизаҳое алайҳи Чаҳоршанбеи сурӣ, пештар як файли садоӣ дар интернет паҳн шуда буд, ки садои он ба Мутаҳҳарӣ нисбат дода мешуд. Ман садои мутаҳҳариро намешиносам, вале агар ҳамон бошад, дар онҷо чаҳоршанбеи суриро «санади ҳамоқат» хонда ва мегӯяд: «падарони мо «аҳмақ буданд» ки ин ҷашнро мегирифтнд…»

    Ман садои онро ба Рустам мефиристам, лутфан мунташир кунед.

  5. Хумайнӣ низ дар соли 1342 хуршедӣ дар эътироз ба шоҳи собиқи Эрон Наврӯзро таҳрим карда будв а онро рӯзи азои умумӣ эълом кард.

    Дар ҳоле, ки наврӯз ба шоҳи собиқи Эрон ва сиёсатҳои вай ҳеч иртиботе надошт ва танҳо ҳадафи Хумайнӣ таҳрими Наврӯз будааст. Наврӯзе, ки оғози зиндашавии дубораи табиъат ва оғози соли нав ва оғози зиндагии нав ва оғози шодию хурсандии нав аст.

    Эъломияи вай дар бораи таҳрими Наврӯз инҷост:

    http://www.ir-psri.com/Show.php?Page=ViewArticle&ArticleID=197&SP=Farsi

    http://www.irdc.ir/fa/content/6633/default.aspx

  6. Бархе аз тоҷикони ба эҳтимоли зиёд салафӣ алайҳи Наврӯз ибрози нпазар кардаанд, ки намунаҳое аз афкори онон порсол дар вебсайти Озодӣ мунташир шуд:

    Ном: X аз: Moscow 13.03.2008 12:52 Salom aleykum. in idi islomi nest,,mo kho otashparast nestem ki navruz jashn bigirem yo in ki msili mardumi Eron rahgum boyad naboshem.

    Ном: Oyatulloh аз: nurobod 20.03.2008 11:19 salom ba kormandoni radioi ozodi va ishtirokchiyoni in somona mekhostam yakchiro ilova kunam ki oyo navruz az nazari mashruiyati islom tahti dasturi islomi kuron va yo sunnati nabavi omadaast? albatta shakhsi musulmon hangomi anjom dodani har amaleki naboshad boyad tahti muroqabati dasturi islomi amal kunad agar muvofiki in dastur boshad in ijozat ast va gar na in az mo nest mebinem ki navruz na dar kuron v na dar hadis va na dar hazorai islomi omadaast balki in az jashnhoi zardushtist. lokin shoyad suole ba man dihed ki har on chizeki dar dasturi shumo naboshad amal kardan ba u mamnu ast da javob meguyam ki ne har amaleki dar dasturi islomi naboshad mo nazar ba mohiyati on mekunem ki agar manfiat ba islom yo ba hayoti mo boshad in joizast va gar mazzarat doshta boshad in mamnu ast mebinem ki dar navruz agar to bujilaki po manfat boshad ammo to zonu masiyat ast ki dar in ruz chandin korhoi gayri mashru amali meshavad . yakchi digar ro ilova kunam ki hejkas nametavonad guyad ki islomro dar harchi nkhaloned ne balki islom sarchashmai hayoti most va mo boyad uro dar hama holat itoat kunemu va muvofiki on amal kunem

    Ном: X 22.03.2008 17:04 kho gapi shumo ham durust,,mardummi mo yak ruz khursandi mekunad va 364 ruzi digar dar gami barqu nonu ob…Navruz gufta gashtan girend.

    Ном: abu nasan аз: kanada 24.03.2008 12:23 ba (Daler) barodar ty xudat mutaasib shudai ba dini majusiyon baroi onki (navruz) az majusihoi otash parast ast tu az xudo bexabaro xudo hidoyatat kunad mardumro ba bedini daavat nakun

    http://www.ozodi.org/forum/19250.html

  7. Фаромарз,
    Ин ҷониб билохира нафаҳмидам шумо чӣ чизеро мехоҳед собит кунед? Дар мавриди иди Наврўз ва ҷашн дар он, агар касе бихоҳад назари ислом роҷеъ ба онро бидонад, роҳе ҷуз ин надорад, ки бояд бубинад манобеи исломӣ чӣ мегўянд. Манобеи исломӣ яъне Қуръон, суханони Паёмбар (с), Аҳли байти ў, саҳобагон, тобеин ва тобеи тобеин. Оё шумо сухане манфӣ аз ин номбурдаҳо дар мавриди Наврўз дидаед? Он чи камина аз ҳазрати Содиқ (а) нақл кардам, ҳуҷҷат аст барои мусалмонон; ҳам барои шиа ва ҳам барои аҳли суннат. Чаро ки ҳазрати Содиқ (а) имом аст назди шиаён, ки суханони имомонро ҳуҷҷат медонанд, ва аммо назди Аҳли суннат аз он ҷо, ки ҳазрати Содиқ (а), аз бузургони тобеин ба шумор меравад.
    Аммо ин ки фалон кас (ҳар кӣ бошад) чӣ гуфта ва фалон касе дигар масалан дар сомонаи радиои Озодӣ чӣ назаре перомуни Наврўз иброз доштааст, ин ки ҳуҷҷат нест. Яъне шумо мехоҳед дидгоҳи он касро бар гардани ислом бор кунед. Ин ки расми инсоф нест.
    Имом Хумайнӣ – ҳарчанд дар бузургӣ ва вафодорияш ба ислом шакке надорам – вале сухани ў дар ислом ҳуҷҷат нест.
    Агар қарор аст баҳсе дар ин сомона матраҳ шуда ва перомуни он дидгоҳҳо ва баҳсҳо мубодила гарданд, ҳар чи бошад, билохира баҳс, барои худи баҳс нест, ки талош шавад чизе бигўем ва аз ҳар он чи мо ё шумо мўътақидем, ҳадафе ҷуз рўи курсӣ нишондани сухани “ман” надошта бошем.
    Комёб бошед.

  8. Навруз аз диди ислом хамвора мазмум ва носутуда буда ва хаст, чун ислом бо хеч ойине, ки реша дар фарханги сомй (арабй ва яхудй) надорад, сари созиш надорад. Бо таваччух ба ин ки ислом динест мухтасси арабхо (бино ба таъкиди худи Аллох дар Куръон) наметавон интизор дошт, ки Навруз (ки ойини хирадварзон аст) мавриди таъйиди он вокеъ шавад. Газолй, Мутаххарй, Хумайнй ва даххо худситези дигар, ки аз бахти бад, аз миёни миллати мо бархостаанд, дар накухиши Навруз санги тамом гузоштаанд. Дар холе ки фалсафаи Навруз ба танхои садчандон пурарзиштар аз кулли таълимоти исломист ва муъчизаи акли башарист, ки бо чунон диккате дар даврони бостон замони баробарии шабу рузро мушаххас кардааст. Инкори Навруз инкори Хиради Парвардигор аст, ки гайхону чахонро бо назми хиракунандае офаридааст. Мункирони Навруз мункирони Хиради худовандианд. Мункири хакикати сиришти чахонеанд, ки зистгохи мову шумост. Аз Куръону ислом чизе бартар аз ин интизор намеравад.

  9. Сайидюнус,

    Аз ҳамон оғоз нависандаи матлаб ба суханони Мутаҳҳарӣ ва Ғаззолӣ ишора карда ва ба худии худ рӯшан аст, ки мавзӯъи баҳс бархӯрди мусалмонон ё шахсиятҳои исломӣ бо Наврӯз аст.

    Ва ин як воқеъият аст, ки бисёре аз мусалмонон ва пешвоёни мусалмон бо Наврӯз ситез доштаанд ва акнун ҳам Наврӯзситезӣ падидае роиҷ дар миёни иддае аз мусалмонон аст. Далоиле, ки ман овардам ишора ба он аст, ки бадбахтона Наврӯзситезӣ дар миёни бархе тоҷикони манқурт ва худгумкарда низ батадриҷ роиҷ мешавад.

    Дар мавриди дидгоҳи ислом дар бораи Наврӯз, возеҳ аст, ки ислом на танҳо дар бораи Наврӯз, ки дар бораи бисёр суннатҳо ва фарҳангҳои дигар (ғайр аз асотири яҳудӣ ва арабӣ) низ хомӯш аст, ва ин боз ҳам бар заминӣ будани муҳтавиёти Қуръон далолат мекунад.

    Масалан мо дар ҳеч куҷои Қуръон дар бораи фарҳангҳои ҳиндӣ ва чинӣ ва ғайра низ иттилоъе наметавонем пайдо кунем. Агар он каломи худованд буд, албатта дар бораи тамомии мардумони ҷаҳон ва ойину суннатҳои онон иттилоъ медод ва ба фарҳангу суннатҳои арабӣ маҳдуд намешуд.

    Аз сӯйи дигар, фақеҳон ва донандагони Қуръон бар асоси мабонӣ ва усули шаръи исломӣ мушаххас кардаанд, ки чи чизе фарз аст, чи чизе суннат аст чи чизе бидъат ва чи чизи дигар куфр.

    Шояд фақеҳони давраи аввали ислом (ё аҳли салаф ва тобеъин ва…) дар бораи Наврӯз чизе нагуфта бошанд, ва ё ҳам гуфта бошанд ва он то замони мо нарасидааст, магар ончи шиъиён ба Ҷаъфари Содиқ нисбат медиҳанд, ки ин ривоят ба эҳтимоли зиёд ҷаълист.

    Ва мантиқан дар аҳди аввали ислом пешвоёни мусалмон наметавонистанд бо Наврӯз сари ситез дошта бошанд, чун бо мухолифати сахти эрониён рӯбарӯ мешуданд ва ночор буданд онро пазиранд ва бо шаръи исломӣ татбиқ кунанд ва албатта бисёре аз суннатҳои наврӯзӣ, ки бо ислом мухолиф медонистанд, аз миён бурданд. Ғаззолӣ ҳам, ки шайхулислом буд, аз ҷумлаи афроде буд, ки дар аз миён бурдани суннатҳои наврӯзӣ нақши манфуре дошт.

    Ҳоло, ки аз назари шахсии худат, ислом бо Наврӯз ситез надорад ва ҳатто агар онро таблиғу ташвиқ мекунад, хуб аст, вале худат бигу, ки оё сухани ту ва хостаҳои ту дар миёни чи дастае аз мусалмонон муътабар аст? Дар ҳоле, ки оятуллоҳҳои зиёде ҳастанд, ки рутбаи болотаре доранд ва ҳарфи онҳо қонун аст, ва фақеҳу қозиҳо ва муллоҳои зиёде ҳастанд, ки қазоват мекунанд ва фатво медиҳанд, ва дар марокизи исломӣ фатвоҳо ва аҳкоми онҳо эътибори шаръӣ доранд, фатвоҳо ва назароти шахсии ту, дустам, ба чи дарде мехӯрад?

  10. Наврӯз ва Ислом. Зоҳиран ин ду вожа ба ҳам мухолифанд, аммо пайравони Ислом дар Тоҷикистон мегӯянд, таҷлили Наврӯз ҳеҷ мухолифате ба фармудаҳои Ислом надорад.

    Онҳо Наврӯзро ба унвони иди баҳор, эҳёи табиат ва соли нав мешуморанд. Сайид Иброҳими Назар, узви раёсати олии Ҳизби наҳзати исломии Тоҷикистон, мегӯяд, таълимоти Ислом барои таҷлил аз иди Наврӯз маҳдудиятҳои хосро пешбинӣ намекунад. Оқои Назар мегӯяд, Наврӯз ҷашни миллии тоҷикҳост ва ба мазҳаби онҳо ихлол ворид намесозад. Ба таъкиди вай тоҷик будан дигар асту мусулмон будан дигар.

    Аммо Эгамбердӣ Худойбердиев, узви фатвои Маркази исломии Тоҷикистон, гуфт, агарчи ихтилофи рӯирост миёни аҳли Ислом ва тарафдорони ҷашни Наврӯз то ҳанӯз мавҷуд нест, аммо иддае аз муаллифони фиқҳ маросими таҷлил аз Наврӯзро дар китобҳои худ мамнӯъ эълон доштаанд. Ба далели ин ки ин ид аз замони оташпарастон боқӣ мондааст ва расми паридан аз болои оташро дар худ таҷассум мекунад. Суннате, ки дар Ислом комилан онро қабул надоранд.

    Зоҳири Давлат, коршинос дар умури адён ва сиёсат, мегӯяд, Наврӯз иди мазҳабӣ нест ва ҷашн гирифтани он барои мусулмонҳо ҳеҷ айбе ҳам надорад. Дар ҳоле ки мусулмонони дунё Иди Рамазон ва Иди Қурбонро аз идҳои муҳими худ мешуморанд. Зоҳири Давлат мегӯяд, Ислом монеъи урфу одот намешавад. Дар вуҷуди Ислом то ҳанӯз расму ойинҳои зардуштиву бутпарастӣ ҳифз мешаванд.

    Вале дар Шӯравии пешин ба Наврӯз ҳамчун ба як иди мазҳабӣ менигаристанд ва аз таҷлили он ҷилавгирӣ мекарданд. Пайравони калисоҳои масеҳӣ имрӯз низ Наврӯзро ба мусулмонҳо нисбат медиҳанд ва мегӯянд, ки муносибати онҳо бо ин иди қадимаи мардуми форизабон хеле нарм аст ва дар ин рӯз масеҳиён низ истироҳат мекунанд ва барои сайру тамошо ба кӯчаҳо мерезанд.

    Фирӯза Шамсиева, муншии маҳфили рӯҳониёни баҳоӣ дар Душанбе, Наврӯзро соли нави баҳоиҳо унвон кард ва гуфт, ки тибқи таълимоти Ҳазрати Баҳоуллоҳ ин соли нави баҳоиён аст. Онҳо низ гирди як хони сернозу неъмат ҷамъ меоянд ва рӯзи навро ҷашн мегиранд. Фирӯза мегӯяд, дар ин рӯз баҳоиҳо соли навро барои ҳам табрик мегӯянд ва хостори накӯиҳо барои ҳамдигар мешаванд. Вай гуфт, ин ҷашн барои баҳоиҳо ҷашни хосу муҳим аст ва дар ин рӯз онҳо аксаран рақсу бозӣ мекунанд, агарчи анъанаи пухтани суманакро надоранд.

    Бештари коршиносон мегӯянд, баробари вуруди Ислом ба таърихи форсзабонҳо дар мавриди таҷлил аз иди Наврӯз маҳдудиятҳо ҷорӣ шуд. Аммо баробари рӯи кор омадани хилофати аббосӣ ва ташкили силсилаҳои Тоҳириён, Саффориён ва Сомониён ҷашни Наврӯз дубора равнақ ёфт ва то ба рӯзгори мо расид.

  11. Навруз ва Ислом аз реша бо хам хилоф доранд. Мисол, солшумории исломй дар давоми сол хамеша тагйир ёфта меистад, вале солшумории ориёй ё наврузй аслан тагйир намеёбад ва аз 1-и фарвардинмох (21 март) огоз мешавад.

  12. Ба ҳар ҳол ҳароси ман ин аст, ки Нарвуз андак-андак ба ҷавонону наврасони мо ҳамчун як одати бегона ва хасмона талқин мешавад.

    Як замон дар коммунистӣ салларо биёр мегуфтанд, тоҷикон калларо меоварданд.

    Таърих такрор мешавад. Як бор дар шакли фоҷиа ва бори дувум дар шакли мазҳака.

  13. Рустам,

    Ман бо ин назар сад дарсад мувофикам. Ин нигаронӣ вуҷуд дорад, ки бархе чаламуллоҳо кудаконро нисбат ба Наврӯз бадбин кунанд, чунончи ин корро алакай нисбат ба Рӯзи Ҷаҳонии Занон – 8 Март – карданд ва то ҷое муваффақ шуданд, ки мақомоти безсавод низ онро рӯзи модарон эълом карданд.

  14. Фаромарз,
    Мушкили шумо ва амсоли шумо дар арзёбии дидгоҳҳои исломӣ, дар ин аст, ки – ҳамон тавре ки пештар ҳам дар номанигориҳои мутааддиди хеш гуфта будам, – шумо ба ислом бо як айнаки хоссе нигоҳ мекунед. Шумо ба ислом, бо диди “ислом чи гуна аст?” нигоҳ намекунед, то бубинед воқеан ислом дар масоил (масалан дар мавриди иди Нарўз) чӣ назаре дорад, балки назаратон, бо диди “ислом ин аст, ки ман мегўям, ва ё лоақал ман мебинам” аст. Вақте инсон ба ислом (ва ё ҳатто ба ҳар мактабу машрабе) ин чунин нигоҳ мекунад, чашмонаш танҳо ба чизҳое бармехўрад, ки ҳадафи ўро таъмин кунад, ва аз чизҳое, ки дар ростои таъмини аҳдофи ў нест, чашмпўшӣ менамояд, ва ё онҳоро – дониста ё нодониста – нодида мегирад.
    Ин ҷониб арз кардам, ки агар касе бихоҳад роҷеъ ба дидгоҳи ислом роҷеъ ба иди Наврўз (ба унвони мисол) ошно шавад, кори ў ин аст, ки бубинад манобеи аслии ислом (Қуръон, суннат, қавли тобеин ва тобеи тобеин) дар ин бора чӣ мегўянд, на ин ки ба иҷтиҳодоти ину он, ки хатобардоранд назар афканад, ва онҳоро меъёр қарор бидиҳад.
    Ҳамин айнаки хосси шумост, ки шуморо водор карда, ки бо камоли бебокӣ, ривояти ҳазрати Содиқ (а)-ро, ривояти ҷаълӣ қаламдод кунед. Иттифоқан ин ривоят, ки аз тариқи ровиёне, ки ҳамагӣ “сиқа” (мавриди эътимод дар истилоҳи ҳадиспажўҳӣ) ҳастанд нақл шудааст, ва аз тариқи Муалло ибни Хунайс ба ҳазрати Содиқ (а) мерасад, ривоятест комилан саҳеҳ ва то ҳанўз ҳеҷ ҳадиспажўҳе онро на ин ки ҷаълӣ, ҳатто ривояти заиф ҳам надонистаанд. Соҳиби китоби “Мафотеҳул-ҷинон” марҳум Шайх Аббос, ки онро дар китоби хеш нақл кардааст, дар муқаддимаи китобаш тасреҳ мекунад, ки “Ман ҷуз он чи саҳеҳ аст нақл намекунам”.
    Воқеан, ҳайратовар аст, ки ба ин роҳатӣ ва бебокӣ шумо ин ривоятро ба ҷаъл нисбат диҳед. Аз ин ба баъд, андаке дар ин замина ҷониби эҳтиётро баргиред. Чунин нест, ки ҳар чи тибқи майлу хоҳиши шумо набошад, барои ин ки сухани худро бихоҳед рўи курсӣ биншонед, он чизро ба ҷаълу аз ин қабил чизҳо нисбат диҳед.
    Ва аммо ин ҳам ки мегўед: “Дар мавриди дидгоҳи ислом дар бораи Наврӯз, возеҳ аст, ки ислом на танҳо дар бораи Наврӯз, ки дар бораи бисёр суннатҳо ва фарҳангҳои дигар (ғайр аз асотири яҳудӣ ва арабӣ) низ хомӯш аст, ва ин боз ҳам бар заминӣ будани муҳтавиёти Қуръон далолат мекунад”, чунин сухани нопухта аз беиттилооӣ шумо нисбат ба маорифи исломӣ парда бармедорад.
    Чаро ки динҳо, хусусан исломи азиз, ки охирин дини осмонист, дар заминаи баёни аҳкоми шаръӣ, наёмадаанд то ҳар он чиро, ки ҳалолу мубоҳ аст баён кунанд, балки омадаанд то ҳар ончиро, ки ҳарому мамнўъ аст бозгў кунанд. Масалан дар мавриди хўрданиву ошомиданиҳо, чунин нест, ки ислом биёяд ва яко-яки чизҳои ҳалолро баён кунад, балки вазифаи ислом, баёни хўрданиву ошомиданиҳои ҳаром аст, ки масалан гуфта: Арақ, гўшти хук, гўшти мурдор ва чанд чизе дигар ҳаром аст. Аммо дар мавриди ҳалолҳо, бо як калом гуфта: “Ҳар чизе бароят ҳалол аст магар он чи ки ҳаром буданаш дар Қуръону суннат зикр шуда бошад” (Куллу шайъин лака ҳалолун ҳатто таълама аннаҳу ҳаромун). Яъне агар чизе дар Қуръону суннат ба унвони чизи ҳаром қаламдод нашудааст, вай чиз ҳалол аст.
    Дар мавриди урфиёт ҳам чунин аст. Вазифаи ислом ин нест, ки яко-яки чизҳои мубоҳ (ҷоиз)-ро баён кунад, балки вай – ба тасреҳи худаш – танҳо ўҳдадори баёни чизҳои мамнўъ (ғайри ҷоиз) аст. Масалан гуфта: Ҳар он маросими урфие, ки бархоста аз хурофот ва мухолиф бо тавҳид ва яктопарастӣ бошад ҷоиз нест. Аммо дар мавриди дигар маросим, ки бар хилофи тавҳиду яктопарастӣ набошад, бо як калом гуфта: “Ҳар чизе бароят мубоҳ аст магар мамнўияташ дар Қуръону суннат баён шуда бошад” (Куллу шайъин лака мубоҳун ҳатто таълама аннаҳу мамнўъ). Яъне агар маросиме, мамнўияташ дар Қуръону суннат зикр нашуда бошад, вай чиз ҷоиз аст.
    Ҳоло, оё иди Наврўз дар манобеи динии мо, ба унвони як иди ғайри ҷоиз ва хилофи яктопарастӣ қаламдод шудааст, ё на? Коре надорем, ки ину он чӣ гуфтаанд.
    Қатъан на, балки ривояти ҳазрати Содиқ (а) ин идро, тақрибан ба унвони як иди динӣ бармешумуранд.
    Ва аммо ин ки мегўед Қуръон перомуни суннату фарҳангҳои ғайри сомӣ, чизе нагуфтааст, посухаш он аст, ки ҳамон тавре ки пештар гўшзад кардам, Қуръон чунон ки китоби фаласафу физику шимиё нест, ҳамчунин китоби баёнкунандаи суннатҳову фарҳангҳои милали мухталиф ҳам нест. Қуръон, китоби ҳидоят аст, Қуръон китоби инсонсозӣ аст, Қуръон китоби худшиносиву худошиносӣ аст.
    Ва он чи ҳам, ки ба унвони суннатҳои сомиён қаламдод мекунед, инҳо суннату одоту русуми миллате махсус нестанд, балки маросими дине осмонӣ ҳастанд. То замони зуҳури ислом, баёнкунандаи ин маросим, дини яҳудияту масеҳият буд. Ва бо зуҳури ислом, порае аз он маросим мансух, ва порае дигар мавриди имзои ислом қарор гирифта ва барои мусалмонон ҳам ташреъ гардид.
    Хоҳиш мешавад, аз ин ба баъд, ҳар матлабе роҷеъ ба ислом баён мекунед, бо андаке мутолеа бинависед, на ин ки ҳар чи дилатон хост ба ислом нисбат, ва ҳар он чиро мавриди писанди шумо набошад, онро аз ислом дур ангоред.
    Комёб бошед.

  15. Сайидюнус,

    Бубин, дар ин ҷо худат боз ҳамон чизҳое, ки ман гуфтам таъйид кардӣ. Ҳоло дидем, ки Наврӯз бар асоси донистаҳои ту аз Қуръон мубоҳ аст, вале худат низ гуфтаӣ, ки ислом «ҳар маросиме, ки бархоста аз хурофот ва мухолиф бо тавҳид ва яктопарастӣ бошад» манъ кардааст.

    Пас дар ин ки ман гуфтам, мусалмонон Наврӯзро бо фармудаҳои ислом татбиқ карданд, ва чизҳое ки мухолиф бо ислом медонистанд, аз миён бурданд, чи иштибоҳ вуҷуд дорад?

    Ин нуктаро бисёре аз таърихнигорони мусалмон низ зикр кардаанд, ки чи русуме дар Наврӯзи пеш аз исломӣ вуҷуд дошт ва кадоме аз онҳо баъд аз ислом аз миён рафтанд.

    Дувум, нигаристан аз айнаки махусусро, ки ба ман нисбат медиҳӣ, худат дақиқан бо ҳамин шева кор мекунӣ. Мебинӣ, ки аз чи роҳҳое мешавад дар ислом барои ин ё он умур тавҷеҳ пайдо кард ва баъд аз ёфтани тавҷеҳ худатро мутақоъид мекунӣ ки ислом дар фалон ва беҳмон умур бетараф набуда ва ҳарфи мушаххасе гуфтааст.

    Ва боз барои умуре, ки ислом аслан дар бораи онҳо хомӯш аст, боз ҳам тавҷеҳ пайдо мекунӣ ва мегӯяӣ, ки ба ин далел ва ба он далел дар ин мавридҳо хомӯш будааст.

    Аммо як муҳаққиқи бетараф албатта аз канор меистад ва ҳам хубиҳо ва ҳам бадиҳо, ҳам камиҳо ва ҳам костиҳои як шайъи ё мавзӯъи таҳқиқро бозменамоёнад. Агарчи ту маро бетараф маҳсуб намекунӣ, ҳоло худат бигӯ, ки то инҷо ҷуз таъриф тавсиф ва далелёбӣ ва тавҷеҳ барои ислом то имрӯз чи кор кардаӣ?

    Ҳамчунин аз навиштаҳоят сад дарсад рӯшан аст, ки ту бетараф нестӣ, чун худатро ба ислом мутаъаллиқ медонӣ ва на танҳо мутаъаллиқ медонӣ, ки ишқу алоқаи худро ба он ҳамвора иброз доштаӣ. Ва вақте, ба чизе ишқу алоқаи зиёд дошта бошӣ, табиъист, ки ин дилбастагӣ одамро кӯр мекунад ва ҳама чизро ҳусн мебинӣ ва аз дидани қубҳи он оҷизӣ. Ин равиш равиши таҳқиқ ва равиши илмӣ нест. Илм бо тафаккури интиқодӣ ва тардид пеш меравад ва ҳамин равишҳо аст, ки илм ва таҳқиқоти илмӣро муътабар мекунад. Аммо корҳое, ки худат мекунӣ, таблиғот асту бас!

    Ман албатта аз чизҳои дилписанди ислом сарфи назар накардаам, ва шояд дар оянда дар бораи онҳо низ хоҳам навишт, ин дин ҳам мисли адёни дигар дар канори зиштиҳо хубиҳое низ дорад, вале то ин ҷо, ки ман дарёфтаам, ин хубиҳо дар дараҷаи аввали фармудаҳои ислом нестанд, балки чизҳои дувумдараҷа ва чандумдараҷа ҳастанд. Баракс усули аслии ислом чизҳое ҳастанд, ман наметавонам онҳоро хуб гуям.

    Масалан вакте киёс мекунам, се асли аввали ойини зартушт, андешаи нек, гуфтор инек ва кирдори нек, ки тамомии корҳои башар аз ин се бармехезад, ишора ба хубӣ ва ахлоқи хуб мекунанд. Вале ин чизҳо дар ислом асли аввал нестанд, инҳо албатта дар ислом ҳам батакрор зикр шудаанд, саховату неки, дустию сулҳ, маърифатпарастиву чавонмарди инҳо ҳама дар ислом ва ҳатто дар динҳои бутпарасти ҳам ҳастанд. Вале ойини Зартушт инҳоро асл қарор дода, вале ислом ва адёни дигар онҳоро чизҳои дараҷоти дигар, яъне ғайр аз аввал, қарор додаанд. Инҳо дар миёни панч асли аввали ислом нестанд. Асли авали ислом ин нест, ки мегуяд хуб бош ва рост гу, балки ин аст, ки мегуяд, ба худо ва паёмбюар имон дошта бош, рузау намоз анчом деҳ, тавофи каъба кун, закот деҳ, ин корҳо лузуман ҳидоят ба суӯйи хубӣ нестанд, ҳарчанд албатта барои як муъмин корҳои хубе маҳсуб мешаванд.

    Дар мавриди ривояти Ҷаъфари Содиқ, ман аслан ба ривоятҳо чандон бовар надорам. Вақте ки манбаъи суханеро мегуяд, то рсидани он ба манбаъи дувум алакай маънии он тағйир карда ва он зиёд таҳриф шудааст, чи расад ба бисёре аз аҳодис ва ривоёти исломӣ, ки менависанд, шунидам аз фалон ибни фалон ки вай аз фалон ибни фалон шунидааст, ки вай боз аз фалони дигар шунидааст, ки ва гйра ва ҳоказо… Инҳо шояд нисбатан қобили бовар ва эътимод бошанд, то ҳадде метавон ба онҳо бовар кард, вале ба ҳеч ваҷҳ онҳо ҳақоиқи комил ва таҳрифнашуда нестанд. Агар чунин набуд, дар миёни худи ҳамон пешвоёни мусалмон ихтилофот сар намезад ва аз як дин садҳо фирқа ва мазҳаб ба вуҷуд намеомад, чун ҳар инсоне суханеро ба шеваи худ мешунавад ва тафсир мекунад.

    Дигар, ин ки ҳадиспажӯҳӣ низ дар замони оғози ислом роиҷ буда ва равишҳое (методология) барои ташхис ва тафкики аҳодиси саҳеҳ аз ҷаълӣ ба кор мерафт, акнун дар қарни 21 наметавон ба онҳо зиёд эътимод кард. Эътимод ба онҳо низ бояд нисбӣ бошад. Агар шумо майл доред, эътимод кунед, вале ман ва шояд чандин нафари дигар, ки ба ин равишҳо эътимод надорем, пас ба сиҳҳати он ривоёт ва аҳодис низ зиёд эътимод надорем.

    Дигар ин ки, худат гуфтӣ, ки ислом омадааст, танҳо чизҳои мамнӯъаро баён кунад, пас ислом барои инсон дигар фурсате барои андешидан ва дарёфтан боқи нагузоштааст, ва бо ин ки мегуӣ дини ҳидоят ва раҳнамоист, муғоират дорад. Чун агар манзураш раҳнамоӣ буд, методологи ё равишҳое барои шинохти хубу бад пеш меовард, то мардум худашон бо раҳнамоии он дарёбанд, ки чи чиз хуб ва чи чиз бад аст, вале вакте ки он меояд ва бар бархе чизҳо хатти бутлон мекашад ва онҳоро мамнӯъ мекунад ва бархе чизҳои дигарро ҳалол мешуморад, ин дигар раҳнамоӣ нест, балки роҳбандӣ аст, ки ҳатто имкони андешидану тасмим гирифтани озодонаро аз инсон салб кардааст. Дигар ниёзе ба хиради инсонӣ нест, ки рӯйи ин чизҳо кор кунад, чун роҳ барои хирадварзӣ баста шудааст.

    Ҷои дигар, вақте мегуӣ, ки Қуръон китоби инсонсозӣ аст, агар чунин бошад, пас он набояд дар миёни инсонҳо тафриқа мегузошт ва ҳама чизҳоро ба забони арабӣ ва мубтанӣ бар фарҳанги араб ва мардумони наздик ба он (масалан яҳудиёну мисриён ва гайра) намефиристод. Албатта Худо бояд медонист, ки дар рӯи замин он замон танҳо арабҳо вуҷуд надоштанд ва агар фарҳангҳои дур аз биёбони арабро агар таблигу ташвик намекард, шояд дар бораи онҳо иттилоъ медод.

  16. Сайидюнус,

    Дар мавриди ин ки, қаблан чанд бор гуфтӣ, ки Қуръон илми физик ва шимӣ ва адабиёт ва ҳунарв а чизҳои дигар нест, балки аз ҳамаи инҳо аносире дар бар дорад.

    Дуруст аст. Вале дақиқитарин ва мушаххастарин таърифи он, ҳамин аст, ки он як китоби мазҳабист. ҳама кутубит мазҳабӣ, мавзӯъоти мухталиферо дар бар доранд ва дар бораи умури мухталиф иттилоъоте ироа додаанд, ё чизҳоеро баён кардаанд. исёре аз китобҳои адабӣ низ чунин аст. Шумо дар шоҳнома низ, ки китоби илмӣ монанди физик ва шимӣ ва ситорашиносӣ ва иқтисод ва ҷомеъашиносӣ ва сиёсат ва ғайра… нест, иттилоъотеро метавонед пайдо кунед, ки ба ин чизҳо ишора мекунанд ва ин мавзӯъотро дар бар гирифтаанд. Шоҳнома ва ҳар китоби дигаре низ фалсафаҳое дар бар дорад. ҳамин тур дар лобалои ашъор ва осори Ҳофиз, Мавлоно, Саъдӣ, Шекспир, Гандӣ, Ниче, Чехов ва дигарон низ ингуна иттилоъотро метавон пайдо кард. вале онҳо умдатан кутуби адабӣ ва гоҳо фалсафӣ ҳастанд, ва Қуръон ва инҷил ва кутуби дигари динӣ ҳам пеш аз он ки бигуем ҳовии мавот ва матолиби дигар ҳастанд, дақиқтарин ва мушаххастарин таърифи онҳо ҳамин МАЗҲАБӢ ё ДИНӢ будани онҳост.

  17. Фаромарз,
    Шумо куҷо аз ин ҷониб таъйиди гуфтаҳоятонро пайдо кардед? Иддаои шумо ин буд, ки Наврўз дар ислом, бо истинод ба гуфтаи бархе аз донишмандони исломӣ, дуруст нест. Посухатон додем, ки ба ин далелу он далел чунин нест. Ва аммо агар дар ин гуфтаи ислом, ки “Ҳар он маросими урфие, ки бархоста аз хурофот ва мухолиф бо тавҳид ва яктопарастӣ бошад ҷоиз нест”, таъйиди иддаоятонро ёфта бошед, чунин таъйиде дар суратест, ки ислом дар иди Наврўз, падидаҳое дида бошад, ки реша дар хурофот ва хилофи тавҳид аст. Ҳол он ки иддаои мо он аст, ки чунин нест. Ба ин далел, ки – боз ҳам такрор мекунам – манобеи аслии мо, дар хусуси Наврўз, ба чизе аз хурофот ва ё хилофи тавҳид сухан ба миён наёвардааст.
    Аммо фарз кунем, чунин чизе (яъне хурофот ва ё матлабе хилофи тавҳид) дар иди Наврўз бошад, ва ислом ба ҳамон хотир, он падидаҳоро манъ кардааст, дар ин сурат, мухолифати шумо бо ислом, ба ин хотир хоҳад буд, ки ислом зидди хурофот ва чандтопарастӣ аст, ва шумо тарафдори умури хурофӣ ва ҳомии чантопарастӣ. Дигар, шумо дар ин сурат, дақиқан, бар хилофи хираду фитрати инсонӣ гом бардоштаед, дар ҳоле ки аз оғоз шиори хирад сар медиҳед.
    Ва аммо ин ки доштани айнак дар арзёбии масоилро аз худ ба дур ва ба мо нисбат медиҳед, боз ҳам ба иштибоҳ роҳ медиҳед. Матлаб дар ин нест, ки инсон агар бихоҳад ба масоил ба чашми инсоф ва бидуни айнаке хосс назар андозад, ҳатман худ андешае муайян ва ба оин ё мактабе мушаххас гароиш надошта бошад. Ҳар инсоне, агар инсони оқил аст, ҳатман андешае ба сар дорад ва мактаберо пайравӣ мекунад. Метавон иддао кард, ки инсони комилан бетараферо наметавон пайдо кард.
    Балки мурод аз инсоф ва бе айнак нигоҳ афкандан дар масоил, арзёбии масоил аст аз берун, хоҳ соҳиби чунин арзёбӣ, гароиш ба мактабе хосс дошта бошад ё надошта бошад. Бинобар ин шумо рост мегўед, ки ин ҷониб бетараф нестам, хештанро ба ислом мутааллиқ медонам ва ишқу алоқаи худро ба исломи азиз иброз медорам. Ин ки барои ҳар хонандаи навиштаҳои ин ҷониб мушаххас аст. Шумо ҳам “мусичае бегуноҳ” нестед. Комилан ақоиду гароишҳоятон барои ҳар хонанда ҳувайдост.
    Ҳоло, дар айни ҳол, мо ҳар ду, дар арзёбии масоил, метавонем ҷониби инсофро баргирем, ва бо меъёрҳои дуруст ва муттакӣ бар хиради одамӣ он масоилро арзёбӣ кунем. Дар ин ҷост, ки шумо айнаки худ як сў намегузоред. Масоилро бо диди инсоф ва бо меъёрҳои саҳеҳ арзёбӣ намекунед. Ба ислом ва маорифи он, чунон нигоҳ мекунед, ки айнакатон нишон медиҳад, ва ё амдан мехоҳед чунин нишон диҳед. Сухани мо, он ҷо ки аз айнаке муайян сўҳбат ба амал овардем, ҳамин аст.
    Комёб бошед.

  18. Фаромарз,
    Дар мавриди панҷ асли ислом, ки мегўед дар онҳо чизе аз қабили пиндори нек, гуфтори нек ва кирдори нек пайдо накардаед, ва ислом ин масоилро, ба иддаои шумо, масъалаи дуюминдараҷа қарор додааст, ин ҷо ҳам дар арзёбӣ, беиттилооӣ ва ё ҳамон айнаки шумо қазоват мекунад.
    Аслан, ин панҷ асли исломӣ, баргирифта аз ривояте машҳур аст, ки дар он, миёни ҳазрати Ҷабраили амин (а) ва Паёмбари гиромӣ (с), ҷиҳати таълими мўъминон, дар бораи аркони асосии дини мо сухан ба миён омадааст, ки он аркон иборат ҳастанд аз: имон, ислом ва эҳсон. Ва шумо фақат ба рукни ислом, ба унвони асли асосии ислом, даст ёзида ва дигар арконро, ки яке аз он яъне рукни имон, ки дар дараҷаи аввал, ва рукни эҳсон, ки баъд аз рукни ислом қарор дорад, нодида мегиред, ё аслан хабаре дар бораи онҳо надоред.
    Барои рўшантар шудани масъала, он ривояти машҳурро аз китоби Саҳеҳи Бухорӣ (р) нақл мекунам:
    “Рӯзе ҳазрати Муҳаммад (саллаллоҳу алайҳи ва олиҳи) назди мардум буд, ки баногаҳ ҳазрати Ҷабраил (алайҳис салом) пеши ӯ омад ва пурсид: “Имон чист?” Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва олиҳи) гуфт: “Имон он аст, ки ба Худо, фариштагонаш, мулоқоти Ӯ, паёмбаронаш ва ба зинда шудан пас аз мурдан, имон ва бовар дошта бошӣ”. Пурсид: “Ислом чист?” Гуфт: “Ислом ин аст, ки Худоро бипарастӣ ва ба Ӯ ширк наоварӣ, намоз барпо дорӣ, закоти мол бипардозӣ ва рӯзаи Рамазон гирӣ”. Пурсид: “Эҳсон чист?” Гуфт: “Эҳсон ин аст, ки Худоро чунон бипарастӣ, ки гӯӣ Ӯро мебинӣ, зеро агар ту Ӯро набинӣ, Ӯ туро бинад”. (Саҳеҳи Бухорӣ, боби саволи Ҷабраил (алайҳис салом)).
    Донишмандони исломӣ, рукни имонро ба унвони ҷаҳонбинии исломӣ, рукни исломро ба сифати идеоложии он, ва рукни сеюмро ба унвони чи гуна будани мўъмини ба дин, муаррифӣ мекунанд. Ба иборати дигар, рукни имон, “ҳаст”-ҳои исломро мушаххас мекунад, рукни ислому эҳсон, “бояд”-ҳои онро таъйин месозад. Ва боз ба як таъбире дақиқтар, рукни имон, пиндорҳои динро таъйин мекунад, ва рукни ислому эҳсон, гуфтору кирдорҳои динро мушаххас месозанд. Ва на танҳо таъйини холӣ, балки масодиқи пиндорро низ бо ишора ба имон ба Худову нубуввату маод, муайян месозад, ва масодиқи ислому эҳсонро бо ишора ба намозу закоту рўза ва ғайра, ва низ Худоро ҳамвора пеши назар доштан, мушаххас мекунад.
    Маорифи исломӣ, чи он ки дар Қуръон омада, ва чи он ки дар суннат ворид шудааст, дар атрофи ҳамин се рукн, ба истидлол пардохта, ва барои яко-яки онҳо бурҳону далел иқома мекунад, на ин ки танҳо ба тарҳи онҳо, ба унвони иддаоҳои холӣ аз бурҳон, иктифо намуда бошад.
    Ҳунар дар ин нест, ки мактабе, чанд матлабро, ба гунаи куллӣ матраҳ кунад (масалан бигўяд: андешаи хуб, сухани хуб ва кори хуб), вале ба масодиқи он, ва ҳамчунин барои исботи онҳо ба истидоло напардозад. Ҳар инсони хирадманд ва таҷрибадидае, метавонад ин се мавридро ба унвони усул матраҳ кунад.
    Ҳунар он аст, ки дар айни тарҳи масоил, масодиқи онро мушаххас ва сиҳҳати онҳоро ба бурҳону далел собит кунад, ки исломи азиз чунин кардааст.
    Комёб бошед.

  19. Фаромарз,
    Шумо дар мавриди ҷаълӣ пиндоштани ривояти ҳазрати Содиқ (р), мегўед, ки аслан ба дурустии ҳеҷ як аз ривоятҳои ворида дар манобеи исломӣ бовар надоред, на танҳо ин ривоят. Хуб, агар чунин аст, чаро мегўед ин ривоят ҷаълӣ аст? Маъмулан муҳаққиқ дар ҷое чунин вожаро ба кор мегирад, ки ба як силсила ривоёте, ба унвони ривоятҳои саҳеҳ ё заиф, бовар дорад, он гоҳ дар бораи ривояте мушаххас мегўяд: Ин ривоят, тибқи меъёрҳои ҳадиспажўҳӣ, ҷаълӣ яъне сохтагӣ аст. На ин ки касе ки аслан ба сиҳҳат ва дурустии ҳеҷ ривояте бовар надорад, дар як маврид бигўяд ин ривоят ҷаълӣ аст. Чун ба назари ў, тамоми ривоёти ворида ҷаълӣ ё чизе шабеҳи он ҳастанд.
    Комёб бошед.

  20. Сайидюнус,

    ////Иддаои шумо ин буд, ки Наврўз дар ислом, бо истинод ба гуфтаи бархе аз донишмандони исломӣ, дуруст нест. ////

    Як бори дигар саропои ин баҳсро зеру ру кун ва бубин, ки ман куҷо иддаъо кардаам, ки Наврӯз дар ислом дуруст нест ва лутфан он ҷумларо биёр.

    Ончи ман гуфтаам, ин буд, ки бисёре аз шахсиятҳои мусалмон бо Наврӯз сари ситез доштаанд ва намунаҳое низ барои таъйиди ин гуфта овардам.

    Дар бораи дидгоҳи ислом ман гуфтам, ки он ХОМУШ аст ва бо такия ба ҳамин шахсиятҳои мухталиф истинботҳои мухталифе дар бораи Наврӯз аз дидгоҳи ислом кардаанд.

    Гузашта аз ин, дуруст аст, ки мантиқи ислом нишон медиҳад, и ин мазҳаб ба ҷуз пазируфтани суннатҳои пеш аз исломии дигар по фаротар нагузоштааст ва агар касоне бо такия ба фармудаҳои ислом Наврузро машрӯъ донистаанд, ангезааш пеш аз ҳама хоста ва иродаи худашон будааст, то ташвиқи ислом.

    Ислом, бар асоси осор ва навиштаҳое, ки то кунун монда, дар мавриди Наврӯз лоакалл бетараф будааст, на тарафдори ҳифзи Навруз, агар чунин гуфтан мумкин аст.

    /////ислом дар иди Наврўз, падидаҳое дида бошад, ки реша дар хурофот ва хилофи тавҳид аст. Ҳол он ки иддаои мо он аст, ки чунин нест. ////

    Бубин, дар Наврӯзи давраи сосониҳо, мубадон нақше доштанд ва оғози Наврӯз бо хондани пораҳое аз Готҳо шурӯъ мешуд, ки аз ситоиши худои ягонаи зартуштиён Аҳура Маздо иборат буд. Инҳо на хурофот аст ва на хилофи тавҳид, вале инҳо ҳама аз миён бурда шуд, ки! Бисёр чизҳои дигари наврӯз низ аз миён бурда шуданд.

    /////дар ин сурат, мухолифати шумо бо ислом, ба ин хотир хоҳад буд, ки ислом зидди хурофот ва чандтопарастӣ аст, ва шумо тарафдори умури хурофӣ ва ҳомии чантопарастӣ. /////

    Аз назари ман яктопарастӣ ба ҳамон андоза хурофот аст, ки чандтопарастӣ. Байни ин ду тафовут танҳо дар шумор аст, ва ҳардуро ба ҳамон як андоза акл намепазирад.

    Аз сӯйи дигар, агар хурофоти исломӣ ва суннатҳои арабӣ ба мавҷудияти худ идома доданд, чаро хурофот ва боварҳои дигарон, аз ҷумла чандтапарастон набояд идома ёбад, ва баракс мамнуъ бошад? Ин камоли бетаҳаммули аст!

    Хиради инсонӣ мегуяд, ки ба хурофоти дин бовар надошта бош, вале намегуяд, ки онҳоро аз миён бубар ва бовармандонашро нобуд кун. Масалан, барои ман ҷаҳони имруз бидуни ҳиндуҳое, ки худоёни мухталифе доранд, ва агар танҳо аз чанд мазҳаби яктопараст иборат буд, ба ин андоза зебо набуд. Ҳазророн шукр, ки дасти яктопарастон ба бисёре аз аквом ва фарҳангҳои дунё нарасид ва онҳоро натавонистанд аз миён бубаранд.

    Дар мавриди бетарафӣ, дуруст аст, ки ҳеч инсоне ба таври мутлақ наметавонад бетараф бошад, вале батарафии нисбӣ мумкин аст. Аммо шеваи шумо, яктарафии муфрит аст!

  21. Фаромарз,
    Аз ин ки мегўед: “Аз назари ман яктопарастӣ ба ҳамон андоза хурофот аст, ки чандтопарастӣ. Байни ин ду тафовут танҳо дар шумор аст, ва ҳардуро ба ҳамон як андоза акл намепазирад”, зоҳиран чунин ба назар мерасад, ки шумо бедин ҳастед, ва албатта ишколе надорад, ва шумо дар гузиниши андеша мухтореду озод. Ҳеҷ касе ҳаққи дахолат ва ё сарзаниши шумо дар ин майдонро надорад. Аммо чун баҳсу мунозира дар ин сомона, аз оғоз, бар мабнои ироаи далелу барҳони ақлӣ бар муддао устувор аст, ва ҳамвора шумо ва низ он ҳамкешатон Табар, аз мо мехостед бурҳон бар муддаои хеш иқома кунем, ва мо низ чунин кардем (чи он ки шумо ва он ҳамкешатон бипазиред ва ё напазиред), ҳоло, агар чунин аст, тақозое воҳид беш надорам. Хоҳиш мешавад, гар чи якто, бурҳони хирадписанд бар адами вуҷуди Худое, ки як тост иқома кунед, албатта агар тавони чунин кореро доред.
    Чун қарор нест дар ин миён фақат барои гузораҳое чун “Худо вуҷуд дорад” ва “Худо яке беш нест” бурҳон иқома шавад, балки хирад мегўяд ҳамчунин гузорае чун “Худо вуҷуд надорад” низ ниёз ба исбот дорад, ба вижа он ки шумо иддао мекунед: “ва ҳардуро ба ҳамон як андоза акл намепазирад”.
    Хеле хуб, агар чунин аст, ва ақл онро написандад, лутфан бурҳони худ бар ин муддао биёваред то бубинем ақли одамӣ дар мавриди он бурҳон чӣ доварие мекунад?
    Комёб бошед.

  22. Сайидюнус,

    Дар бораи ривояти Ҷаъфари Содиқ дар бораи Наврӯз бисёр касон, бахусус аҳли суннат, ба он эътимод надоранд.

    Чанд сол пеш маҷаллаи «Эроншиносӣ», ки маҷаллае илмист, дар мақолае ривоёти аҳли ташайюъ дар бораи Наврӯзро ба баррасӣ гирифта ва онҳоро ҷаълӣ хонда буд.

    Ҳоло дар ду вебсайти исломӣ низ интиқодоте дар бораи ин ривоят матраҳ шудааст, ки метавонед онро бихонед:

    http://blogs.albawaba.com/norooz/66930/2008/03/11/82709-

    http://www.ghadir.ca/content/view/169/83/

  23. Сайидюнус,

    Худо ё худоён, вожагонест, ки инсонҳо барои ин ки тасаввурот ва таваҳҳумоти худро аз он чи ба эътиқоди онҳо ин ҷаҳонро офарида ва гардонандагии онро ба даст дорад, баён кунанд, сохтаанд.

    Ҳоло воқеъияти ончи Худо ва ё Худоён номида мешавад, берун аз зеҳни инсонҳо собит нашудааст, ва на ин ки собит нашудааст, ки қобили санҷиш ба василаи методҳо ва афзоре мустақилл аз зеҳн ва эҳсосоти инсон нест.

    Ману шумо метавонем сардию гармӣ ё чизҳои дигарро хис кунем, ва эхсосоти мо дар бораи онҳо муштарак аст, пас таъсири он шаъй ё вокеъият бар эҳсосоти мо то ҳадде яксон аст. Гузашта аз ин ин кайфиятҳо ё ашёву аносири дигарро гоҳо метавон бо афзоре мустақилл аз эҳсосоти худамон ва зеҳни худамон мавриди санҷиш қарор бидиҳем, ва боз ҳам онҳо кайфияти хоссеро аз худ нишон медиҳанд, чун онҳо берун аз зеҳну эҳсосоти мо, бахудии худ вуҷуд доранд. Ва яке аз ин чизҳо бо дигараш бар мабнои табиъати худ тафовут дорад.

    Вале Худо ё худоён, ҳамонгуна ки инсон худаш онҳоро таъриф мекунад, на бо василаи ҳавосс ва на ба василаи афзорҳое мустақилл аз ҳавосс ва зеҳну тафаккури инсонӣ қобили озмоиш ва санҷиш нест/нестанд.

    Мушкили аввал дар ин ҷо худ ҳамин зеҳни инсон аст, ки тасаввури комил ва мушххасе аз худо ва худоён надорад, ҳар касе тасаввураш хосси худаш аст ва ҳеч муштаракоти қотеъе дар тасаввури Худо ва Худоён миёни ду фард вуҷуд надорад.

    Масалан ман вақте сурх гуям, шумо низ ҳамон рангеро мефаҳмед, ки ман гуфтам ва ҳатто агар забонҳо ва калимот гуногун бошанд, ҳам боз ҳам мардумони мухталиф дар мавриди ин ранг тасаввур ва дарки муштараке доранд.

    Вакте мо гуем, қонуни ҷозиба, боз хам мардумони мухталиф ҳамон як чизро мефаҳманд ва ихтилофе дар он надоранд, ҳарчанд забон ва мафоҳимашон мумкин аст аз ҳам тафовут дошта дошад. Дарки ҳамаи инсн аз шумораҳои арифметики низ, ки мабонии акли доранд, як аст.

    Вале замоне ки Худо ё худоён мегуем, ду нафар, ки ҳозиранд тасаввуроташон ва даркашон аз ҳам бакуллӣ фарқ мекунад ва ба ҳамин далел аст, ки мардумони мухталифе ва адёни мухталифе дар мавриди он чи Худо номида мешавад ихтилоф доранд ва ин ихтилоф ҳаргиз ҳалли худро наёфтааст. Ҳатто дар дозили ҳамон як мазҳаб ва дин низ мардум дарки мухталифе аз он чи «Худо номида мешавад, доранд, ва ду мусалмоне, ки дарк анори ҳам нишастаанд, ҳарчанд ҳарду тавҳидгаро бошанд, боз ҳам дарки ин ду аз он чи Худо номида мешавад, гуногун аст.

    Яъне ҳар инсоне тасаввури худашро дар бораи ончи «Худо» номидаанд дорад, ва агар ба матни дин бовар кунем, боз ҳам ихтилоф бар сари ин аст, ки матни дин ба тафсир ниёз дорад. Чаро? Зеро матни дин ба забоне инсонӣ сохта шуда ва забон зоидаи ичтимоъ аст ва берун аз ичтимоъ вуҷуд надорад.

    Ин ки донишҳо собит кардааст, ки забон падидае иҷтимоъист, худ эътибори ҳама гуна матн ва каломи диниро, ки гуё аз хорич аз ичтимоъи инсонӣ пойин оварда шудааст, зери суол мебарад, ва на танҳо зери суол мебарад, ки воқеъияти онро бакуллӣ такзиб мекунад.

    Ҳоло масъала ин аст, ки ончи мо тасаввур мекунем ба унвони Худо чист ва чаро мо бар сари он ихтилоф дорем, Агар Худо чизе собит аст, бояд ихтилофи назар дар бораи он вуҷуд надошта бошад, яъне ин имкон бояд бошад, ки чанд нафар аз роҳи илмӣ ё акли ба ҳамон як манбаъ бирасанд ва дарки муштараке аз он дошта бошанд. Вале чунин нест. Яъне то имруз чуз дар зеҳни мо, дар ҳеч чои дигаре ҳеч шавоҳид ва гувоҳе дар бораи он чи мо Худо меномем ва ҳамон гуна ки аз он мо тасвире ба даст медиҳем, вуҷуд надорад.

    Агар фаразан бипазирем, ки замоне, илм собит кунад, ки неруе ё омиле вуҷуд дорад, ки ҷаҳонро сохта ва гардонандаги мекунад, боз ҳам ин ЧИЗ номи дигаре, албата номе илми, ба худ хоҳад гирифт, ки бо мафҳуми Худо, ки заминиён то кунун дар зеҳни худ доранд ва онро таъриф мекунанд, комилан муғоир хоҳад буд.

    Таърифи Худо бар асоси адён ва мазоҳиби мухталиф беш аз афсонаҳои кудакона нест ва ин мафҳум, ки сохтаи зеҳни инсон аст, ба ҳеч ваҷҳ ҳеч иртиботе бо ҷаҳони ҳасти ва кайхони бекарон ва галактикаҳо ва фаротар аз он ҳар чизе, ки ҳаст, надорад ва бо он кобили татбик ва мукоиса нест ва нахоҳад буд.

    Аз ин ру, чунончи афсонаҳоро мепазирем, ки осори адабӣ ҳастанд, вале ба ҳеч ваҷҳ қобили исбот нестанд ва мо низ аслан барои исботи онҳо ҳаргиз талош намекунем, ҳамин тур бояд дин ва имонро низ бипазирем, ки осори зебои нимаадабӣ ва нимафалсафи, нимасиёси ва нимаичтимоъи ва нимаҳунари ва нимавокеъии сохташуда дар зеҳни инсон аст ва аз хубиҳои ин осор баҳра бигирем, ва бадиҳояшонро канор гузорем.

  24. Сайидюнус,

    Шумо дуруст ба монанди дасисабозони мусалмон билофосила ва бе кучактарин таъхир даст ба кори тавтеъасозихо мешавед ва барои худ аз дигарон симохое метарошед ва онхоро дар иттиходхову эътилофхои пиндорй карор медихед ва ва барои онхо кеш таъйин мекунед. Шумо аз кучо ин итминони пучро хосил кардаед, ки ману Фаромарз метавонем хамкеши хам бошем ё набошем? Дар холе ки навиштахои мо аз ду зовияи гуногун дидгоххои пусидаи исломиро зери суол бурдаанд. Пас вохимаву пиндорхои бедалели худро канор бигзоред ва пурсишхоро фарофиканй накунед. То кунун ба хеч пурсише, ки аз огоз то холо матрах шуда, як посухи мантикй ва дархур надодаед. Пас бехтар аст биравед ва китобхои бадардбихуртар хонед, чун Куръон аташи дониши инсониро на танхо сероб намекунад, балки маънии об (дониш)-ро аз зехнатон мезудояд. Сарфароз бошед

    http://tabaraxe.wordpress.com/

  25. Агар Куръон каломи Аллох мебуд, дар он худо хатман чунин оятро дарч мекард: Мухаммад! Ба арабхои бесаводат бигуй ки солшумории шамсии эронихоро ба кор гиранд, ки дуруст аст. Солшумори аз руи Мох куллан хатост.

  26. Биёен дустони арчманд ба як чиз коил шавем: Навруз бо хафтсину хафт шинаш унсуран мухолифи аркони исломист. Ва салом.
    Хар касе хохад бояд онро тачлил кунад, касе худро мусалмони ифроти ва мутаассуб мехисобад, тачлилаш накунад. Сурати хайвону одам харом, музик харом, интернет, телевизион ва хазор дигар дастовардхои инсоният харом гуфта равен ба сафи Толибон бичаспен.
    Хар кас худаш муайян мекунад ки вай аввалан точик ва баъд мусалмон ё баракс?!
    Поёни бахс

  27. barodari man ! in sukhanon nametabonad az sui yak tojik yo ironi gufta shaved , kase ki bo navruz mukholifat kuhad hargiz nametabonad khudro tojik yo ironi binomad .
    in chize ki shumo az oyatulloh mutahari naghl namuded dar borai navruz gufta nashud , balki darborai ‘’ chahorshanbesuri ‘’ gufta nashud . vale onchi musallam ast in ast ki ruhoniun bo hamai jashnhoi ghari islimi mukholifand . anho sifati khud , ya’ne kuhnaparasti ro ba digaron nisbat medahand .
    ca’odat bod bar tojiku ironi

  28. barodari man ! in sukhanon nametabonad az sui yak tojik yo ironi gufta shaved , kase ki bo navruz mukholifat kuhad hargiz nametabonad khudro tojik yo ironi binomad .
    in chize ki shumo az oyatulloh mutahari naghl namuded dar borai navruz gufta nashud , balki darborai ‘’ chahorshanbesuri ‘’ gufta nashud . vale onchi musallam ast in ast ki ruhoniun bo hamai jashnhoi ghari islimi mukholifand . anho sifati khud , ya’ne kuhnaparasti ro ba digaron nisbat medihand .
    ca’odat bod bar tojiku ironi

  29. Фаромарз,
    Баъд аз табрику таҳниати шумо ва дигар бародарон бо фарорасии соли нави шамсӣ ва иди Наврўз; иде, ки ниёконамон – чи пеш аз даврони ислом ва чи баъд аз он то ба имрўз – онро ҷашн мегирифтанд ва мегиранд, ҳатто замони Шўравии собиқ, ба унвони як маросими мазҳабӣ мамнўъ шуда буд, шоиста мебинам перомуни радди шумо бар “нодуруст будани ҷаълӣ донистани ривояти ҳазрати Содиқ (р)”, ин матлабро бароятон бирасонам, ки он чи шумо аз ин ду пойгоҳи исломӣ “далел” бар радди назари ин ҷониб пешкаш кардед, чизеро собит намекунад.
    Он чи дар пойгоҳи http://blogs.albawaba.com/norooz/66930/2008/03/11/82709 омадааст, перомуни ҳадисе дигар, ки иттифоқан аз назари санад мушкил дорад (ва дар худи мақола ба он ишора шудааст) баҳс мекунад, аммо чун соҳиби ин мақола дидгоҳе бар зидди ин ид дорад, талош карда байни ин ривоят ва он ривояти саҳеҳ халт намуда, ва барои хонанда чунин вонамуд созад, ки ҳар ду ривоят яке беш нестанд. (Мақоларо боре дигар бихонед).
    Ва аммо он чи аз пойгоҳи http://blogs.albawaba.com/norooz/66930/2008/03/11/82709 нақл мекунед, ин ки дар таъйиди мо матлаб оварда, на бар радди он; унвонашро ҳам гузошта “Азамати Наврўз аз забони Имом Содиқ (р)”, ҷуз он ки касоне дар зайли ин мақола назару дидгоҳҳои хешро баён кардаанд, ки агар онҳоро мутолеа карда бошед, ҳеҷ яке санади ривояти ҳазрати Содиқ (р)-ро арзёбӣ накарда, балки касоне дидгоҳе бар зидди ин ид ба унвони муддао иброз доштаанд.
    Ба ҳар ҳол, ҳамон тавре ки пештар гуфта будам, касоне буданд ва ҳастанд, ки мухолифанд бо ин ид, аммо инҳо боис намешаванд, ки мо раъйи эшонро ҳамон назари ислом бидонем, балки сухани фасл дар ин мавзўъ, ҳамон муроҷеа ба манобеи асили исломист.
    Ва ин ҳам ки шумо мегўед, ки ислом дар робита ин ид мавзўи “хомўшӣ” баргирифта (на мухолиф ва на мувофиқ), дониста бошед, ки “хомўшӣ” ва “сукут”-и ислом роҷеъ ба матлабе, худ имзо аст. Чун шумо бо маорифи исломӣ, ба гунае лозим ошно нестед, аз ин нукта ғофил мондаед. Бубинед, дар робита юл суннат мегўянд: “Суннат, яъне сухан, рафтор ва тақрири он ҷаноб (с)”. Мурод аз тақрир, ҳамон сукут аст. Яъне агар Паёмбар (с) дар мавриде сукут карда бошанд, маънояш имзои он ҷаноб (с) аз он матлаб аст.
    Комёб бошед.

  30. salom barodaroni aziz.man az oshnoi bo insoit khushholam .ba nazari man jashni idi navruz hichgНавруз Муборак!!!!una tazod bo islom nadorad.chun in id ro ba unvoni idi tabiat jashn megirem .Навруз Муборак!!!!

  31. Фаромарз,
    Он чи шумо дар посухи ахири хеш бар пурсиши ин ҷониб мабнӣ бар ироаи далел ё бурҳон бар адами вуҷуди Худо овардаед, ҷуз ҳамон матолибе, ки худонобоварони собиқ гуфтаанд намебошад. Ҳатто дар худи Қуръони Карим аз забони кофирон шабеҳи ҳамин гуфтор нақл шудааст, ки ба зудӣ ба он ишора хоҳам намуд.
    Мегўед: “Воқеияти он чи Худо ва ё Худоён номида мешавад, берун аз зеҳни инсонҳо собит нашудааст, ва на ин ки собит нашудааст, ки қобили санҷиш ба василаи методҳо ва афзоре мустақилл аз зеҳн ва эҳсосоти инсон нест. Ману шумо метавонем сардию гармӣ ё чизҳои дигарро хис кунем, ва эхсосоти мо дар бораи онҳо муштарак аст, пас таъсири он шаъй ё вокеъият бар эҳсосоти мо то ҳадде яксон аст…”
    Медонед мушкили шумо ва амсоли шумо дар куҷо нуҳуфта аст?
    Мушкил он ҷост, ки шумо, аз сўе бо Худое, ки Қуръону суннат аз он таъриф мекунад ошно нестед, ва аз сўе дигар, интизори шумо аз Худое, ки қарор буд ба назари шумо мавҷуд бошад, худое аст, ки агар ман ҳам ба ҷои шумо будам, чунин “худое”-ро намепазируфтам, ва аслан чунин “худое” дар хориҷ вуҷуд надорад ва маҳол аст, ки вуҷуд дошта бошад.
    Худое, ки шумо мехоҳед вуҷуд дошта бошад, бояд мисли сардию гармӣ дар мо таъсиргузор бошад, ва мо онро ба василаи яке аз ҳавосс дарёбем. Ба иборати дигар, он “худо” бояд маҳсус бошад.
    Албатта чунин “худое” вуҷуд надорад, ва касоне, ки ба дунболи чунин “худо” ҳастанд, ҳаргиз ўро пайдо нахоҳанд кард, чун чунин “худое” аслан вуҷуд надорад, ва наметавонад вуҷуд дошта бошад.
    Худо, на диданӣ аст, на шуниданӣ, на бўиданӣ, на ламсиданӣ ва на чашиданӣ. Чаро ки ҳар чизе маҳсус, аввалан мисли худи мо бояд ҷисм бошад, ва сониян, чун ҷисм аст, ҳатман дар макон ё замоне мушаххас ҷойгир бошад, ва натиҷаи ҷисм будану дар макону замоне мушаххас ҷойгир шудан, ин маҳдуд будан аст. Дар ҳоле ки Худо маҳдуд нест, Худо ҳадду ҳудуде надорад, Худо мавҷудест бениҳоят, Худо, ки офаридгор аст, дорандаи сифоти камол ба наҳве бепоён аст. Ва ҳамон тавре ки Қуръон мегўяд: “Худо мисли ҳеҷ як аз чизҳое (ки шумо эҳсос мекунед ва дар зеҳни худ тасаввур мекунед) намебошад” (Сураи Шўро, ояти 11).
    Ҳоло, агар маҳсус нест, пас оё Ўро наметавон шинохт?
    Посух он аст, ки васоили шинохти инсон аз олами хориҷ танҳо маҳдуд дар ҳавосс нест, ки бигўем: Ҳар чи дар ҳавосси мо дарояд, ҳаст, ва ҳар чи вуҷуди онро эҳсос накунем, ва ё лоақалл дар эҳсоси мо таъсир нагузорад, пас нест.
    Чунин пиндори баччагонаеро ҷуз аблаҳ касе ба забон ҷорӣ намесозад.
    Ҳоло, бо кадом васила мо Худоро мешиносем?
    Василаи шинохти одамон аз Худо, ҳамон абзори ақл аст. Ақли инсон, бар хилофи ҳавоссаш, танҳо ба шинохти ашёи маҳсус иктифо намекунад, балки қодир аст чизҳоеро, ки воқеан вуҷуд доранд, вале дасти ҳавосс аз идроки онҳо кўтоҳ аст, дарк мекунад. Мисли вуҷуди руҳи одамӣ. Имрўз касе нест, ки вуҷуди руҳро барои инсон инкор кунад. Оре, дар таҳлили руҳ, ки чӣ моҳияте аст, ихтилоф доранд. Моддигароён онро зоидаи ҷасади одамӣ медонанд, вале худогароён бо истинод ба далоили мутқани фалсафӣ, онро мавҷуде мустақил, ки дар маркаби ҷасад савор аст мешиносанд. Албатта худогароён чунон далоили муҳкаме бар пиндори моддигароён (дар радди зоидаи ҷасад донистани руҳи инсонӣ) барпо кардаанд, ки ин ҷо мақоми баёни яко-яки он нест, ва хонанда метавонад ба номаҳои қаблии ин ҷониб, он ҷо ки далоили Сино (р) бар вуҷуди офаридгорро овардам, бо онҳо ошно шавад.
    Идома дорад.

  32. Идомаи баҳс. (2)
    Барои рўшантар шудани матлаб, ин ҷониб далели ақл бар вуҷуди Худоро, бо як баёни содае тавзеҳ медиҳам.
    Умуре ҳастанд, ки маҳсус нестанд ва инсон ҷуз ба василаи ақлу хирад онҳоро дарк намекунад, мисли қонуни иллият яъне ҳамон қонуни сабабият. Ақли инсон мегўяд: ҳеҷ чизе бе сабаб падид намеояд. Ин яке аз ёфтаҳои бадеҳии ақл аст ва касе онро инкор накардааст, ва агар касоне мисли Ҳюм онро инкор кардаанд, далоили бепояе зикр мекунанд. Масалан вақте мо мебинем дарахте меҷунбад, зуд зеҳнамон ба сўи он меравад, ки ҳатман дар ин миён боде вазида, ё омиле дигар аст, ки сабаби ҷунбидани ин дарахт шудааст. Ин рафтани зеҳн, ҳамон тасдиқи қонуни сабабият аст. Яъне ҳаргиз зеҳн намегўяд, ки дарахте (ё ҳар чизе дигар) бидуни сабаб ба такон ояд.
    Агар касе бигўяд: мо, ки ҳам ҷунбидани дарахтро мебинем ва ҳам вазидани бодро. Магар ҳамин кофӣ нест бигўем: сабабият ҳам ба наҳве қобили эҳсос аст?
    Сино (р) дар посухи чунин касон мегўяд: Инсон ба василаи ҳавосс, ҷуз пай дар паии ду ҳодисаро мушоҳида намекунад. Ў мебинад дарахт меҷунбад, ва низ мушоҳида мекунад, ки ҳамзамон, бод ҳам мевазад, аммо ин ки оё воқеан ин бод аст, ки сабаби ҷунбидани дарахт шудааст, ё чизе дигар, инро фақат ақл дарк мекунад. Далелаш ҳам – ба қавли Сино (р) – он аст, ки агар ҳамзамон бо вазидани бод, гурбае низ садо бароварад, чаро инсон намегўяд, ки ин садои гурба аст, ки сабаби ҷунбидани дарахт шудааст? (Ба ҳар ҳол, ин ҷо мақоми баёни тамоми суханони Сино (р) нест, хонанда метавонад ба китобҳои Ишорот ва Наҷоти Сино (р) дар ин замина муроҷеа кунад).
    Ҳоло, ҳамин ақлу хиради одамӣ, ки ҷуз вуҷуди воҷиб (Худо), ҳама чизро машмули қонуни сабабият медонад ва чизеро аз он истисно намекунад, мегўяд: Ин олам, бо ин ҳама низому тартиби мутқан ва ҳисобшуда, ва бо ин ҳама мавҷудоти ҳайратангези худ, маҳол аст, ки бе сабаб ва бе он ки офаридгори ҳакиме, ки пушти сари ҳамаи онҳо қарор дорад, ба вуҷуд омада бошад.
    Идома дорад.

  33. Идомаи баҳс (3)
    Нуктаи дигар он ки он чи ақлу хиради одамӣ ба унвони офаридгор ё зоти воҷиб дарк мекунад, зоте аст, ки дар ҳолае аз ибҳом қарор дорад. Яъне ниҳоят чизе ки ақлу хирад меёбад, фақат ҳамин аст, ки зоте ё сабабе, пушти сари офариниш қарор дорад, аммо ин ки ин зот, чӣ мавҷуде аст, чӣ авсофе дорад, бо мо чӣ нисбате дорад ва ғайра, аз ёфтани ин қабил матолиб, то ҳудуде нотавон ва оҷиз аст.
    Барои ҳамин аст, ки касоне – мисли Фаромарз ва ҳамкешони ў – ки барои ёфтани ашё, ҷуз ба ҳавосс ё ба ақлу хиради одамӣ такя надоранд, шояд барои пазириши ин воқеият, ки Худое хориҷ аз зеҳн вуҷуд дорад, ба вуҷуди як ҳамчунин ёфтае аз ақл иктифо накунанд, ва бигўянд: ///Мушкили аввал дар ин ҷо худ ҳамин зеҳни инсон аст, ки тасаввури комил ва мушххасе аз худо ва худоён надорад, ҳар касе тасаввураш хосси худаш аст ва ҳеч муштаракоти қотеъе дар тасаввури Худо ва Худоён миёни ду фард вуҷуд надорад…///
    Ва ё бигўяд: ///Агар фаразан бипазирем, ки замоне, илм собит кунад, ки неруе ё омиле вуҷуд дорад, ки ҷаҳонро сохта ва гардонандаги мекунад, боз ҳам ин ЧИЗ номи дигаре, албата номе илми, ба худ хоҳад гирифт, ки бо мафҳуми Худо, ки заминиён то кунун дар зеҳни худ доранд ва онро таъриф мекунанд, комилан муғоир хоҳад буд…///
    Албатта хандаовартар аз ҳама, пиндори касоне аст, ки мегўянд: Моддаи аввалия ва ё ҳамон нахустин маводде, ки тамоми мавҷудот аз онҳо таркиб ёфтаанд, ҳамон “худо” ё “воҷиб”-и фарзии фалосифа аст. Иллати хандадор будани ин пиндор дар ин аст, ки он маводд, ҳар чи ҳаст, берун аз олами маҳсус нест. Шояд мо ба василаи абзори оддӣ, онҳоро дарк накунем, аммо бо ин вуҷуд, аз маҳсус будан берун нестанд, ҳатто энержӣ низ аз олами маҳсус берун нест. Ва чун маҳсус ҳастанд, маҳдуданд ва хориҷ аз қонуни маҳсусият намебошанд, ва қонуни иллият бар он буд, ки барои ҳар чизе маҳсус ва маҳдуд, сабаб қоил шавад. Яъне ақлу хирад дар мавриди онҳо низ ба дунболи сабаб мегардад, зеро ақл ҳеҷ маҳсусу маҳдудеро “воҷиб” намедонад. Чаро ки “воҷиб” аз назари ақл, на маҳсус асту на маҳдуд.
    Оре, ақлу хиради одамӣ дар пайдо кардани худо, ба наҳви комил, қодир нест, ва берун аз ҳитаи тавоноиҳои ўст. Ақл дар шинохти ба тамом ва камоли Худо, оҷиз аст, ҳарчанд гуфтем пай ба вуҷуди Ў бубарад. Аз ҳамин ҷост, ки ихтилоф миёни худобоварон падид омадааст. Ин ки амсоли Фаромарз мегўянд: ///Агар Худо чизе собит аст, бояд ихтилофи назар дар бораи он вуҷуд надошта бошад, яъне ин имкон бояд бошад, ки чанд нафар аз роҳи илмӣ ё акли ба ҳамон як манбаъ бирасанд ва дарки муштараке аз он дошта бошанд. Вале чунин нест. Яъне то имруз чуз дар зеҳни мо, дар ҳеч чои дигаре ҳеч шавоҳид ва гувоҳе дар бораи он чи мо Худо меномем ва ҳамон гуна ки аз он мо тасвире ба даст медиҳем, вуҷуд надорад///, иллаташ он аст, ки гумон мекунанд агар қарор бошад Худо вуҷуд дошта бошад, ақли мо аз он тасаввуре мушаххас дошта, ва ўро ба тамому камол дарёбад.
    Чунин интизоре аз ақл, ба гуфтаи урфо, бе ҷост.
    Ин ҷост, ки пои абзори дил, ба унвони яке дигар аз васоили шинохт, матраҳ мешавад. Орифон, ба вижа урафо ва сўфиёни исломӣ, ки хитоб ба фалосифа мегўянд:
    Пои истидлолиён чўбин бувад
    Пои чўбин бас бетамкин бувад
    манзурашон аз пои чўбини истидлолиён, далоил ва бароҳини фалсафӣ бар вуҷуди Худо аст. Чун эшон ба худое, ки фалосифа ба намоиш мегузоранд, қонеъ намешаванд. Мегўянд: худое, ки мо бояд ба Ў имон дошта бошем, басо фаротар аз он аст, ки фалосифа матраҳ мекунанд.
    Намегўянд, ки фалосифа иштибоҳ кардаанд, балки мегўянд: набояд ба он иктифо кард, ва ақл қодир ба дарёфти худо ба тамому камол нест.
    Орифону сўфиён (албатта сўфиёни воқеӣ, на муддаиёни тасаввуф) бар онанд, ки агар инсон конуни дили хешро аз олудагиҳои маънавӣ пок созад, ва ба сайру сулук бипардозад, Худо худ дар дили ў таҷаллӣ мекунад, ва дигар ниёзе нест пои дарси фалсафаву мантиқ биншинад.
    Ориф, дар натиҷаи сайру сулук, Худоро ҳамон тавре ки ҳаст меёбад. Ва на танҳо меёбад, балки дар мароҳили поёнии сайру сулук, хештанро дар зоти худо фонӣ мебинад, ки дигар ин мақомот, чизе гуфтанӣ ё баён карданӣ нестанд, балки чизе шабеҳи чашиданӣ ҳастанд, ки агар касе бихоҳад ба чунон мақом бирасад, бояд камари ҳиммат баста, ба сайру сулук бипардозад.
    Иддома дорад.

  34. Идомаи баҳс (4)
    Касоне пайдо шудаанд ва низ имрўз ҳастанд, ки дар мавриди конуни дил, ба унвони яке аз абзори шинохт буданаш шакку тардид раво доранд. Инон ё дуруст нафаҳмидаанд, ки мурод аз конуни дил чист, ё қасдан чунин мекунанд.
    Барои тавзеҳи ин ки конуни дил, яке аз васоили маърифат аст, ба ин тавзеҳ ниёз дорем.
    Илм ва огоҳиҳои одамӣ, дар як тақсимбандӣ, ду гуна ҳастанд: ё аз қабили огоҳиҳои ҳусулӣ ҳастанд, ё аз қабили огоҳиҳои ҳузурӣ. Мурод аз илми ҳусулӣ, тамоми он огоҳиҳое аст, ки мо инсонҳо ба василаи ҳавосс ё ба василаи абзори ақл ба он даст меёбем. Дар чунин илму огоҳӣ, байни мо ва маълуми мо (яъне он чизе ки ба он огоҳ мешавем), восита вуҷуд дорад. Агар ба хуршед огоҳем, аз тариқи ҳавосс (чашм) ба он огоҳ шудаем. Чашми мо аст, ки сурате аз хуршедро бароямон намоён мекунад. Аммо худи хуршед (ки маълуми мост), бо вуҷуди мо иттиҳод надорад. Яъне он (хуршед) чизе аст, ва мо чизе дигар, танҳо ба воситаи чашм ба он огоҳ гардидаем.
    Аммо мурод аз огоҳиҳои ҳузурӣ, он огоҳиҳое аст, ки худи маълум, назди мо ҳузур дорад. Яъне он маълум бо вуҷуди мо иттиҳод дорад. Мисли огоҳии инсон аз ҳолоти равонии хеш. Масалан агар мо вақте ба хашм ойем, вуҷуди падидае ба номи “хашм”, бо тамому камол бо вуҷуди мо иттиҳод дорад. Чунин нест, ки мо ба вуҷуди хашми хеш аз тариқи сурате огоҳ ёфта бошем.
    Урафо мегўянд: Чун инсон мавҷудест офаридашудаи Худо, ва ба иборати дигар, чун инсон кори Худост, ва аз сўи дигар, чун вуҷуди кор бо вуҷуди коргар муттаҳиданд, на ду то чизи аз ҳам ҷудо, бинобар ин, агар инсон некў дар вуҷуди хеш таваҷҷўҳи лозим ба харҷ диҳад, маҳол аст, ки аз коргари хеш огоҳ нагардад. Сайру сулук ва поксозии тан аз олудагиҳои маънавӣ (ки ҳар як аз олудагиҳо чун гуноҳон, миёни инсон ва Худо парда қарор мегирад) инсонро омода мекунад то ҳузуран яъне аз тариқи илми ҳузурӣ Худоро биёбад.
    Муроди урафо ҷуз ҳамин нест.
    Идома дорад.

  35. Сайидюнус,

    Як бори дигар бихон, ки ман чи навиштаам:

    ///Воқеияти он чи Худо ва ё Худоён номида мешавад, берун аз зеҳни инсонҳо собит нашудааст, ва на ин ки собит нашудааст, ки қобили санҷиш ба василаи методҳо ва афзоре мустақилл аз зеҳн ва эҳсосоти инсон нест. Ману шумо метавонем сардию гармӣ ё чизҳои дигарро хис кунем, ва эхсосоти мо дар бораи онҳо муштарак аст, пас таъсири он шаъй ё вокеъият бар эҳсосоти мо то ҳадде яксон аст…”////

    Ман нагуфтаам, ки Худо боистӣ ба василаи ҳавосси инсон қобили дарк бошад ё маҳсус шавад.

    Ман гуфтам, ки он бояд ба василаи афзорҳое МУСТАҚИЛЛ аз зеҳн ва ҳавосси инсон қобили санҷиш бошад.

    Ҳавосс ё эҳсосоти инсон яке аз роҳҳои дарки ашё ва вокеъияти берун аст. Ва аз баски мо инсонҳо метавонем ҳавоссамон аз ҳам фарқ дошта бошад, мумкин аст, ки дарки муштарак ё ягонае аз воқеъияти берун надошта бошем. Шояд ман бигуям, ки хона гарм аст ва шумо бигуед, ки на сард аст, чун шумо сардии бештар эҳсос мекунед.

    Вале дар ин сурат афзорҳое ҳастанд, ки аз ҳавосси ману шумо мустақилланд ва вобастаи ҳавосси мо нестанд, ва мо ба василаи онҳо метавонем воқеъияти берунро ба наҳве дарк кунем, ки барои мо муштарак бошад. Масалан ҳароратсанҷ, ки ба ҳавосси ману шумо кор надорад ва аз пеши худ чанд дараҷаи гармӣ ё сардиро дақиқ нишон медиҳад, дар ҳоле дар ҳамон як вазъият шумо сардии бештаре эҳсос кунед ва ман гарми бештаре.

    Ба ҳамин васила афзорҳое ҳастанд, ки мустақилл аз зеҳн ва ҳавосси мо, яъне бе он ки мо эҳсос ва дарки худамонро бар воқеъияти онҳо таҳмил кунем, ба худии худ кайфиёт ва вазъияти ашёи берунро месанчанд.

    Ба ҳамин далел, агар фарз кунем, ки дарки ман аз Худо бо дарки шумо аз Худо тафовут дорад, пас бояд афзорҳое вуҷуд дошта бошад, ки мустақилл аз дарки ману шумо ва мустақилл аз ҳавосси ману шумо вокеъияте аз он ба даст бидиҳанд.

    Дарк аз роҳи ҳавосс равиши аввалия ё ибтидоии маърифат аст ва дар сурате, ки мумкин аст, ҳавосс моро ба иштибоҳ бурда бошанд, мо метавонем аз афзорҳо ва равишҳои дигаре кор бигирем ва дарки дақиқтару мушаххастаре аз ҷаҳони хориҷ ҳосил кунем.

    Равишҳои таҷрубӣ дар ин сурат бисёр кумак мекунанд, вале таҷруба танҳо тасвире аз воқеъият ба даст медиҳад ва барои шарҳу тафсири ончи таҷруба дар ихтиёри мо гузоштааст, равишҳои ақлӣ кумак мекунанд.

    Вале равишҳои ақлӣ низ чунин нест, ки ҳар афсонаеро, ки бихоҳем, ба ақл нисбат диҳем ва иддаъо кунем, ки ақл ё равишҳои ақлӣ онро собит мекунанд, на, чунин нест.

    Равишҳои ақлӣ низ қобили санҷиш ҳастанд ва масалан фурмулҳои риёзӣ бахудии худ ҳақоиқеро ба таври мустақилл аз зеҳну ҳавосси мо ба даст медиҳанд. Фарқ намекунад, ки ин фурмулро ман ба кор мебарам, ё каси дигар, ҳосили он яксон аст.

    Гоҳо бо корбурди ду ё се формул шумо метавонед, ҳосиле, ки аз фурмуле ба даст овардаед, мавриди санҷиш қарор бидиҳед ва мутмаин шавед, ки натиҷа ҳамон як аст ва шумо роҳи иштибоҳ нарафтаед.

    Яъне фарзия ва назарияҳои илмӣ бо шеваҳои мухталифе қобили санҷиш ҳастанд ва агар онро ман санҷам ё шумо ё каси дигар, натиҷа ҳамонгуна аст, ки ҳаст ва ҳамагон дар ҳосили он тавофуқи назар доранд.

    Вале дар мавзӯъи Худо ва паёмбар ва ваҳй ва дигар, ки худи ҳамин мафҳумҳо мафҳумҳои мубҳам, номушаххас ҳастанд, худ қабл аз он ки мавриди санҷиш қарор гиранд, таърифу тасаввури куллии муштараке дар бораи онҳо вуҷуд надорад ва бо ҳеч гуна афзоре қобили санҷиш нестанд.

    Мутмаин бошед, ин мафоҳим бо равишҳои ақлонӣ низ қобили санҷиш ва исбот нестанд.

    Дуруст мисли афсона, ки мо дигар қабул мекунем, ки он афсона аст ва дар исботи онҳо аслан намекӯшем, чун исботи афсона худ дур аз мантиқ аст, исботи дин ва ваҳй ва паямбарӣ ва аз ин гуна таваҳҳумот худ қобили пажӯҳиш ва санҷиш ва исбот ё инкор нестанд, ва чун нестанд, инҳо дар шумори афсона ва тасаввурот боқӣ мемонанд ва ба ҳеч ваҷҳ мавзуъи илм қарор намегиранд.

    Дигар ин ки чунон ки қаблан гуфтам, агар масалан ману шумо таърифи муштараке аз гармӣ дорем, аммо дарки мо тафовут дорад, пас афзорҳое месозем ва миқёсҳое барои гармӣ ва сардӣ таъйин мекунем ва бо истифода аз афзорҳое МУСТАҚИЛЛ аз ҳавосси худамон ба пажӯҳиши он мепардозем, натиҷа барои ҳама мушаххас аст.

    Дар бораи бисёр чизҳои дигар низ мо тасаввури куллӣ ва муштараке дорем ва барои ин ки ин тасаввурро андозагирӣ ва таҳқиқ кунем, афзорҳое ба кор мебарем ва натоиҷе ба даст меоварем, ки зеҳни мо ё ҳавосси мо дар он мудохила надоранд, яъне онҳо дигар чизҳоест, ки берун аз зеҳн ё тасаввури мо ё эҳсосоти мо низ вуҷуд доранд.

    Вале Худо ва ваҳй ва паямбарӣ ва гайраро ба ҳеч василае намешавад дарфёт, ки онҳо берун аз зеҳни мо ва ҳавоси мо, бахудии худ вуҷуд доранд. еро худи ҳамин тасаввурот аз Худо номушаххас, мубҳам, хеле густарда, ЗИДДУ НАҚИЗ, гоҳо ғайримантиқӣ аст.

    Масалан мо мегуем, ки «Худо бе чашм бино аст» аммо ин гузора аз бунёд комилан бемантиқ аст, зеро биноӣ сифати чашм аст ва агар чашм вуҷуд надорад, биноӣ ё курӣ дигар худ матраҳ нест. Яъне ин ду сифати биноӣ ва курӣ танҳо дар мавриди инсон ва ҷонварон қобили корбурд аст ва корбурди он дар мавриди чизҳое ҷуз ин, ғайримантиқист ва ҷуз каломи бадеъ ва санъати сухан ва истиъора ва киноя ва рамз чизе ба он намешавад гуфт.

    Ва боз ҳамин кинояву рамзу истиъораву дигару дигар маконаш танҳо зеҳни инсон аст, на берун аз он. Зеҳни тасвиргари инсон рангҳоро канори ҳзам мегузорад ва ба онҳо маънӣ медиҳад, вале заруратан ин рангҳо ҳамон маъниро берун аз зеҳни инсон надоранд.

    Дуруст монанди ин аст, ки мо ранги сиёҳро нишонае аз ғаму андӯҳ медонем, вале ранги сиёҳ бахудии худ ҳеч гуна ғаму андӯҳ дар таркибаш надорад, балки ин мо ҳастем, ки ба он маънӣ медиҳем. Сифоту номҳои Худо низ иборат аз маъоние ҳастанд, ки инсон баёни ончи дар дастрасаш нест, ва воқеъият надорад ба кор мебарад.

    Ҳоло барои ин ки шумо собит кунед Худо вуҷуд дорад, бояд таърифе мушаххас аз он ба даст диҳед, ва вақте таърифе аз онро масалан бо гирдиҳам овардани номҳо ва сифоташ пеш гузоштед, кори дувум санҷиши мантиқии онҳост, ки оё ин сифот, ки иборат аз калимоте заминӣ ва боз ҳам нисбӣ ҳастанд, то ҷи ҳадд қобили санҷиш бо равишҳое мустақилл аз зеҳни инсон ҳастанд.

    Вақте мебинем, ки ин сифот ва ин мафоҳим дар ҷаҳони хориҷ воқеият надоранд ва он танҳо зоидаи зеҳни инсон буда ва дарвоқеъ тасвире аз сифоти худи инсон ба даст медиҳад, пас маълум аст, ки берун аз зеҳни инсон ин чизҳо на ин ки вуҷуд надоранд, ки ҷустуҷӯи онҳо низ ғайримантиқист.

    Масалан меҳрубонӣ ё раҳим будани Худо, меҳрубонӣ як хислат ё сифати сад дарсад инсонист ва ончи ба худо нисбат дода мешавад ҷуз бозтоби ҳамон хасоили инсонӣ нест. Агар инсон набошад, корбурди сифати меҳрубонӣ нисбат ба ҳар ҳастии дигаре бемантиқ аст.

    Ҳоло барои ин ки собит кунем, чи андоза дар навиштаҳои Қуръон ё ҳар дини дигаре дар бораи Худо ё зоти Худо ҳақиқат вуҷуд дорад, бояд ҳар гузорае аз матни динро канори ҳам гузошт ва бо мантиқ баркашид, ва дид ки кадом яке аз онҳо бо «дарки воқеъи хориҷ» созгоранд.

    Мутмаинан, бисёре аз гуфтаҳои дин, ки дар бораи ҷаҳони дигар, (албатта на он чизҳое ки дар бораи вазъу ҳолати заминиён гуфтааст) ҳастанд, дар баробари ин равишҳо пойи ланге доранд.

  36. Идомаи баҳс (5)
    Гузашта аз талоши фалосифа, ки ба нерўи ақлу хирад Худоро нишон медиҳанд, ва ҳамчунин гузашта аз саъйи урафо, ки бо поксозии конуни дил, ба дунболи пайдо кардани худоянд, ки гуфтем ҳар ду дар ҷои худ лозим аст, аммо агар қарор буд паёмбаре фиристода нашавад, ва Худо хештанро ба василаи паёмбаронаш ба мардумон муаррифӣ намекард, шинохти мо аз Худо, ҳарчанд имкон дорад, вале боз ҳам дар ҳолае аз ибҳом қарор дошт. Аслан, яке аз муҳимтарин аҳдофи рисолати паёмбарон ва фиристодагони илоҳӣ, ин шиносонидани Худост барои мардум; он ҳам барои ҳар қишре, ба андозаи истеъдод ва тавоноиҳояшон.
    Қуръон Худоро барои як нафар инсони оддӣ, чунон сода баён ва дар айни ҳол, ба далеле мутқан муаррифӣ мекунад, ки барои як нафар файласуф ва ориф ҳам, ба андозаи маърифаташ ва ба муқтазои хостааш баён медорад.
    Барои як нафар инсони оддӣ мегўяд:
    “Ҳамоно дар офариниши осмонҳо ва замин, аз паи ҳам омадани шабу рўз, киштиҳое, ки барои фоидаи башар дарёҳоро тай мекунанд, обе, ки Худо аз боло фуруд меоварад ва ба василаи он замини мурдаро аз нав ҷон медиҳад ва анвои ҷондорҳоро дар рўи замин мепароканад, чархиши бодҳо ва абр, ки миёни замин ва осмон ба кор гумошта шудааст, (дар ҳамаи инҳо) нишонаҳое бар вуҷуди Худованд барои мардуме, ки тааққул ва тафаккур мекунанд, вуҷуд дорад.” (Сураи Бақара, ояти 164).
    Офариниш ҳама танбеҳи Худованди дил аст
    Дил надорад ки надорад ба Худованд иқрор
    Ин ҳама нақши аҷаб бар дару девори вуҷуд
    Ҳар ки фикрат накунад нақш бувад бар девор
    Барои як нафар файласуф мегўяд:
    “Худост аввал ва охир (пеш аз ҳар чиз буда ва пас аз ҳар чиз ҳам ҳаст), Ўст зоҳир ва пайдо (дар матни ҳастӣ), ва низ Ўст ботин ва ниҳон (дар чигунагӣ), ва Ўст ба ҳама чиз огоҳ”. (Сураи Ҳадид, ояти 3).
    Агар як ориф ва сўфӣ Худоро дар дил чунин ёфта, ки мегўяд:
    Ғайри ман дар паси ин парда сухансозе ҳаст
    Роз дар дил натавон дошт, ки ғаммозе ҳаст
    Булбулон! Гул зи гулистон ба шабистон оред
    Ки дар ин кунҷи қафас замзамапардозе ҳаст
    Ту мапиндор, ки ин қисса ба худ мегўям
    Гўш наздики лабам ор, ки овозе ҳаст
    Ва ё ба қавли Хоҷа Ҳофиз:
    Дар андаруни мани хастадил надонам кист
    Ки ман хамўшаму ў дар фиғону дар ғавғост
    Қуръон ва суннат низ ба гунае Худоро баён медоранд, ки ориф ташнагии хеш ҷуз бо нўшидани он сероб намесозад. Қуръон мегўяд:
    “Пас рўи худро – бо гароиши тамом ба ҳақ – ба сўи дин кун, бо ҳамон сириште, ки Худо мардумро бар он сириштааст” (Сураи Рум, ояти 30).
    Ва ҳам мефармояд:
    “Оё ҷуз дини Худоро меҷўянд? Бо ин ки ҳар, ки дар осмонҳо ва замин аст сар ба фармони ў ниҳодааст” (Сураи Оли Имрон, ояти 83).
    Ҳазрати Алӣ (к) мегўяд: “Чизеро надидам магар ин ки Худоро қабл аз ў ва баъд аз ў ва ҳамроҳаш дидам”, ва низ дар дуое аз Алӣ (р) мехонем: “Эй зоте ки худаш далел бар зоти худаш аст”, ва ҳамчунин дар дуое дигар мехонем: “Ба василаи худат туро шинохтам ва ту худ маро бар худат далолат кардӣ”. Дар дуои имом Ҳусейн (р) дар рўзи Арафа мехонем: “Оё ғайри ту чунон зуҳуре дорад, ки битавонад зоҳиркунандаи ту бошад?”, ва низ дар ҳамин дуо омадааст: “Ва ту зоте ҳастӣ, ки ҷуз ту худое нест, ту худро бар ҳар чиз ошно намудӣ, он гоҳ ҳеҷ мавҷуде аз шинохтат ноогоҳ намонд, ту зоте ҳастӣ, ки дар ҳамаи мавҷудот бароям намоён шудӣ, он гоҳ туро дар чеҳраи ҳамаи мавҷудот ошкор дидам ва ту бар ҳар чиз пайдоӣ…”
    Зиҳӣ нодон, ки ў, хуршеди тобон
    ба нури шамъ ҷўяд дар биёбон
    Худое, ки ислом муаррифӣ мекунад, ин аст, на он чи бехирадон тасаввур мекунанд:
    “Сипос Худовандеро, ки суханварон аз сутудани Ў оҷизанд, ва ҳисобгарон аз шумориши неъматҳои Ў нотавон, ва талошгарон аз адои ҳаққи Ў дармондаанд. Худое, ки афкори жарфандеш зоти Ўро дарк намекунанд ва дасти ғаввосони дарёи улум ба Ў намерасад. Парвардигоре, ки барои сифоти Ў ҳадду марзе вуҷуд надорад, ва таърифи комиле наметавон ёфт, ва барои Худо вақте муайян ва саромаде мушаххас наметавон таъйин кард… Сароғози дин худошиносӣ аст, ва камоли шинохти Худо бовар доштани Ў, ва камоли бовар доштани Худо шаҳодат ба ягонагии Ўст, ва камоли тавҳид ихлос, ва камоли ихлос Худоро аз сифоти махлуқот ҷудо кардан аст. Зеро ҳар сифате нишон медиҳад, ки ғайр аз мавсуф, ва ҳар мавсуфе гувоҳӣ медиҳад, ки ғайр аз сифат аст. Пас касе ки Худоро бо сифати маҳлуқот таъриф кунад, Ўро ба чизе наздик карда, ва бо наздик кардани Худо ба чизе, ду Худо матраҳ шуда, ва бо тарҳ шудани ду Худо аҷзое барои Ў тасаввур намуда, ва бо тасаввури аҷзоъ барои Худо Ўро нашинохта аст…” (Наҳҷул-балоға, хутбаи 1).
    Ҳоло, агар касе бихоҳад Худоро бештар шиносад, Қуръону суннат барояш мегўяд: Дигар бояд ба сайру сулук бипардозӣ, дигар бояд нафси хештан аз гуноҳон пок созӣ, дурўғу найрангу манманӣ канор ниҳӣ, такаббуру лаҷоҷату таассуб як сў гузорӣ, он гоҳ аст, ки Худоро, он чунон ки ҳаст, дар худ хоҳӣ ёфт. Худо дар вуҷуди инсоне, ки тани ў олуда ба анвои гуноҳон аст таҷаллӣ нахоҳад кард.
    Ва аммо чунин худоёбие, яъне худоёбӣ аз тариқи конуни дил, ҳарчанд ба тамому камол дар вуҷуди ҳар инсоне намоён нест, вале ба куллӣ хомўш ҳам нест. Ба гуфтаи Қуръон, ҳолоте барои ҳар инсоне (ҳатто агар кофир аст) пеш меояд, ки як дафъа пардаҳои ғафлат аз пеши дидагони қалбаш бардошта шуда, ва инсон дар он ҳолот дар замири хеш паноҳгоҳе ҷуз Худо намеёбад. Қуръон чӣ зебо баён карда ин матлабро:
    “Ва он ҳангом ки кофирон дар киштӣ савор шаванд (ва бо тўфоне шадид рўбарў шуда ва касеро наёбанд, ки наҷоташон диҳад, як дафъа мутаваҷҷеҳи Худо шуда) ва зоти Ўро бо ихлос ва покдинӣ мехонанд, аммо ҳамин ки боз ба сўи хушкӣ Худо наҷоташон диҳад, кофир шуда ва носипосӣ мекунанд” (Сураи Анкабут, ояти 65).
    Идома дорад.

  37. Фаромарз,
    Мисли ин ки то ин ҷо бароятон афсона хондам. Шумо, ҳатто агар худро алломаи даҳр ҳам бидонед, ибтидо андаке бо ҳавсала он чиро матраҳ кардам мутолеа кунед. Ин ҷониб дақиқан он чиро, ки муддаӣ ҳастед фаҳмидам, ва посухе ки навиштам, мутаваҷҷеҳи ҳамон муддаои шумост.
    Шумо иддао доред, ки меъёре мустақил ва хирадписанд (шабеҳи ҳароратсанҷ дар мавриди арзёбии маҳсусоте чун гармо ё сармо ва ё аз ин қабил ашё) дар арзёбии гузораҳое динӣ мисли “Худо вуҷуд дорад”, ё “Паёмбарӣ ҳақиқат дорад” ва ғайра, надорем.
    Хуб, хулосаи иддаои шумо ҳамин аст. Сипас, он меъёре, ки ба дунболи онед, ё аз қабили меъёрҳои марбут ба арзёбии маҳсусот аст, ва ё аз қабили меъёрҳои ақлӣ.
    Агар аз қабили меъёрҳои арзёбии маҳсусот бошад, гуфтам, ки касе ки ба дунболи худои маҳсус аст, ба ҷое нахоҳад расид.
    Аммо агар мурод меъёри ақлӣ аст, мо дар ин ҷо дигар намуна дорем. Он ҷо ки аз абзори ақл дар арзёбии гузораҳое чун “қонуни иллият”, сухан ба миён овардам, дақиқан дар радди муддаои шумо буд. Ҳамон тавре ки масалан касе қонуни иллиятро ба ин баҳона, ки чизе диданошуданӣ аст инкор намекунад, ҳамин тавр гузорае чун “Ҳар мавҷуди мумкине ниёз ба падидоваранда дорад”-ро, ки ба ҳамон абзор (яъне абзори ақл) дарк мешавад, наметавонад инкор кунад, вагарна дар ёфтаҳои ақлӣ истисно қоил шуда аст, ки худ ақлан мардуд аст.
    Ҳоло шумо ё касе дигар, оё далеле доред, ки ин гузораро ба муқтазои он далел рад кунед? Ҳеҷ ду нафаре ҳам дар олам пайдо намешавад, ки дар асли ёфтан ё дарки ин гузора дар пеши ақли хеш бо ҳам ихтилофи назар дошта бошанд. Оре, шояд дар мавриди ин ки он падидоваранда чӣ мавҷудест, бо ҳам ихтилоф дошта бошанд, аммо ба ҳар сурат, дар асли ин гузора ихтилоф наёфтааст.
    Бархе мегўянд: билохира ҳар чи ҳаст, ин ёфта (Ҳар мавҷуди мумкине ниёз ба падидоваранда дорад), ёфтаи зеҳни мо аст, ва далел намешавад, ки берун аз зеҳнро нишон диҳад.
    Посухи чунин шубҳа – ҳамон тавре ки Сино (р) мегўяд – он аст, ки ёфтаҳои ақлӣ бисёраш чунин аст, ва ақл дар ҳаққонияти онҳо кучактарин тардиде надорад. Ҳамон тавре ки ақли инсон бо таҷрубаи ду се маврид аз ҷўшонидани об, дар мавриди табиати об мегўяд: “Об дар 80 дараҷа меҷўшад”, дар ҳоле ки тамоми обҳои мавҷуд ва ё он ки дар оянда мавҷуд хоҳанд буд-ро таҷруба накардааст, ва кучактарин тардиде дар онҳо надорад, ҳамин тавр дар ин ёфта, ки “Ҳар мавҷуди мумкине ниёз ба падидоваранда дорад” низ наметавонад тардид раво дорад. Агар касе бигўяд: решаи он чи дар мавриди об гуфтаед дар таҷруба нуҳуфта, ки бинобар он тардид надорад, посух он аст, ки иттифоқан решаи он дуюмӣ низ дар таҷруба нуҳуфта. Ин ду гузора, аз назари ақл, бо ҳам тафовуте надоранд.
    Ҳоло, агар шумо бигўед: боз ҳам дар таърифи Худо, ин ёфтаи ақл кофӣ нест, ҳанўз мубҳам аст, посух додам, ки дуруст аст. Ақл танҳо ба вуҷуди Худо пай мебарад ва бас.
    Ин ҷо буд, ки абзори дилро матраҳ кардам, ки ҳамон муддаои урафо аст, ва дуруст ҳам ҳаст, ва далелашро низ бо тақсим кардани илму огоҳӣ, ба ҳусулӣ ва ҳузурӣ баён кардам. Агар касе ба ёфтаи ақл иктифо накунад, бояд ба конуни дил паноҳ бубарад. Конуни дил, Худоро беҳтар ва мушаххастар меёбад.
    Ва меъёри аз ҳама дуруст ва савоб дар ин миён, яъне дар шинохти Худо, муроҷеа ба мутуни динист, масалан ба Қуръону суннат аст дар ислом.
    Агар бигўед: Чи гуна қабл аз шинохти дурусти худи Худо, барои шинохти вай ба китобе, ки мансуб ба худи Ўст муроҷеа кунам? Ин ки навъе давр аст, ва давр ақлан ботил аст?
    Посух он аст, ки мутуни динӣ ду ҷанба доранд: ҷанбаи тарҳи муддао (мисли Худо ҳаст, паёмбарӣ ҳақиқат дорад, ваҳй воқеият дорад ва ғайра), ва ҷанбае дигар, исботи он муддаоҳо ба василаи далелҳои ақлӣ, ё он далелҳое, ки вақте барои мардумон матраҳ мешавад, одатан қонеъ мегарданд, мисли далели дил.
    Масалан ин ки Худо мефармояд: “Ҳамоно дар офариниши осмонҳо ва замин, аз паи ҳам омадани шабу рўз, киштиҳое, ки барои фоидаи башар дарёҳоро тай мекунанд, обе, ки Худо аз боло фуруд меоварад ва ба василаи он замини мурдаро аз нав ҷон медиҳад ва анвои ҷондорҳоро дар рўи замин мепароканад, чархиши бодҳо ва абр, ки миёни замин ва осмон ба кор гумошта шудааст, (дар ҳамаи инҳо) нишонаҳое бар вуҷуди Худованд барои мардуме, ки тааққул ва тафаккур мекунанд, вуҷуд дорад.” (Сураи Бақара, ояти 164), оё танҳо тарҳи муддаост, ё исботи муддао?
    Ё ин ки мефармояд: “Ва он ҳангом ки кофирон дар киштӣ савор шаванд (ва бо тўфоне шадид рўбарў шуда ва касеро наёбанд, ки наҷоташон диҳад, як дафъа мутаваҷҷеҳи Худо шуда) ва зоти Ўро бо ихлос ва покдинӣ мехонанд, аммо ҳамин ки боз ба сўи хушкӣ Худо наҷоташон диҳад, кофир шуда ва носипосӣ мекунанд” (Сураи Анкабут, ояти 65), магар ҷуз таваҷҷўҳ додан ба Худост, ё тарҳи муддао?
    Ба ҳар ҳол, дар номаҳои баъдӣ перомуни ин масоил бештар сўҳбат хоҳем намуд.
    Комёб бошед.

  38. Фаромарз,
    Ҳар чи баҳс пеш меравад, рўшантар мегардад, ки довариҳои шумо роҷеъ ба маорифи исломӣ, реша дар адами огоҳии лозими шумо аз ислом будааст.
    Ин ки масалан мегўед: ///Мегуем, ки “Худо бе чашм бино аст” аммо ин гузора аз бунёд комилан бемантиқ аст, зеро биноӣ сифати чашм аст ва агар чашм вуҷуд надорад, биноӣ ё курӣ дигар худ матраҳ нест. Яъне ин ду сифати биноӣ ва курӣ танҳо дар мавриди инсон ва ҷонварон қобили корбурд аст ва корбурди он дар мавриди чизҳое ҷуз ин, ғайри мантиқист ва ҷуз каломи бадеъ ва санъати сухан ва истиъора ва киноя ва рамз чизе ба он намешавад гуфт///, чунин сухане, шояд ба забони касе, ки андаке ҳам бо маорифи ислом ошност ҷорӣ нашавад.
    Қуръону суннат, на танҳо дар мавриди сифоти хабарӣ (Мисли “Худо бино аст бе чашм”), балки дар тамомии сифоте, ки Худоро ба онҳо васф мекунад, дар зайли тақрибан ҳамаи онҳо чунин қайдеро овардааст: “Субҳоналлоҳи аммо ясифун”, яъне Худо муназзаҳ аст аз он сифатҳое, ки бандагон ба он Ўро тавсиф мекунанд. Ва ё барои мўъминон меомўзад, ки ҳар гоҳ Худоро ҳамду сано гуфтед, ва ё Ўро ба сифате аз авсоф тавсиф намудед, ҳатман зикри “Субҳоналлоҳ”-ро ҳам бигўед. Субҳоналлоҳ яъне “Худоро аз ҳар сифате муназзаҳ ва пок медонам!”
    Ҳоло, сирри ин чист?
    Тавзеҳ он ки Худои Субҳон дар Қуръони Карим хештанро аз васфи сифаткунандагон аз бандагонаш поку муназзаҳ донистааст. Мефармояд: “Худо зоти покаш аз ин сифатҳое, ки ба Ў нисбат медиҳанд муназзаҳ аст.” (Сураи Соффот, ояти 160). Дар ҳеҷ ҷое аз каломи илоҳӣ мавриде надорем, ки дар он, ҳамд (ки худ навъе васф аст), бидуни қайду шарт аз забони ғайри Худо ҳикоят шуда бошад, (албатта ҷуз он чи аз забони шуморе аз паёмбарони мухлас ҳикоят шудааст).
    Масалан мефармояд: “Фариштагон ба тасбеҳ ва ситоиши Худои худ машғуланд.” (Сураи Шўро, ояти 5), ва ё “Раъд (ва барқ) ба тасбеҳ ва ситоиши Ў машғул аст.” (Сураи Раъд, ояти 13), ва ҳатто аз забони кулли мавҷудоти олами ҳастӣ мефармояд: “Мавҷуде нест дар олам, ҷуз он ки ба тасбеҳ ва ситоиши Ў машғул аст.” (Сураи Исро, ояти 44).
    Худои Субҳон ситоишро дар ҳамаи ин маворид, бо тасбеҳ ҳамроҳ овардааст, балки тасбеҳро асл қарор дода, ва ҳамдро ба он ҳамроҳ сохтааст. Тасбеҳ, яъне пок ва муназзаҳ донистани Худо.
    Сабаби ин ки Худои Таоло ҳамдро (яъне ин васфро) аз забони ғайри худаш ба тасбеҳ ҳамроҳ меоварад, ин аст, ки ғайри Худои Мутаол қодир нест ба ҷамол ва камоли феълҳои Ў, ҳамон тавр ки лоиқи зоти Ў бошад иҳота намояд, ҳамон тавр ки қодир нест ба ҷамол ва камоли сифатҳо ва исмҳояш, ки дар воқеъ ҷамоли феълҳо аз онҳо сарчашма мегирад иҳота намояд. Худо мефармояд: “Халқро ҳаргиз ба Ў иҳота ва огоҳӣ нест.” (Сураи Тоҳо, ояти 110). Чаро ки тамоми мавҷудот ва махлуқоти олами ҳастӣ, ғайр аз Худои Мутаол, ҳамагӣ маҳдуд (яъне вуҷудашон вуҷуди ноқис) мебошад, ва Худои Субҳон зоти бепоён аст ва вуҷудаш комил аст, ва аз куҷо барои вуҷуди маҳдуд ки битавонад ба вуҷуди номаҳдуд иҳота ёбад? Пас мавҷуди маҳдуд, ҳаргоҳ чизеро васф намуд, маънояш ин аст, ки ба он иҳота ёфтааст, ва он чиз ба андозаи дарки ин мавҷуд, ба ҳадду марзе маҳдуд гардидааст.
    Аз ҳамин ҷост, ки сипос ва ситоише, ки барои зоти поки илоҳӣ мекунанд, танҳо дар сурате дуруст хоҳад буд, ки аввал зоти поки Ўро аз он чи ба миқдори дарки худашон васф кардаанд пок ва муназзаҳ созанд, яъне тасбеҳаш гўянд.
    Дар ҳадис аз забони Паёмбари гиромӣ (с) омадааст: “(Худоё!) Натавонам саноят он чунон хонам, ки Ту худ бар хеш сано хондаӣ”.
    Дар мавриди ҳамин сифати “меҳрубонӣ ё раҳим будани Худо”, ки шумо онро барои ғайри инсонҳо (ё мавҷудоте дигари заминӣ) “ғайри мантиқӣ” мепиндоред, дар мавриди Худо, танҳо дар сурате ғайри мантиқӣ хоҳад буд, ки масалан Худоро ба ҳамон сурате, ки инсонҳоро меҳрубон медонем васфаш кунем. Аммо муқтазои тасбеҳ он аст, ки танҳо ҷиҳоти камолии васфи “меҳрубонӣ”-ро барои Худо нисбат диҳем.
    Тавзеҳ он ки решаи меҳрубонӣ ё “раҳмону раҳим” ба арабӣ, калимаи “раҳмат” мебошад. «Раҳмат», сифат ва ҳолате аст, ки барои инсон ҳангоме ки манзараи шафқатангезеро мушоҳида мекунад ҳосил мешавад. Масалан, агар касеро мушоҳида кунем, ки ҳоҷат ва ниёзе барояш пеш омада, ва ба сўямон барои баровардани ҳоҷаташ даст дароз кунад, ҳолате моро фаро мегирад (ки номашро раҳму шафқат ҳам мегўем), ва он гоҳ ин ҳолат моро водор мекунад, ки дар баровардани ҳоҷаташ иқдом намоем. Пас дар воқеъ, мо ду марҳаларо пушти сар мекунем. Марҳалаи аввал, ҳамон ҳолат ва таассурест, ки дар вуҷудамон, ҳангоми мушоҳидаи манзараи шафқатангез ҳосил мешавад, ва марҳалаи дуюм, марҳалаи бахшоиш ва ато намудан аст, яъне он ҳангом, ки бар асари он ҳолат ва таассуре, ки дар вуҷудамон пайдо шудааст, иқдом намоем ба баровардани ниёзи ҳоҷатманд. Ин аст маънои раҳмат дар мавриди мо инсонҳо.
    Лекин дар мавриди Худои Субҳон, вақте зоти покаш ба сифати раҳмат васф мешавад, муқтазои тасбеҳ он аст, ки аз маъное, ки барои раҳмат баён шуд, фақат марҳалаи дуюми он, яъне марҳалаи бахшоиш ва ато намудан фаҳмида мешавад. Дар ҷои худаш баён хоҳем намуд, ки чаро Худо бо ҳолати таассур (ки ҳамон марҳалаи аввал аст) васф намешавад. Пас раҳмати Худо, яъне бахшояндагӣ ва атои Ўст, на он чи дар мавриди инсонҳо ба кор меравад.
    Баҳси мо идома дорад.
    Комёб бошед.

  39. Саломи гарму чушон!!!
    Дар аввал, хамаи бародарон ва хохарони азизро бо иди наврузи ачам табрик менамоям.
    Мухтарам устод Истаравшани!
    Илтимос мешавад ин чумлаатонро шарху тавзех кунед:
    «Урафо мегўянд: Чун инсон мавҷудест офаридашудаи Худо, ва ба иборати дигар, чун инсон кори Худост, ва аз сўи дигар, чун вуҷуди кор бо вуҷуди коргар муттаҳиданд, на ду то чизи аз ҳам ҷудо, бинобар ин, агар инсон некў дар вуҷуди хеш таваҷҷўҳи лозим ба харҷ диҳад, маҳол аст, ки аз коргари хеш огоҳ нагардад.»
    Саломат бошед!

  40. Зафари азиз,
    Зимни табрики соли нав бароятон, бо камоли майл он матолибро барои шумо тавзеҳ хоҳам дод. Аз он ҷо ки тавзеҳи он матолиб, ниёз ба зикри чанд муқаддима дорад, аз ин рў баҳсҳои худро ду бахш мекунам:
    Бахши аввал:
    Мо мехоҳем вуҷуди Худоро исбот кунем.
    Лозим ба ёдоварӣ аст, ки усулан чизҳое, ки инсон мехоҳад ҳастӣ ё нестии онҳоро исбот кунад, ду гуна ҳастанд: як вақт ҳаст, ки мо дар мақоми исботи мавҷуде аз мавҷудҳо ба унвони як ҷузъ аз аҷзои олам ҳастем. Масалан дар бораи ситорагон мегўем: фалон ситораро фалон кас кашф карда. Маънои ин сухан он аст, ки дар миёни ин мавҷудоти олам, масалан дар манзумаи шамсӣ, қаблан хаёл мекарданд, ки ҳафт ё ҳашт то сайёра ҳаст, аммо ахиран як сайёраи дигар ҳам дар канори ин сайёраҳо кашф шуд, ва маълум шуд, ки на, як сайёраи нуҳўме ҳам дар ин манзумаи шамсӣ вуҷуд дорад. Яъне мавзўе, ки мо ба дунболи он ҳастем ва онро ҷустуҷў мекунем, чизе аз чизҳои олам дар канори соири чизҳо аст.
    Аммо як вақт ҳаст, ки мо вақте дар бораи исботи вуҷуди як чизе баҳс мекунем, он чиз агар бошад, бо ҳамаи чизҳо ва дар ҳамаи чизҳо ҳаст, ва агар набошад, дар ҳеҷ ҷо вуҷуд надорад. Ҳол, як мисол мезанам:
    Ҳама медонанд, ки яке аз масоиле, ки фалосифа аз қадим дар бораи он баҳс кардаанд, масъалаи замон аст, ки оё замон вуҷуд дорад ё вуҷуд надорад? Донишмандоне мўътақид буданд, ки асосан замон вуҷуд надорад, вале албатта ақидаи аксар ҳамеша ин буда, ки на, замон вуҷуди хориҷӣ дорад.
    Ҳоло, агар касе бихоҳад он гуна дар ҷустуҷўи замон бошад, ки масалан як ситорашинос дунболи он аст, ки як ситораро дар олам пайдо кунад дар канори ситораҳои дигар, ва бигўяд: биравем бигардем бубинем як чизе ба номи замон дар миёни мавҷудоти олам пайдо мекунем ё пайдо намекунем? Агар касе ин гуна дар ҷустуҷўи замон бошад, агар нобиғатарини афроди башар бошад ва миллионҳо сол дунболи замон бигардад, замонро наметавонад пайдо кунад. Бигўяд: масалан бубинем мо дар зери як заррабине метавонем замонро пайдо кунем, дар пушти як телескоп метавонем замонро пайдо кунем, дар як лабаратория дар зимни як таҷрибае метавонем замонро пайдо кунем… Одаме, ки тасаввураш аз замон ба унвони ҷузъе аз аҷзои табиат дар канори соири аҷзои табиат аст, агар то абад ҷустуҷў кунад, замонро пайдо намекунад. Охираш хаста мешавад ва мегўяд: замон вуҷуд надорад. Маконро ҳам агар касе бихоҳад ин гуна ҷустуҷў кунад, аз ҳамин қабил аст.
    Аммо агар касе аз оғоз тасаввураш дар бораи замон ба ин наҳв набошад, ки бихоҳад як ҷузъ аз аҷзои оламро пайдо кунад, балки бихоҳад як ҷанба аз ҷанбаҳои оламро пайдо кунад, он вақт достон фарқ мекунад. “Як ҷанба аз ҷанбаҳои олам” яъне ин мавҷудоте, ки мо инак мебинем, ин мавҷудоти себуъдӣ, ки дорои тўлу арзу умқ ҳастанд, оё ҳар мавҷуде дар матни воқеъ дорои як имтидод ва як кашиши дигаре ба номи “кашиши замонӣ” ҳаст ё нест? Яъне ў замонро ҷудо аз чизҳои дигар ҷустуҷў намекунад, замонро дар чизҳо ҷустуҷў мекунад, мехоҳад бубинад, ки оё агар замон вуҷуд дошта бошад, маънояш ин аст, ки бахше аз вуҷуди манро замонро ташкил медиҳад? Бахш, на ба маънои қисмате аз вуҷуди ман, балки ҳамон гуна ки тўлу арзу иртифоъ дар хориҷ се амри ҷудо аз якдигар нестанд – фақат як фарзе аст, ки мо рўи чизе воҳид мекунем – як имтидод ва як буъди дигаре ҳам дар канори ман вуҷуд дорад, дар он гиёҳ масалан вуҷуд дорад, дар он санг ҳам вуҷуд дорад, дар хуршед ҳам вуҷуд дорад. Яъне олам дар матни воқеъ як кашиши махсусе дорад ғайр аз ин се кашиши тўлу арзу иртифоъ, ки номи он кашиш “замон” аст.
    Ин гуна агар шахс бихоҳад тасаввуре аз замон дошта бошад, дигар замонро ба унвони падидае дар арзи соири падидаҳо ҷустуҷў нахоҳад кард, балки мехоҳад бубинад дар падидаҳои табиат як ҷанбае, ки бишавад номи “замон” рўи он гузошт вуҷуд дорад ё вуҷуд надорад.
    Пас бубинед Зафари азиз, тарҳи масъала чӣ қадр тафовут мекунад.
    Идома дорад.

  41. Посух ба пурсиши Зафар (2)
    Дар мавзўи исботи Худо ҳам масъала аз ҳамин қабил аст. Албатта мисоле, ки арз кардам, сад дар сад дар мавзўи Худо мунтабиқ нест, чун билохира замон – ҳар чи ҳаст – буъд аст, ва Худо буъд ё ҷанба нест. Вале дар ин ҷиҳате, ки манзури мо буд, мисоли замон, мисоли расое аст.
    Ҳоло, агар касе дар ҷустуҷўи Худо бошад ба унвони ин ки як мавҷуде ҷудо аз ҳамаи мавҷудоти дигар, ва дар миёни мавҷудоти дигар ба номи “Худо” бихоҳад пайдо кунад, бигўяд масалан санг ҳаст, хок ҳаст, ҳаво ҳаст, об ҳаст, гиёҳ ҳаст… Инҳо як мавҷудоте ҳастанд, аммо дар миёни ин мавҷудот як мавҷуди дигаре ҳам ҳаст ба номи “Худо”, фарқаш фақат ин аст, ки ў ба чашм дида намешавад, аммо он дигар мавҷудот ба чашм дида мешаванд. Агар касе ин гуна масъаларо тарҳ кунад, аз оғоз иштибоҳ карда, яъне аслан Худоро худо тасаввур накарда.
    Шумо бубинед касоне ки худоро қобили исбот намедонанд, тасаввурашон аз худо чунин аст, ва дар ин сурат бояд барояшон ҳақ дод, ки бигўянд, ки худое вуҷуд надорад. Шумо дар навиштаҳои ҷаноби Фаромарз диққат кунед, комилан тарҳи ў аз вуҷуди худо, як ҳамчунин тарҳе аст. Ў ба дунболи худое аст, ки бояд дар канори соири мавҷудот қарор гирад (ҳарчанд дидашуданӣ нест), ва ба васоили санҷиш ва меъёрҳое, ки барои исботи соири ашъё гузошта шудааст, ё лоақалл меъёре дигар, ки барои ҳамагон қобили қабул бошад, бояд исбот шавад.
    Аммо тасаввури дуруст ва тарҳи саҳеҳи масъала дар мавзўи исботи Худо, он аст, ки агар худое дар олам вуҷуд дошта бошад, ў наметавонад як чунин вуҷуди маҳдуде бошад дар канори соири мавҷудот, балки Ў як мавҷуде бояд бошад, ки ба таъбири Қуръон Карим:
    “Ҳар кадом аз шумо ҳар ҷо ҳастед, Худо бо шумост” (Сураи Ҳадид, ояти 4).
    “Худост аввал ва охир (пеш аз ҳар чиз буда ва пас аз ҳар чиз ҳам ҳаст), Ўст зоҳир ва пайдо (дар матни ҳастӣ), ва низ Ўст ботин ва ниҳон (дар чигунагӣ), ва Ўст ба ҳама чиз огоҳ”. (Сураи Ҳадид, ояти 3).
    Аз ин дигар таъбири расотаре дар бораи Худо намешавад пайдо кард. Вақте мегўем Худо яъне аввали мавҷудот, яъне ин ки мавҷудот аз Ў пайдо шудаанд, ва охири мавҷудот яъне ин ки мавҷудот ба Ў бозгашт мекунанд.
    Дар бораи охират Қуръон ин тавр мефармояд:
    “Онҳо (худобехабарон) танҳо зоҳире аз ҳаёти дунёро медонанд, вале аз охират (ботини он) ғофиланд” (Сураи Рум, ояти 7), яъне онҳо намуде аз зиндагии дунёро мебинанд, аммо аз охират, ки аз ин навъ нест ғофил ҳастанд. Яъне нисбати дунё ва охиратро, нисбати зоҳиру ботин ҳисоб мекунад.
    Хулоса ҳадаф ин ҷиҳат аст, ки масъалаи асосие, ки дар боби исботи Худо ҳаст, саҳеҳ тарҳ кардани он аст. Худое, ки Қуръон матраҳ мекунад, аз аввал як қонуни куллӣ барои шинохти Худо матраҳ мекунад, мегўяд:
    “Ҳеҷ чизе монанди Худо нест. Ў монанд надорад” (Сураи Шўро, ояти 11)
    Ин мафҳумҳои “Субҳоналлоҳ”, “Субҳона раббиял-азим”, “Субҳона раббиял-аъло”, “Субҳона раббика раббил-иззати аммо ясифун” ва “Аллоҳу акбар”, ин мафоҳимро инсон дар тасаввури аввалӣ, ки мехоҳад аз Худо дошта бошад, бояд дар зеҳнаш дошта бошад. Яъне “Худо муназзаҳ аст аз тавсифоте, ки инҳо мекунанд”, “Худои ман, парвардигори ман муназзаҳ аст аз тавсифе, ки худи ман мекунам”. “Аллоҳу акбар” яъне “Аллоҳу акбару мин ан юсафа”. Инсон дар бораи мавҷуде баҳс мекунад, ки аслан бартар аст аз васфи ў ва тавсифи ў, муназзаҳ аст аз ҳар гуна маҳдудияте ва аз аз ҳар гуна нақсу камбуде.
    Бубинед, Худое, ки Қуръон баён мекунад, ин аст:
    “Рў ба ҳар тараф ки биистед, рў ба Худо истодаед” (Сураи Соффот, ояти 180).
    Ин хоссияти он мавҷуде аст, ки ҷузъе аз аҷзои олам нест, зоташ бар ҳамаи ашъё иҳота дорад, ва Ў бо ҳамаи ашъё ҳаст.
    Инҳо ҳама муқаддима буданд, дар номаи баъдӣ ба пурсиши шумо посух хоҳам гардонд.
    Комёб бошед.

  42. Посух ба пурсиши Зафар (3)
    Инак, пас аз арзи он муқаддимот, ба посухи пурсиши шумо, ки хостед он ҷумалотро тавзеҳ бидиҳам мепардозам. Муддаои урфо ин аст, ки инсон дар пайдо кардани Худо, набояд роҳе дур бипаймояд, балки кофист дар вуҷуди хеш некў бияндешад, ва руҳи хештанро аз олудагиҳои маънавӣ (яъне гуноҳон) пок созад. Дар вуҷуди худ бияндешад, на ин аст, ки дар моҳияти бадан ва ҷасаде, ки дорад бияндешад. Масалан дар чигунагии таркиби аҷзои бадан аз дилу ҷигару ишкамбаву ғайраву золик тафаккур кунад (ки албатта инҳо низ қобили таваҷҷўҳ аст), балки муроди урафо, дар моҳияти инсонии хеш бияндешад, дар ин ки чӣ мавҷудест ва чӣ истеъдодҳое дар ў нуҳуфта, дар ин ки бубинад аз куҷо омада, ва дар куҷо қарор дорад, ва саранҷомаш чист? Бубинад замираш чӣ нуҳуфтаҳое дорад, куҷо дармонда аст, ва аз ин қабил тафаккурот… Хулоса агар чунин кунад, Худоро ҳатман пайдо хоҳад кард; он ҳам на ба монанди пайдо кардани мутакаллимин ва фалосифа, ки ҷуз ба мафоҳиме чанд, ки ба воситаи онҳо ба Худо огоҳ мешаванд, ва дар воқеъ, ин мафоҳим аст, ки восита қарор мегирад байни эшон ва Худо, балки шинохти ирфонӣ, шинохтест аз Худо биловосита, яъне Худоро ёфтан, на ба Худо огоҳ шудан.
    Албатта қобили ёловарӣ бошад, ки ин муддаои урафо, баргирифта аз матни маорифи исломист. Чунин нест, ки эшон худ ин роҳро ихтироъ карда бошанд. Касе ки бо маорифи Қуръон ва суннат ва калимоти гуҳарбори ҳазрати хатмимартабат Муҳаммад Мустафо (с) ошност, некў медонад, ки гуфтаҳои урафо ва сўфиҳои воқеӣ (на муддаиёни тасаввуф ва дурўғгўён), дар матни маорифи исломӣ нуҳуфта аст. Масалан Қуръон аз ҷумла мефармояд: “Қад афлаҳа ман заккоҳо ва қад хоба ман дассоҳо” (Сураи Шамс, ояти 9).
    Ду ояти қабл аз ин оят чунин шурўъ мекунад: “(Савганд) ба ҷону равони одамӣ ва он ки онро сомон бахшид, сипас бадкорӣ ва парҳезкорияш ба вай илҳом кард. Ба ростӣ, растгор шуд ҳар кӣ онро пок гардонид ва покиза дошт, ва ноумеду бебаҳра гашт ҳар кӣ онро олуда сохт”.
    Ва ё дар ривояте омадааст: “Ҳар кӣ хештан шиносад, Худояш шинохтааст”, яъне хештаншиносӣ ва худшиносӣ, муқаддимаи Худошиносӣ аст.
    Нуктаи дигар он ки муддаои урафо ду бахш дорад: бахше, худшиносӣ яъне ҳамон чизе ки урафо дар бораи он дар ирфони назарӣ баҳс кардаанд, ва бахше дигар марбут аст ба амал яъне ҳамон ки ба ирфони амалӣ маъруф аст. Мо дар ин ҷо бахши аввалро мавриди баҳс қарор хоҳем дод. Аммо бахши амалӣ, чизе гуфтанӣ нест, балки аз мақулаи амал аст, бояд хидмати ориф ва сўфии комил рафт ва тибқи дастуруламалҳои ў амал намуд.
    Идомаи баҳс дар номаи баъдӣ.

  43. Посух ба пурсиши Зафар (4)
    Дар ирфони назарӣ чунин баҳс ҳаст (ки фалосифа ҳам, хусусан пайравони мактаби Садроӣ онро некўтар матраҳ кардаанд), ки нисбати инсон ва ҳар мавҷуди мумкини дигаре бо Худо, нисбати кор бо коргар аст. Дар Қуръон ҳам ҳаст, ки мефармояд: “Ва Худост офаридгори шумо ва он чи анҷом медиҳед” (Сураи Соффот, ояти 96).
    Албатта на ба монанди нисбати сохтаи як коргар бо ў, ки мову шумо дар инсонҳо мешиносем. Чаро ки нисбати сохтаи коргар бо коргар дар мо инсонҳо, чунин аст, ки коргар баъд аз сохтани масалан як манзил, дигар аз ў ҷудост, ва албатта аз нигоҳи дақиқи фалсафӣ, нақши коргар дар сохтани манзил, нақши эҷод нест, балки нақши омодасозӣ аст.
    Мурод аз кор дар ин ҷо, яъне эҷод. Аз набуд, буд ба вуҷуд овардан. Нисбати мо инсонҳо ва ҳамчунин тамоми мавҷудоти мумкини дигар бо Худо, нисбати эҷод аст бо эҷодгар, ва ё ба иборати дақиқтар, нисбати “ба вуҷуд омада” бо “ба вуҷуд оваранда”. Он ҳам чунин нест, ки Худо баъд аз он ки моро ба вуҷуд овард, дигар аз мо ҷудо бошад, Ў як воҳид бошад ва мо воҳиде дигар, ҳаргиз чунин нест. Ва низ чунин ҳам нест, ки мо танҳо дар оғози пайдоиш ниёз ба эҷодгар дошта, вале пас аз ба вуҷуд омадан, дигар ниёз ба эҷодгар надошта бошем. Балки мо ҳар лаҳза эҷод мешавем, мо ҳар лаҳза кори Худоем, ва ҳамчунин дигар мавҷудоти мумкин низ ҳар оне кору эҷоди Худоянд, ва ба фармудаи Қуръони Карим: “(Худо) ҳар оне дар кор аст” (сураи Раҳмон, ояти 29).
    Агар бихоҳем нисбати худ бо Худоро (кору коргар) ба чизе ташбеҳ кунем, (албатта ба хотири ба зеҳн наздик кардан, на ин ки ин ташбеҳ сад дар сад мунтабиқ бо баҳси мавриди назар бошад), шояд беҳтарин ташбеҳ, ташбеҳ ба инсон ва зеҳниёти ў бошад. Ҳар инсоне, метавонад ҳар лаҳза дар зеҳни худ чизеро тасаввур кунад. Масалан менишинем ва дар зеҳни худ тасаввури як инсонеро, ки дар шаклу сурат танҳо зоидаи зеҳни мост, мекунем.
    Ин инсони зеҳнии мо, нисбаташ бо мо чи гуна аст? Ин инсон, дар ба вуҷуд омадан ва низ дар бақо, ҳар он ниёз ба инояти мо дорад. Агар лаҳзае ба он иноят накунем, несту нобуд мешавад. Чунин нест, ки ҳамин ки дар аввал онро тасаввур кардем, дигар аз мо ҷудо шуда, ва воҳиде мустақил аз мо гардад. Ҳаргиз чунин нест. Балки ҳар оне ниёз ба инояту таваҷҷўҳи мо дорад.
    Инсон ва дигар мавҷудоти мумкин низ, нисбаташон бо Худо чунин аст. Ин масъала, ҳарчанд сода ба назар мерасад, вале фаҳму даркаш ба ин осонӣ муяссар нест. Танҳо касоне ки дар улуми назарӣ вораста ҳастанд, онро хуб мефаҳманд.
    Ҳоло, аз диди урафо, ки муттакӣ бар маорифи исломист, инсон (ва ҳар мавҷуди мумкини дигар), агар дар вуҷуди онҳо некў тааммул шавад, оё ҷуз онанд, ки ҳамагӣ маҳдуд ва нопойдоранд? Ҳеҷ мавҷуде дар ҷаҳон ба як ҳол боқӣ намемонад; ё дар ҳоли рушд ва такомул аст ва ё дар ҳоли фарсудагӣ ва поёнёбӣ. Оё ин ҷуз он аст, ки коре аз коргаре тавоно беш нестанд? Чаро? Чун ҳамаи инҳо ба дасти худи онҳо нест.
    Инсон (ва ҳар мумкини дигаре) оё ҷуз ин аст, ки мавҷуде вобаста аст? Ба ҳар мавҷуде, ки менигарем, онро “вобаста” ва “машрут” меёбем, яъне вуҷудаш вобаста ва машрут ба вуҷуди як ё чанд чизи дигар аст, ба тавре, ки агар он мавҷудоти дигар набошанд, ин мавҷуд ҳам нахоҳад буд? Оё ҷуз ин аст, ки ҳамаи онҳо ниёзманд ҳастанд? Ниёзманд ба ҳамаи шароити бешуморе, ки ба он шароит вобаста ҳастанд. Ва ҳамчунин ҳар як аз он шароит низ ба навбати худ ниёзманд ба як силсила шароити дигар мебошад.
    Ҳатто агар инсон дорои ирода аст, ки ин иродаро коргараш ба ў бахшида, ин иродаи ў фақат дар як маҳдудаи кучаке аст. Яъне ҳар чизе тибқи иродаи ў ҷорӣ нест. Масалан инсон наметавонад худро ба мавҷуде дигар, агар ирода кунад, табдил диҳад.
    Пас, оё метавон ин корро яъне ин инсонро, бе мушоҳидаи коргари ў, мушоҳида кард? Оё маъқул аст, ки ҳар оқили бедордиле, вақте ба коре; он ҳам ба ин рўшанӣ, нигоҳ дошта, вале аз вуҷуди коргари ў ғофил бимонад?
    Ба қавли урафо, инсоне, ки Худоро инкор мекунад, дуруст мисли ҳамон инсони зеҳнии ҳар яке аз мост, ки (агар барояш ақле қоил бошем), вуҷуди моро, ба унвони як эҷодгар инкор дорад.
    Албатта бояд аз Худои Мутаол дархост кард, ки ҳаргиз моро аз шинохти худамон бегона ва дар ғафлат нагузорад, ки дар он сурат, инсон худои хешро мункир мешавад.
    Қуръон хитоб ба мўъминон мефармояд:
    “Ва монанди касоне мабошед, ки Худойро фаромўш карданд, ва Худо худашонро фаромўшашон сохт. Инонанд бадкорони нофармон” (Сураи Ҳашр, ояти 19).
    Комёб бошед.

  44. Александр Игнатенко ОБ ИСЛАМЕ И НОРМАТИВНОЙ ДЕФИЦИТНОСТИ КОРАНА Понять происходящее с исламом сегодня можно, если отталкиваться от того, что ислам в своих основах — религия Божественного Откровения. Абсолютно достоверного, но обильно дополненного человеческими измышлениями, которые абсолютно достоверными не могут быть по определению, ибо суть человеческие. Коран — Речь Аллаха Мусульмане верят, что их религия (обрядовые и юридические установления, назидательные рассказы и притчи) была ниспослана от Всемогущего Бога – Аллаха — человеку по имени Мухаммад Ибн-Абдаллах, который был избран Аллахом (почетное имя пророка Мухаммада – Мустафа, т. е. Избранный), чтобы быть пророком истинного единобожия. Получив Откровение (аль-Вахй в терминологии исламского вероучения [1] ) от Аллаха (ангел Джибриль передавал пророку аяты — «знамения Аллаха»), Мухаммад их озвучивал, и они запоминались людьми – первыми мусульманами, а после смерти пророка были зафиксированы на письме в виде Корана, который рассматривается мусульманами как сакральный Текст — Речь Аллаха [2] . Человеческого времени вполне хватило для того, чтобы людям был в Откровении передан ислам — правильный, завершенный Самим Аллахом. В Коране есть тому недвусмысленное свидетельство. Аллах говорит: «Сегодня Я завершил для вас вашу религию, и закончил для вас Мою милость, и удовлетворился для вас исламом как религией» [3] . Этот аят Корана, в отличие от некоторых других, абсолютно ясен: в конкретный момент времени Аллах передал людям всё, что составляет религию ислама. И сообщил об этом «ясной арабской речью», как сказано в самом Коране [4] . Это очень важный пункт: «ислам как религия» — в законченном, завершенном (и совершенном [5] ) виде — содержится в Коране, Богооткровенном Тексте. Также важно отметить: ислам содержится в Тексте, изложенном на арабском языке, на котором говорили аравийцы в VII веке. Аллах сказал, что после пророка Мухаммада Откровение больше никому не будет ниспосылаться. Мухаммад, как говорится в Коране, — «печать пророков», т. е. последний пророк [6] . После смерти пророка Мухаммада (8 июня 632 года) Откровение прекратилось — Аллах замолчал. Коран был кодифицирован при халифе Османе (644-656). Итак, Коран был ясен и вполне достаточен для понимания того, что такое «ислам как религия», если воспользоваться кораническим же выражением. Знаменитый средневековый теолог Ибн-Таймийя (1268–1323) говорит о том, что Коран не требовал объяснений или толкований — просто потому, что был абсолютно понятен на протяжении трех «веков» (карн), под которыми понимаются три поколения мусульман — сподвижники пророка Мухаммада, их дети, и их внуки, и, если иметь в виду, что «век» в этом смысле считался арабами равным 40 годам, то в течение 120 лет, т. е. примерно до 750 года, не было никаких более-менее серьезных проблем с пониманием сакрального Богооткровенного Текста (Корана) и, соответственно, с непониманием того, что такое ислам. Не в последнюю очередь это объясняется тем, что первые три поколения мусульман были относительно «компактным образованием» в неразрывном пространственновременном континууме, члены которого были объединены короткими коммуникативными связями и говорили (а также писали) на одном языке. Ислам «завершен», а жизнь продолжается Однако сразу же после смерти пророка Мухаммада (и, соответственно, окончания Откровения) в общине мусульман начались другие проблемы — нерелигиозные. Возник вопрос о наследовании лидерства в общине, ответ на который не был дан в Откровении, т. е. Аллах ничего по этому поводу не сообщил в Своей Речи. По нашему мнению, именно в Коране намечается четкое и даже резкое разделение на «ислам как религию», с одной стороны, и, с другой стороны, на вопросы мирской, земной жизни, — разделение, которое в эпоху Средневековья сложилось в противопоставление «религии» (дин) и «дольней жизни» (дунйя) — вопреки существующему заблуждению, что в исламе не было и нет разделения на «религиозное» и «мирское», «религиозное» и «политическое» [7] . Божественный замысел Аллаха, наверное, можно понимать следующим образом: ислам как религия абсолютно понятен и доступен каждому, говорящему «ясной арабской речью» и изучившему Коран как результат Божественного Откровения, а с проблемами нерелигиозными (бытовыми, политическими, экономическими и т. п.) мусульмане обязаны разбираться сами. Не сказать, что все проблемы «дольней жизни» решались успешно. Первая из них — наследование Пророку политической власти в общине мусульман — получила только временное разрешение, в форме «халифата», или правления «праведных халифов», при котором власть передавалась, что характерно, с постоянно изменяющимися правилами избрания (т. е. импровизированно), «праведным халифам» (от араб. халифа, т. е. «наследник»), ближайшим сподвижникам Пророка — арабам из аравийского рода курейшитов: Абу-Бакру (тестю пророка Мухаммада), Осману, Омару, Али (зятю пророка Мухаммада). Нельзя не заметить этнический, во многом племенной и даже «семейный» характер механизма передачи власти в общине, который называется у мусульман-суннитов «выбором» (ихтийяр). (Эта система применяется вплоть до настоящего времени в суннитских монархиях — Саудовской Аравии, Иордании, Марокко и др.) Оппозиция принятой у суннитов системе «халифов», сразу возникшая в VII веке, была в немалой степени антиарабской. Сформировалось своеобразная, если можно так выразиться, «демократическая», оппозиция хариджитов, выступавших за то, чтобы главой мусульманской общины мог стать мусульманин любого происхождения – пусть даже «эфиопский раб с вырванными ноздрями», как говорится в одном из хадисов (о хадисах — ниже), приписываемых пророку Мухаммаду [8] . В «двух Ираках» — Ираке и Персии сформировалась «региональная» оппозиция в форме шиизма, адепты которого верили и верят, что верховная власть в общине после смерти пророка Мухаммада должна была передаваться по Божественному «назначению» (та‘йин) конкретно поименованным Аллахом в сакральном Тексте Имамам — предстоятелям, предводителям исламской общины: сначала Али Ибн-Аби-Талибу (он стал только четвертым «праведным халифом» у суннитов), женатому на дочери Пророка Фатиме, затем сыновьям Али и Фатимы — Хасану и Хусейну, потом — их «избранным» потомкам [9] . Одна эта проблема с наследованием власти Пророка в общине мусульман очень рано выявила нормативную дефицитность сакрального Текста – Корана. Говоря проще, в Коране нет полного набора норм, регулирующих все аспекты социальной, политической, экономической, культурной жизни мусульман. Подсчеты показывают, что из 6 236 аятов («стихов») Корана «готовые» правила общественного поведения (социальные нормы) можно обнаружить не более чем в 300 аятах (менее 5% ), и они не составляют цельной системы. Компенсация нормативной дефицитности сакрального Текста При том, что Коран нормативно дефицитен, жизнь исламской общины, регулирование отношений между нею и окружающим миром, задачи управления захваченными территориями, — требовали компенсации, т. е. выработки норм и правил на разные случаи жизни. Компенсация нормативной дефицитности осуществлялась по-разному. Так, использовались доисламские, несколько модифицированные, нормы. В самoй передаче власти в исламской общине нетрудно увидеть те принципы, которые применялись в условиях аравийского родо-племенного общества, когда власть в союзе племен или на определенной территории принадлежала представителям какого-то рода (в данном случае ими стали курейшиты). В шиизме прослеживается идея передачи власти по наследству мужским потомкам, родившихся от брака дочери Пророка Мухаммада Фатимы с Али (прямых наследников-сыновей у Пророка не было). Большая отдельная тема — нормативные заимствования из персидского (зороастрийского) и византийского (христанского) нормативного наследия, особенно — в политике [10] . Однако приоритетной сферой компенсации нормативного дефицита была религиозная — исламская компенсация нормативной дефицитности сакрального Текста. Она осуществлялась двумя методами: путем экстенсификации, т. е. расширения объема Корана за счет дополнений к нему и путем интенсификации Текста, или интерпретации, переосмысления, придания ему новых смыслов. Можно выделить следующие формы экстенсификации. Коранические апокрифы. Историческим фактом, принимаемым как достоверный и мусульманами, и исламоведами, является то, что в эпоху правления халифа Османа были собраны в одну книгу записанные, запомненные и передававшиеся изустно аяты Корана. Не прошедшие «редакционную коллегию» записи были сожжены. Здесь, естественно, сразу возникает множество вопросов. Не ошиблись ли составители Действительно ли были собраны все записи И не остались ли какие-то записи, не уничтоженные огнем Шииты, которые ставили в вину Осману и всей «редакционной коллегии» то, что они не включили в текст Корана прямые указания на первого и единственного халифа (наследника пророка Мухаммада), а им должен быть зять пророка Али Ибн-Аби-Талиб, были уверены в существовании «Корана Фатимы» (Мусхаф Фатима) — более полного текста Корана (он якобы существовал у дочери Мухаммада Фатимы, ставшей женой Али). «Коран Фатимы» обнаружен не был и, вероятнее всего, никогда не существовал, хотя у Фатимы и могли быть какие-то записи коранических аятов, которые, по всей видимости, были учтены «редакционной коллегией». Однако предпринимались (и предпринимаются) попытки «досочинить» Коран — создать апокрифические, псевдокоранические тексты, выдавая их за текст Корана. В эпоху Средневековья было распространено приписываемое второму «праведному халифу» Умару высказывание о том, что в коранический Текст не попал ниспосланный Пророку Мухаммаду аят о раджме, побивании камнями прелюбодеев [11] . В 40-х годах XIX века много шума в среде востоковедов наделала обнаруженная апокрифическая кораническая сура «Два света» (Ан-Нуран), сочиненная мусульманами-шиитами, вероятнее всего, в X веке [12] . Апокрифические дополнения к тексту Корана должны стать предметом специального исламоведческого исследования, т. к. они многочисленны и всё еще не закончены. Нельзя не упомянуть, для полноты картины, о современных попытках сочинения «нового Корана». После терактов 11 сентября 2001 года на книжный рынок США и отдельных арабских стран был выпущен «Истинный Фуркан» (АльФуркан, или «Различающий [между истиной и ложью]»). Книга отформатирована как Коран — разбита на суры («главы»), некоторые из которых называются как коранические, и аяты («стихи»); и изложена на арабском и английском языках. В ней нет, присутствующих в Коране, призывов к джихаду против «неверных». Этот пример стоит особняком в рамках рассматриваемой темы, т. к. «Истинный Фуркан» сочинен не мусульманами, а арабами-христианами для мусульман, что особо и не скрывается [13] . Предание (Сунна) как дополнение к сакральному Тексту (Корану). Проповедуя новую веру, пророк Мухаммад находился в особом психо-физиологическом состоянии, которое было для окружающих сигналом того, что он произносит текст не от своего имени. (В тексте Корана Аллах говорит о Себе «Мы», а о самом Пророке — в третьем лице.) Но Мухаммад высказывался и от своего имени по разным вопросам бытия первых мусульман. Эти высказывания, описания поступков, жестов, умолчаний, получившие названия хадисов (ед. ч. хадис), запоминались с разной степенью точности (как и высказывания первых мусульман и других жителей Аравийского полуострова) и передавались изустно из «поколения» в «поколение». Однако при возникновении нормативного дефицита хадисы стали собирать, фиксировать на письме, систематизировать и кодифицировать. Причем, стали это делать целенаправленно спустя два века после смерти Пророка в условиях обрыва коммуникативных связей. По всему тогдашнему исламскому миру путешествовали собиратели хадисов, руководствуясь обнаруженным и зафиксированным к тому времени на письме хадисом Пророка: «Взыскуй [исламского] знания, даже если тебе придется для этого отправиться в Китай. Стремление к [исламскому] знанию — обязанность каждого мусульманина». Эти путешествия продолжались еще в XI веке, т. е. спустя четыреста лет (!) после смерти Пророка, и мухаддисам (собирателям и знатокам хадисов) удавалось обнаруживать дотоле незаписанные высказывания Мухаммада [14] . Средневековые источники сообщают, что некоторые собиратели и систематизаторы хадисов знали до 800 000 небольших текстов (от одного слова до страницы), приписывавшихся Пророку Мухаммаду. Изощренная система проверки достоверности хадисов выявила то, что значительная, если не подавляющая, их часть недостоверна или характеризуется слабой достоверностью: были умышленно сочинявшиеся и приписывавшиеся Пророку хадисы (например, «рекламные», прославлявшие басрийские финики или еще какой-то товар, либо восхвалявшие не существовавшие во времена Пророка города, например Каир, либо обосновывающие права на власть какой-то группировки). Свою роль играли и забывчивость людей, и разрывы в цепочке передатчиков на протяжении двух или более веков и т. п. Из этого громадного количества преданий известный собиратель и систематизатор аль-Бухари (81–870) отобрал в качестве «безупречных», или «правильных» около 7 400 хадисов. Но споры о достоверности разных хадисов не прекращаются среди мусульман до нынешнего дня. На протяжении всей истории ислама продолжалась дискуссия о том, является ли Сунна Богооткровенной, т. е. результатом Божественного Откровения, или нет Вопрос не закрыт до сих пор, о чем свидетельствует возникновение сект, отрицающих Сунну как таковую. Так, в настоящее время в Египте существует секта «коранистов». «Коранисты» считают, что нельзя следовать Сунне Пророка, поскольку хадисы, устно передавались в течение двух веков после смерти Пророка, прежде чем начали фиксироваться на письме, и следовательно, подверглись искажению. В августе 2007 года крупнейший суннитский исследовательский и учебный центр «Аль-Азхар» издал фетву — правовое заключение, согласно которому «коранисты», если они станут упорствовать в своих заблуждениях, будут рассматриваться как вероотступники [15] . «Израилиады». В период первоначального ислама имели хождение в исламской среде и затем остались в исламском наследии в письменном виде афоризмы, максимы и притчи на арабском языке, восходящие к иудейско-христианской традиции (включая неканонические евангелия). Для мусульманина было допустимо использовать «Израилиады», что и делалось часто, как правило в назидательно-морализирующих трактатах; их не проверяли «на достоверность» — в отличие от хадисов Пророка, достоверность которых выяснялась с высокой степенью тщательности. Возобновление Откровения и «возобновление» Пророка Мухаммада. Мистики-суфии утверждали, что определенные практики (воздержание от пищи, беспрерывные молитвы и т. п.) «возвышают» их душу, и она подымается до Божественных вершин. Они уверяли, что получают от Аллаха либо вдохновение (аль-ильхам), либо даже Откровение, и тем самым приобретают знания, которые были неизвестны Пророку Мухаммаду [16] . Например, Абд-аль-Кадир аль-Джили (или аль-Джилани, 1077–1166), основатель и эпоним существующего до сих пор суфийского тариката Кадирийя утверждал, что видел Аллаха собственными глазами и черпал из «морей Божественных знаний» [17] . Другой аль-Джили — Абд-аль-Карим (умерший в 1428 году) — уверял, что его книга «Совершенный человек» содержит то, что сам Аллах вложил в его уста [18] . Еще один мистик Ибн-Араби (1165–1240) в своих «Мекканских откровениях» заявлял, что в этой громадной книге (по объему раз в пять-семь раз больше Корана) нет ни одного слова, которое бы не было результатом Откровения от Аллаха. «Аллах Всевышний дал мне знание о сущности вещей — каковы они в своей сути, и с помощью Откровения указал мне на истины их связей и отношений» [19] . Другая его книга — «Геммы мудрости» — была, по утверждению Ибн-Араби, передана ему в 1229 году в Дамаске Пророком Мухаммадом. Более того, Ибн-Араби, по его же утверждению, был даже ниспослан Коран, вернее один аят Писания. Сам он в «Мекканских откровениях» описывает это как событие, случившееся с ним в Фесе в 1197 году. «Будучи весь в свете и сам превратившись в свет», Ибн-Араби обратился к Аллаху с мольбой о том, чтобы он дал ему знамение (аят), в котором бы содержалось то, что говорится во всех других аятах Корана. И Аллахом ему была ниспослана своего рода summa Корана: «Скажи: “Мы уверовали в Аллаха и в то, что ниспослано нам, и что ниспослано Ибрахиму, Исмaилу, Исхаку, Якубу и коленам, и что было даровано Мусе и Исе, и что было даровано пророкам от Господа их. Мы не различаем между кем-либо из них, и Ему мы предаемся”» [20] . Ибн-Араби разработал целую концепцию святости (вилая [21] ), которая во многом повторяет пророческую миссию (нубувва) пророков ислама как истинного единобожия, в том числе «печати пророков» — Мухаммада, а в ряде пунктов ставится выше пророческой миссии как таковой. Сам он, по собственному утверждению, оказывается «наследником (варис) пророческой миссии Мухаммада» и даже «печатью Мухаммадовой святости». Свою биографию Ибн-Араби форматирует таким образом, что она повторяет важные пункты биографии Пророка Мухаммада. Это развернутый намек на то, что в Ибн-Араби «возобновился» Пророк Мухаммад, а следовательно — возобновилось Откровение. Еще более витиевато о возобновлении Откровения через «возобновление» Пророка Мухаммада говорит цитировавшийся выше Абд-аль-Карим аль-Джили. Аль-Джили разрабатывает концепцию Совершенного Человека как своего рода вечную матрицу, которая самовоспроизводится в пророках и суфийских святых, начиная с предвечно существовавшего пророка Мухаммада. И аль-Джили среди тех, в ком «воспроизвелся» пророк Мухаммад, называет знаменитого мистика Абу-Бакра Дулафа ашШибли (861–946) и своего наставника Шараф-ад-Дина Исмaила аль-Джабарти. Для полноты картины укажем, что некоторые мистики претендовали на то, чтобы быть воплощением Аллаха, т. е. самим стать источником Откровения, как это произошло с Мансуром аль-Халладжем (868–922), который, ничтоже сумняшеся, провозгласил: «Аз есмь Истинный», назвав себя одним из Божественных имен — аль-Хакк. Аль-Халладжа за это убили правоверные мусульмане, и его текстовое наследие до нас не дошло. Но все упомянутые выше произведения суфиевмистиков сохранились, до сих пор присутствуют на книжном рынке в исламских странах и находятся в интеллектуальном обороте мусульман. Сновидение как разновидность Откровения. Пророку Мухаммаду приписывается хадис: «Сновидение — одна сороквосьмая часть пророческой миссии (нубувва)». Это утверждение означает, что всякий спящий мусульманин, который получает от Аллаха сновидение, получает одну сороквосьмую часть Откровения. Авторитетный средневековый теолог Ибн-Таймийя (1263–1328) утверждал, что «сновидение правоверного — речь, с которой к Своему рабу, когда тот спит, обращается Аллах» [22] . Выражение «речь [Аллаха]» (калям [Аллах]) Ибн-Таймийя, который очень строго следил за своими словами и с гордостью называл себя «текстовиком» (насси), точно следовавшим сакральному Тексту — Корану, как видим, употребляет как в отношении сновидений, так и в отношении Корана. Во сне мусульманам являлись и Аллах, и Пророк Мухаммад. В сновидениях они бывали в Раю, узнавали о будущих событиях, которые «ведомы только Аллаху». [23] Шиитские Имамы как живое дополнение к Писанию, или Живой сакральный Текст. В шиизме экстенсификация сакрального Текста осуществлялась не так, как у суннитов. К Корану был добавлен своего рода «живой сакральный Текст»: с Кораном были уравнены сами шиитские Имамы – начиная с Али, зятя Пророка Мухаммада и продолжая его потомками, вплоть до двенадцатого Имама Мухаммада, приход которого в качестве Махди, или Ведомого Аллахом, ожидается шиитами до сих пор. «создать несколько страниц, которые бы совпали – слово в слово и строка в строку – с написанным Мигелем де Сервантесом». И ему это удалось – он сочинил девятую и тридцать восьмую главы первой части «Дон Кихота» и фрагмент двадцать второй. См. подробно: Игнатенко Александр. Зеркало ислама. М., 2004. С. 45-46. Вот как это описывается в одном из хадисов Пророка Мухаммада («Хадис двух драгоценностей»), который шииты признают полностью достоверным, а сунниты — абсолютно недостоверным: «Оставляю вам две драгоценности – Книгу Аллаха [т. е. Коран. — А. И.] и мое Семейство — Людей моего дома. И они не разойдутся [т. е. будут в согласии. — А. И.], пока [люди] не выйдут к Водоёму [имеется в виду эпизод Страшного Суда. — А. И.], — подобно этим двум [пальцам]». И он свел вместе указательные пальцы двух рук, приложив один к другому и сравнял их, а затем продолжил: «Я не говорю: как эти [пальцы]», — тут он показал сложенные указательный и средний палец правой руки. «Ведь они разнятся (букв: один из них опережает другой)». И потом Пророк закончил: — Воистину, они [Писание и Семейство. — А. И.] среди вас подобны Ноеву ковчегу: кто взойдет на него, спасется, а кто его оставит — утонет» [24] . Таким образом, Коран (его шииты признают в качестве Речи Аллаха) дополняется текстами Имамов, которые равны, равноценны Корану (как указательные пальцы двух рук одного человека). Наиболее авторитетно у шиитов собрание речей, высказываний, проповедей и посланий Имама Али «Путь красноречия» (Нахдж аль-баляга), по поводу аутентичности которого в нешиитской среде продолжаются споры. Немалое количество ученых считает, что значительная часть «Пути красноречия» апокрифична. Однако двенадцатый Имам исчез в 70-х годах IX века Шииты разработали теорию о том, что после этого Аллах для доведения Божественного знания до людей избирает в каждом поколении Наидостойнейшего (аль-Афдаль), который и становится просветителем и водителем рода человеческого [25] . Вариация теории Наидостойнейшего — знаменитая теория аятоллы Хомейни о вилаят-э факих (наследовании власти в общине мусульман-шиитов ученым — знатоком ислама), которая в значительной своей части является обоснованием того, что знаток ислама (факих) обладает сокровенным знанием, получаемым непосредственно от Аллаха. Шиитские улемы (муджтахиды) — «сами себе Текст»: высшая ступень в шиитской иерархии недаром называется аятолла, «от арабского аят-Аллах — знамение Аллаха» — так же, как аят, «стих» Корана, «речи Аллаха», букв. «знамение [Аллаха]». Важно сразу отметить, что все эти политико-теологические выкладки не имеют прямых оснований в Богооткровенном сакральном Тексте — Коране. Примечательно, что в книге аятоллы Хомейни «Исламское правление», в которой теория вилаят-э-факих и излагается, Коран цитируется менее десяти раз на 150 страницах [26] . Это исключительно низкий показатель для произведения, претендующего на то, чтобы быть исламско-теологическим. Но иначе и быть не может: теория вилаят-э факих (власти ученого-законоведа, замещающего ожидаемого Махди), выдаваемая за «исламское правление», — концептуальная разработка Хомейни, которая была призвана обосновать верховную власть самого Хомейни в «послереволюционном» Иране. (И совсем не исключается, что довольно скоро «исламское правление» Хомейни и теория вилаят-э факих будут шиитами преданы забвению). Мир как сакральный Текст. Весьма интересны в спекулятивном отношении попытки трактовать мир, окружающую действительность как «Речь Аллаха», т. е. как Богооткровенный сакральный текст, как бы «продлевающий» Откровение в новой форме. Эту идею мы обнаруживаем у многих мыслителей — Ибн-Масарры (883-931), Абд-аль-Карима аль-Кушайри (986–1072), Ибн-Араби, Абд-аль-Карима аль-Джили и др. Четко выразил эту идею Абу-Хамид аль-Газали: «…После прекращения Откровения (инкита‘ аль-вахй), Всеславный Бог стал доводить (азхара) до людей свою речь посредством ощутимых вещей (умур махсуса)» [27] . Эти вещи, как и коранические аяты, тоже являются «знамениями» (аят), и они, как и Коран должны подвергаться «истолкованию» (тафсир, шарх) [28] . Однако эта линия не получила развития и не была реализована в какой-то развернутой или систематизированной форме — в отличие, например, от ониромахии, науки толкования сновидений. Уверенность же в креационистской связи между Аллахом и миром привела к созданию ряда концепций Богопознания через познание мира. Трансгрессия сакрального Текста. Нерелигиозная философия и философские науки. Если замыкаться на рассмотрении сакрального Текста и человеческих дополнений к нему, может сложиться ложное представление, что интеллектуальный «ландшафт» средневекового «исламского» мира был абсолютно и целиком исламским. Как минимум, надо вспомнить, что «исламская» культура формировалась на пространствах, где исконными, «коренными», жителями были и иудеи, и христиане, и зороастрийцы, и буддисты со своими мощными интеллектуальными традициями, воздействовавшими на ислам и мусульман. Но речь даже не о религиозных влияниях. Расцвет той культуры, которая получила по господствующей религии название «исламской» – стала результатом массированного восприятия греко-римского наследия, что приводило к этакой средневековой «европеизации» «исламского» мира. Начиная с IX века и до конца Средневековья, в интеллектуальный оборот исламского мира было введено несколько десятков тысяч произведений, прямо соотносимых с греко-римским интеллектуальным наследием, — переводов практически всех древнегреческих и эллинистических мыслителей, философов, ученых (физиков, алхимиков, географов, астрономов и астрологов, знатоков медицины, экономистов-«домоводов», ботаников, зоологов и т. д.), этиков и политиков; комментариев на них и кратких их изложений, оригинальных сочинений мыслителей-мусульман, подключившихся к рационалистической греко-римской традиции; большое количество апокрифов, приписывавшихся Платону, Аристотелю, практически всем древнегреческим и эллинистическим мыслителям и ученым [29] . Происходила трансгрессия [30] сакрального Текста Откровения — выход за его границы, как бы далеко они ни выставлялись относительно ядра сакрального Текста, Корана. Несколько утрируя проблему, можно сказать, что интеллектуальная активность средневековых ученых-философов осуществлялась без обращения к сакральному Тексту — как если бы сакральный Текст не существовал. В наследии ряда мыслителей можно вообще не обнаружить ни одного обращения к сакральному Тексту. Так, нет подобных обращений у Ибн-Баджжи («Авемпасе» средневековых европейских схоластов). У аль-Фараби с его обильным наследием философских, социологических, логических и др. работ (несколько тысяч страниц) обнаруживается всего одна цитата из Корана, приведенная в логикофилологическом трактате. Иные мыслители, например Ибн-Рушд, работали в двух системах интеллектуальных координат, переходя от одной к другой и не смешивая их, — то как философы-перипатетики (именно так и известен Ибн-Рушд в Европе), то как исламские мыслители (Ибн-Рушд был авторитетным законоведомфакихом маликитского толка, его произведения до сих пор в обороте у шариатских судей в Северной Африке; как факих он не мог не обращаться к сакральному Тексту). На своеобразном философско-религиозном «пограничье» располагались такие мыслители, как Ибн-Сина (Авиценна); обильно черпая из греко-римского наследия, они стремились не уходить далеко от сакрального Текста. Ситуацию ярко охарактеризовал критик Ибн-Сины и всех философов-мусульман Абу-ль-Баракат Хибату-л-Лах аль-Багдади (ум. в 1151 году). Называя всех философов (как греко-римских, так и современных ему философов-мусульман) не без иронии, «шиитами Аристотеля» (ши‘ат Аристу), он обвиняет их в том, что они «эту философию преподнесли как [религиозное] предание, сочинили в ней тексты — такие, как Откровение, которому не возразить, о котором [даже] не поразмышлять» [31] . Нерелигиозный (и не имеющий отношения к Откровению) характер философии и философских наук подчеркивался тем, что восточный перипатетизм (аристотелизм с дополнениями из неоплатонизма) существовал на Ближнем и Среднем Востоке в трех «изводах» — среди мусульман (часть их упомянута выше), христиан и иудеев (достаточно в этой связи вспомнить имя восточного перипатетика иудея Маймонида, или Рамбама, 1135–1204). В какой-то точке пространственно-временного континуума (приблизительно с 750 года) Коран перестали понимать (даже арабы) целиком адекватно, и появилось ощущение непонимания, как минимум, некоторых мест или отдельных выражений в их соотношении с остальным текстом Корана. После этого целиком адекватное понимание Текста стало невозможным, в первую очередь — из-за недоступности широко понимаемого социального и культурного контекста, который оказался безвозвратно утраченным. У Текста появился новый контекст. Одна из причин — распространение ислама (и Корана) среди неарабоязычных народов. Параллельно экстенсификации предпринималась и интенсификация сакрального Текста — его «углубление», придание ему нового содержания, новых смыслов. «Буквальное понимание», или Интерпретация с мнимо нулевым коэффициентом. Самым простым способом интерпретации было «буквальное понимание» — попытка понять и объяснить другим, что же говорится в том или ином аяте Корана. Такой подход к Тексту получил в ряде исламоведческих исследований название «буквальное толкование», «буквальная интерпретация» (literal interpretation) [32] . Но даже подобные выражения — оксюмороны — как раз и демонстрируют невозможность «буквального понимания». Получается так: даже простая попытка отобрать части Богоданного Текста (при игнорировании других) и попытка «буквального» их прочтения изменяют смысл сакрального Текста [33] . В Текст «вчитываются» некие смыслы, отличающиеся от первоначально в него заложенных. И всякое «буквальное понимание» оказывается интерпретацией, т. е. переосмыслением Текста — с претензией интерпретаторов на то, что они передают буквальный, точный, первоначальный смысл, на самом деле изменяя его. Попытки «буквального», мнимо-неинтерпретирующего понимания реализовываются до сих пор в особом жанре литературы — тафсирах (ед. число тафсир). Тафсир — это простейшее, по преимуществу языковое разъяснение современному арабу или арабоязычному читателю Корана смысла непонятных или мало понятных выражений, а таких набирается немало — от трех-пяти до полутора десятков на каждую страницу Корана. Тафсир — это своего рода перевод, перевод с древнеарабского, на котором говорили арабы в VII веке, на современный арабский литературный язык. И именно переводы Корана на другие языки демонстрируют, с одной стороны, невозможность «буквального понимания» Корана, а с другой — то, что предполагаемое «буквальное понимание» Корана есть его интерпретация, т. е. изменение его смысла. Проще говоря, переводчик Корана понимает какую-то часть коранического Текста и передает это свое понимание, например, русскоязычной читающей публике. Если бы процесс был прост, то не возникало бы вопиющих разночтений. Так, в настоящее время среди переводчиков Корана на русский язык идет спор о смысле 127-го аята 3-й суры, имеющего отношение к вопросам радикализма (экстремизма, терроризма). Один смысл: «Может Он [Аллах. — А. И.] [от тел неверных] любую отсекать конечность, повергнуть их и вынудить уйти с позором и крушением надежд». Другой смысл: «[Дарует помощь вам Господь], чтоб часть (фланг) язычников отсечь и нанести удар такой им, чтоб обратились они вспять, надежду потеряв» [34] . И это – не самое неясное место в Коране. Интерпретации сакрального Текста. Некоторые места Корана не поддаются «буквальному пониманию», что бы под ним ни подразумевалось. И требуют заведомо небуквального понимания, или интерпретации с более или менее высоким коэффицентом. Очень наглядно, с доказательством ad absurdum неизбежности интерпретации Корана, этот вопрос, точнее запрос, сформулировал Фахр-ад-Дин арРази (1149–1209). Он рассматривает такие выражения (слова), которые в Коране и Сунне относятся к Аллаху, как, например, «лицо» (аль-ваджх), «глаза» (аль-а‘юн, более двух, о чем свидетельствует грамматическая форма множественного числа при наличии в арабском языке обязательной к употреблению формы двойственного числа, применяемой для двух предметов) [35] , «бок» (аль-джанб), «руки» (аль-айди, более двух, о чем свидетельствует грамматическая форма множественного числа) [36] , «нога» (ас-сак – в единственном числе) и т. п. Из этих элементов он конструирует специфический образ, явно сверх меры, по-видимому, из лучших побуждений — чтобы остро поставить проблему. «Если бы мы взяли буквальный смысл, то были бы вынуждены утверждать [существование] такого существа: у него одно лицо, на котором множество глаз, один бок, на котором множество рук, у него одна нога. Ты не увидишь в Дольнем Мире более отвратительный образ, чем этот, воображаемый. И я не думаю, что разумный человек согласится так вот описать Аллаха, — приведя еще ряд подобных примеров, ар-Рази заявляет: — Все, о чем мы сказали, делает обращение к истолкованию неизбежным делом для всякого мыслящего человека» [37] . Для обозначения истолкования ар-Рази употребляет слово та’виль, и это — название определенного метода интерпретации сакрального Текста, при котором его содержание понимается метафорически. (Иногда этот метод интерпретации порусски называют аллегорическим.) Принцип та’виля достаточно прост: говорится одно, подразумевается другое. Например, говорится «рука», подразумевается «власть» или «сила», или «поддержка». И в этом уже заложена проблема. Метафорическая интерпретация всегда субъективна. И ее адекватность Божественному замыслу может быть подвергнута вполне обоснованному сомнению и отрицанию [38] . Иджтихад (нормотворчество на основе досконального знания экстенсифицированного сакрального Текста). Главный способ интенсификации экстенсифицированного сакрального Текста (Корана и достоверной Сунны) – это иджтихад, выведение из него норм, правил, установлений и суждений по частным и общим нововозникающим вопросам, по проблемам права, морали, вероучения, экономики, политики и т. п. — в соответствии с принятыми у профессионалов (улемов — религиозных ученых) правилами. Описание этих правил заняло бы слишком много места: их несколько лет изучают в высших исламских учебных заведениях. Для нас в рамках рассматриваемой темы важны два момента. Первое: правила иджтихада не заданы Откровением. Они — результат рационалистической (и рационализирующей) активности профессионального духовенства и исламских мыслителей на протяжении всей истории ислама. И этот рационализм — не аристотелевский. «Логика» иджтихада — не формальная логика [39] . Второе: результаты иджтихада суть некие тексты, которые могут быть классифицированы по различным сферам человеческой жизнедеятельности как правовые, вероучительные, моральные, политические, гигиенические и т. д. и т. п. При этом результаты иджтихада всегда субъективны — в том смысле, что являются результатами человеческой интеллектуальной активности, а также крайне диверсифицированы. Известный европейско-американский специалист по исламскому праву Йозеф (Джозеф) Шахт совершенно справедливо отмечал: «Исламский закон есть крайний пример прaва юристов. Он создавался и развивался независимыми специалистами». Это, кстати сказать, было причиной того, что «исламский закон никогда, ни в какой момент своей эволюции не был единообразным» [40] . Субъективностью и отсутствием единообразия характеризуются и вероучительные произведения — так называемые «доктрины», «кредо» (акида). Всякий уважающий себя суннитский улем считает своим долгом сочинить акиду, а то и несколько, и они различаются по содержанию, хотя, конечно, есть множество совпадающих моментов. Акиды сочиняются вплоть до настоящего времени и будут сочиняться в будущем [41] . Исключительно разнообразны всегда «авторские» фетвы — ответы исламских ученых на какие-то вопросы, которые ставят им верующие. Кроме того, они очень многочисленны. Собрание одних лишь фетв (без вероучительных и правовых трактатов) Ибн-Таймийи составляет полсотни томов, которые по объему текста превышают Коран не менее, чем в пятьдесят раз. Есть еще буквально невообразимое количество большущих трактатов по разным темам, которые тоже являются результатом иджтихада. В качестве единственного из буквально неисчислимого количества примеров можно было бы привести трактат всё того же Ибн-Таймийи «Метод Пророческой Сунны в опровержении речей шиитов-кадаритов» [42] . Иджтихад профанов. Нельзя не упомянут
  45. Сайидюнус менависад:

    /////Аммо агар мурод меъёри ақлӣ аст, мо дар ин ҷо дигар намуна дорем. Он ҷо ки аз абзори ақл дар арзёбии гузораҳое чун “қонуни иллият”, сухан ба миён овардам, дақиқан дар радди муддаои шумо буд. Ҳамон тавре ки масалан касе қонуни иллиятро ба ин баҳона, ки чизе диданошуданӣ аст инкор намекунад, ҳамин тавр гузорае чун “Ҳар мавҷуди мумкине ниёз ба падидоваранда дорад”-ро, ки ба ҳамон абзор (яъне абзори ақл) дарк мешавад, наметавонад инкор кунад, вагарна дар ёфтаҳои ақлӣ истисно қоил шуда аст, ки худ ақлан мардуд аст.
    Ҳоло шумо ё касе дигар, оё далеле доред, ки ин гузораро ба муқтазои он далел рад кунед? Ҳеҷ ду нафаре ҳам дар олам пайдо намешавад, ки дар асли ёфтан ё дарки ин гузора дар пеши ақли хеш бо ҳам ихтилофи назар дошта бошанд. Оре, шояд дар мавриди ин ки он падидоваранда чӣ мавҷудест, бо ҳам ихтилоф дошта бошанд, аммо ба ҳар сурат, дар асли ин гузора ихтилоф наёфтааст.////

    Ин камоли суиистифода аз қонуни иллият аст.

    Мантики иллият (иллат ва маълул, сабаб ва натиҷа, саромад ва паёмад) ин аст, ки ҳар маълуле (ҳодисае ё чизе ё вазъияте) иллате (сабабе) дорад. Ва дар ин сурат, бояд ҷаҳон ё гетӣ низ сабабе ё иллате дошта бошад ва ба бовари динмадорон ё дурусттараш динзадагон ин иллати аввал ҷуз Офаридгор наметавонад бошад.

    Агар шумо сабаби ҳар шайъе ё ҳодисаеро ҷустуҷу кунед, боз ҳамон сабаб, сабаби дигаре дорад ва агар ҳамин тур идома бидиҳед, занҷирае аз сабабҳо ва натоиҷ (ё илал ва маълул) пушти сари ҳам ва ба таври беохир идома меёбад. зеро як чиз сабаби чизи дигаре мешавад ва боз он чиз сабаби чизи дигаре…

    Аммо мазҳабиён ва бархе аз фалосифа бар ин боваранд, ки ин занҷира ба ҷое намерасад ва бояд ба он нуқта гузошт ва нуқтае, ки мегузоранд, онро Иллат-ул-илал ном ниҳодаанд ва мегӯянд, ки ин сабаби аввалия, ки муҷиби ба вуҷуд омадани ҷаҳон шуда ва ҳама иллатҳо ва маълулҳои дигареро дар пай доштааст, ҷуз Офаридгор нест.

    Мазҳабгароён ончиро ки «Иллатулилал» номида мешавад, Худо унвон кардаанд, вале бархе файласуфҳо ва донишмандон назарияи дигаре доранд, ки онро «Таркишии бузург» (Big Ben) меноманд ва тарафдорони ин ду гурӯҳ иддаъо мекунанд, ки пеш аз ин чиз сабабҳои дигареро ҷустуҷу кардан нашояд.

    Худопарастон, ки худоро Иллатулилал, яъне сабаби ҳамаи сабабҳо (иллат дар китобҳои фалсафаи тоҷики сабаб хонда мешавад) медонанд, вакте ин суол пайдо мешавад, ки пас Худо аз кучо пайдо шуд ва онро ки сохт, зуд касе, ки ҷуръат карда ва ин суолро додааст, ба ширк муттаҳам ва маҳкум мекунанд ва мегуянд, ки болотар ва ё пештар аз Худо набояд чустуҷу кард ва набояд дар он бора ҳатто фикр кард.

    Мазҳаб пурсиши фаротар аз инро ширк ва куфр медонад ва мазҳабиён бо итминони комил, вале нобихрадона, ин пурсиш ё пажӯҳишро аз диди худашон ғайримантиқӣ мехонанд.

    Вале тарафдорони фарзияи Биг Бен ё Таркиши Бузург бар ин боваранд, ки қабл аз ин ҳодисаро ҷустуҷу кардан дигар маънӣ ва мантиқ надорад, чун пеш аз он, на замон буд ва на ҷаҳон ва ҳамин Биг Бен сабаби ба вуҷуд омадани ҷаҳон шудааст ва пажӯҳиш ё пурсиши ин ки Биг Бен аз кучо сар зад, яъне сабаби Биг Бен чи буд ё он аз кучо пайдо шудро, гайримантики мехонанд, монанди Истефен Ҳокин, донишманди бритониёӣ, ки мегӯяд, ки ҷустуҷӯи иллате фаротар аз Биг Бен монанди пурсидани ин аст, ки шимолтар аз Қутби Шимол чист?

    Вале ин ташбеҳ худ мушкилзо аст, чун Замин карона дорад ва Қутби шимол каронае аз Замин аст, вале кайхоне, ки чи аз нигоҳи макон ва чи аз нигоҳи замон бекарон буда, чи тур мешавад каронае барои он таъйин кард? Зеро фарзияи Биг Бен чунин мерасонад, ки каронае барои ин ҷаҳон лоақалл аз нигоҳи замонӣ вуҷуд доштааст. Вале агар мантиқ бипазирад, ки оғозе барои ба вуҷуд омадани ҷаҳон вуҷуд дошта, пас бояд пурсид, ки пеш аз он оғоз чи будааст? Ё агар каронае вуҷуд дошта, пас бояд пурсид, ки берун аз он карона чи ҳаст?

    Инҳо нишон медиҳад, ки баҳси иллият ба муъаммои «мурғ ва тухми мурғ» шабеҳ мешавад, ки касе наметавонад посух диҳад, ки мурғ пеш аст ё тухми мурғ. Ин ҳарду назар, ки Иллатулилалро Худо ё Биг Бен медонанд, мушкилоти мантиқӣ доранд.

    Вале аз нигоҳи илм, Биг Бен танҳо фарзия аст на ҳақиқати комил ва масалан бархе донишмандон фарзияҳои дигаре пеш овардаанд, ки бархурди ончи брейнҳо номида мешавад, муҷиби ончи Биг Бен медонанд, шудааст, ва тархе дар Урупо барои озмоиши ин назария низ эчод шуда, ва мебоист чанде пеш ба ичро дароварда шавад, вале мушкили фаннӣ боъис шуд ин тарҳ ба тул кашад.

    Ин нишон медиҳад, ки дар илм метавон фаротар аз Биг Бен назар кард ва иллати онро чустуҷу кард ва илм шуморо такфир намекунад ва ба дор намеовезад, ки шумо ширк овардед, фазои илм боз аст ва мумкин аст бархе фарзия ва назарияхо бо гузашти замон такзиб ё тасбит шаванд.

    Ончи фаротар аз Биг Бен аст, дар илм чизҳои НОДОНИСТА махсуб мешавад, ки ба замони бештаре ниёз аст то инсон бо васоили беҳтар тавонад онҳоро низ биёмузад ва посух бидиҳад.

    Вале ончи феълан НАДОНИСТА аст, далеле барои исботи як неруи фаровокеъӣ ва сохтаи зеҳни инсон ба номи Худо наметавонад бошад. Зеро ҳануз фурсат барои мутолеъаи бештаре ҳаст.

    Вале вақте Худоро Иллатулилал мегуянд, мантиқ боз мепурсад, ки пас Худоро ки сохта ва иллати Худо чи буд? Дар сурате, ки посухи илм ба ин суол рушан аст, яъне шумо метавонед пурсиш ва пажӯҳишро идома бидиҳед, вале посухи дин бемантиқ аст, зеро дин мегуяд, ки болотар аз он нест ва набояд дар ин шакк куни, тамом вассалам.

    Посухи дин роҳ барои идомаи мутолеъаро мебандад ва ин худ посухе ғайримантиқист ва хирад намепазирад, зеро хирад ҳамвора хостори пурсиш ва пажӯҳиш аст ва талоши донистан худ коре мантиқист.

    Дин хиради инсониро маҳдуд медонад ва маҳдуд мекунад, нокис медонад ва мунчар ба тануззули он мешавад, вале илм на ин ки роҳро барои тамрини хирад ва хирадварзи боз мекунад, балки ба ёфтаҳои бештаре аз рохи хирад кумак мекунад.

    Фарзияи дин дар бораи Худо нуқтаи поёне барои дониш ва маърифати инсон қоил аст ва аз суи дигар дониш ва хиради инсониро нокис медонад, чун бар ин аст, ки Худо паямбарро фиристодааст, ки ба мардум биёмузад ки рохи рост чист, чун мардуми гулу гаранг худашон хирад надоранд ва наметавонанд аз рохи хирад дарёбанд ки чи чиз бад ва чи чиз хуб аст.

    Дар холе, ки хеч марзе барои ҷахон вуҷуд надорад, имкони омузиши он низ махдуд ба хеч марзе ё каронае нест.

    Ба ҳар ҳол назарияҳои мухталифе дар бораи иллату маълул вуҷуд доранд, вале мавзуъи Иллатулилал то кунун мавриди ихтилоф аст.

    Илми физик масалан неруи ҷозиба, неруҳои ҳастаии қавӣ ва заъиф ва электромагнетисмро аз илали аслии аносири дигар дар ҷаҳон медонад.

    Вале аз миёни андешаварон боз касоне монанди Ғаззоли ва Девид Ҳюм будаанд, ки аслан назарияи иллату маълулро рад кардаанд ва гуфтаанд, ки хаводисе, ки рух медиҳанд, хеч робитаи иллату маълуле байни хам надоранд ва ин иборат аз чараёни хаводис аст, ки дар канори хам рух медиханд. Бархе мухаккикон гуфтаанд, ки аз назари Газзоли конуни иллият масалан ир Худо ба муъҷиза карданро зери суол мебарад, чизе ки Ибни Рушд бар хилофи он меандешад.

    Бо ин ҳол, вакте ки гузораҳои диниро бигирем ва бо мантиқи қонуни иллият баркашем, собит мешавад, ки бисёре аз ин гузораҳо гайримантикӣ ҳастанд.

    Чунончи ман пештар мисол овардам, ки аз гузораи «бечашм бино будан» набояд мантиқ ҷуст, ва таърифи ин ҷумла ҷуз ин нест, ки он сухани бадеъ аст, вақте сухани бадеъ бошад, худ маълум аст, ки ҳақиқати илми нест.

    Бисёре аз гузорахои дини слан зидду накизт хамдигр хастанд, масалан хамин фарзи пайгамбари кудрат ва тавоноии Худоро зери суол мебарад. Агшар Худованд кудрати беинтихо дошта бошад чаро ба паямбар, инсоне аз миёни инсонхо ниёз дорад? Чаро Худо бояд аз бад кардану бад ба кор бурдани инсонхо битарсад ва кавонине ба номи шаръ бифристад, ки офаридагонаш бар тибки он амал кунанд? Барои худое муктадир магар душвор аст, ки баосони магзи инсонро хамонгуна ки худаш мехохад шакл бидихад?

    Дигар, ин ки агар Худое вуҷуд дошт, конуни иллият набояд дар кор бошад. Зеро худо хар гох харчи мехост мекард ва ниёзе набуд, ки конуни иллияте ба вучуд оварад ва хар чизе иллате шавад барои чизе дигар ва он чизи дигар иллати чизи дигаре шавад ва хамин тур дунё аз кунтрули Худо хорич шавад. Агар худ худаш Иллатулилал бошад, пас мантикан ин акида пеш меояд, ки Худо агар аз хамон аввал таконе дода ва ҷахонро офарида ва дигар дар кори ори он мудохила надорад. Ва агар чунин бошад, казову кадар зери суол меравад, мантики мазхабиёне, ки казову кадари хастанд, аз хам фуру мерезад, ваагар бигуем, ки дигар худо дар умур дахолат надорад, пас чаро дубора меояд ва мудохила мекунад ва паямбаре мефиристад.

    Агар Худо комил буд чаро ба забоне хамафахм ва комил ва бидуни кинояву мачоз сухан нагуфтааст? Вокеан чаро китобе илми нафиристодааст, чун аз ин рох мумкин буд рози худро ба оламиён бехтар фахмонад? Шояд бигуед, ки он замон равиши илми вуҷуд надошт, магар худо аз пеш бар ин чизхо огох набуд, ки як руз бандагонаш равиши илми пайдо мекунанд? Шояд бидуед, ки равиши илми сохтаи заминиён аст ва Худо бо равишхои заминиён кор надорад, вале чи тур шуд пас ки вай ба забони араби, ки низ срохтаи заминиён аст сухбат кунад? Боз саноеъи бадеъи забони араби, громери арабиро ба кор барад? Дар холе ки илм исбот кардааст, ки забон як падидаи ичтимоъист ва берун аз ичтимоъ вуҷуд надорад?

    Аз ин гуна суолот хазорон мешавад дод ва барои хамаи инхо дин ё мазхаб пойи ланг дорад.

    Бо суиистифода аз фарзияи иллатулилал ва ё вочибулвучуд намешавад хеч худоеро собит кард. Ин фарзияхо мумкин аст ба кашфи бисёре аз асрори чахон кумак кунанд, вале харгиз рохе ба суйи Худо нахоханд бурд, баракс ба нафйи худо мунчар хоханд шуд.

    Имон ба Худованд чуз навъе талош барои чуброни НАДОНИСТАхои инсон нест чуз чуброне барои натавонистахои инсон нест. Вакте инсон чизхоеро намедонад ё аз дасташ барнамеояд, мехохад аз рохи тасаввурот ва таваххумот ва афсонабофи ин заъфи худро чуброн кунад ва ин халаъро пур кунад.

  46. Акнун аз гапоятон фахмидам ки кайд кардани Наврузро дар Ислом хуб нест.

  47. Мавзуъи дигаре, ки гайримантики будани гузорахои дини ва иддаъои мазхабиро бозменамоёнад, равишҳои маърифатист, ки мазхаб ё дин пеш мегузорад:

    Масалан вахй, яъне василаи дарёфти дониш аз рохи паямбарон. Бар асоси ин равиш Офаридгор дониш ва иттилоъро ба василаи инсонхое, ки БАРГУЗИДА махсуб мешаванд, ба инсонхои дигар мефиристад (албатта через Чабраил!)

    Ин ба истилох «равиши маърифат», ба хеч василае мавриди санҷиш карор нагирифта ва дурустии ин метод собит нашудааст. Илм равишхои мухталифе (хазорон хазор дар илмхои мухталиф) кашф кардааст ва ба василаи онхо хакоикеро хамаруза кашф мекунад ва мавриди санчиш ва озмоиш карор медихад, вале чи ачаб, ки илм аз равиши вахй бехабар аст! Чаро хеч олиме талош накардааст ин равишро вориди методоложии илми кунад, чун имкон дошт тамомии хакикатхо дар они вохид ба даст ояд, на? Посух як аст – Зеро ин равишро равише сахех ва илми намедонад ва онро беш аз афсона намешуморад!

    Дарвокеъ дар махофили илми, аз хамон замонхои кадим, хатто аз замони Зартушт (албата, бар тибки ривоёт) ин суннат роич будааст, ки хар донишманде барои ин ки иддаъохои худро собит кунад дар чамъи донишмандон ё дар шурои илми (монанди имруза фархангистон ва донишгоххо) ба бахсу барраси мепардохт ва аз иддаъохои худ химоят мекард. (бар тибқи ривоёт, Зартушт низ дар боргохи Виштосп монанди фархангистонхои имрузи дар хузури донишмандони замонаш аз андешахои худ дифоъ кардааст, яъне ба забони имрузи рисолаи илмии худро химоя кардааст :))

    Аммо дар замони Муҳаммад хеч мадраке вуҷуд надорад, ки Мухаммад дар хузури донишмандони замонаш, дар хузури мухолифону тарафдоронаш, ба шеваи мутамаддинона ба бахсу барраси нишаста бошад ва иддаъохои худро собит карда бошад. Ин хама аз аввал омада ва гуфта ва гуфта ва дигарон бовараш кардаанд ва гохо нобоварону мухолифонашро бидуни ташкили додгохе одилона, бетарафона ва мунсифона кушта ва худаш бар сари худ хукм кардааст. Харгиз иддаъохои у дар мавриди паёмхо ва вахйи худованд мавриди санчиш қарор нагирифтааст ва хеч марказ ё манбаъи мустакилле мантики паёмхо ва амалхои уро озмоиш накарда ва таъйид накардааст.

    Равиши дуругини касби иттилоъ аз ҷахони гайб тавассути Чабраил ба паёмбарро хеч илме кабул надорад ва ин равиш ё методи дарки чахон бакулли мардуд ва гайримантикист.

    Равиши дигар, ки мегуянд инсонхо аз рохи он ба Худо пай мебаранд, ба истилох аз рохи дил аст. Ин равишро низ акл ва хирад ва илм кабул надорад, харчанд суфиёну орифон ба он ишора кардаанд, вале хеч суфие ки «ба хакикат» расида бошад, ба мо аз хакикат чизе нагуфтааст, ва маълум аст ки рохе ки вай рафтааст ба Туркистон будааст на ба суйи хакикат. Ин равиш низ харгиз аз имтихон нагузаштааст ва натичае мусбат ба даст надодааст.

    Масалан мегуянд, ки барои расидан ба хакикат аз ин рох бояд дилро аз олудагихо пок куни, ки ин худ мантики худоро зери суол мебарад. Чун хамаи чизи офарида дар ин чахон, хатто олудагихо, лоакал аз назари мо чахониён ончи олудаги номида мешавад, офариниши Худост ва дар чунин сурате бояд дакик кард, ки олудагихо худ кадом яке аз маводди шимиёи аст ва чи тур бояд бадан ва рухро аз онхо соф кард. Агар он олудаги чизест, ки маншаъе чуз худо дорад , пас алакай ширк дар Худо ба миён омадааст ва агар на ва он олудаги низ моли худост, пас чаро бояд онро тоза кард то ба Худо даст ёфт? Пас ин равиш низ бо мантик дуруст дарнамеояд.

    Танхо равиши дурусту сахехи маърифати ин чахон равишхои мантики ва илми аст, ки ин равишхо на ин ки вучуди Худоро собит намекунанд, балки онро нафй мекунанд. Ва корбурди ин равишхо барои маърифати ончи Худо номида мешавад, худ гайримантикист, зеро ин равишхо бо он ду равиши аввали, ки мазхаб ва дин ба онхо бовар дорад, мухолиф ва мугоир аст. Чун равиши мантикию акли ё илми он ду равиши дигарро, ки пояхои динро ташкил медиханд, нафй мекунад.

    Ба ин тартиб, вакте равишхои маърифати динӣ бакулли гайримантики ва ноозмуда ва носанчида ва танхо иддаъое беш нестанд, хосили ин «равишхо» низ, ё ба забоне содатар, иддаъохое, ки гуё ба василаи ин равишхо ба даст омадаанд, низ гайримантики ва бепоя хастанд.

    Дар холе ки асли илм ва пажухишро равиши (методология) маърифати ашё, ходиса ё вазъият мушаххас мекунад. Вакте ки методология аз бун хароб бошад, ончи иддаъо мешавад натичаи он аст, низ бакулли галат ва беасос аст!

  48. Фаромарз,
    Мегўед: /// Аммо мазҳабиён ва бархе аз фалосифа бар ин боваранд, ки ин занҷира ба ҷое намерасад ва бояд ба он нуқта гузошт ва нуқтае, ки мегузоранд, онро Иллат-ул-илал ном ниҳодаанд ва мегӯянд, ки ин сабаби аввалия, ки муҷиби ба вуҷуд омадани ҷаҳон шуда ва ҳама иллатҳо ва маълулҳои дигареро дар пай доштааст, ҷуз Офаридгор нест. Мазҳабгароён он чиро ки “Иллатулилал” номида мешавад, Худо унвон кардаанд, вале бархе файласуфҳо ва донишмандон назарияи дигаре доранд, ки онро “Таркишии бузург” (Big Ben) меноманд ва тарафдорони ин ду гурӯҳ иддао мекунанд, ки пеш аз ин чиз сабабҳои дигареро ҷустуҷу кардан нашояд ///
    Намедонам шумо аз куҷо чунин тасаввури баччагонае роҷеъ ба “қонуни иллият”-ро ба мусалмонон ва фалосифа нисбат медиҳед? Агар касе чунин бардоште аз қонуни иллият дар зеҳн дорад, пас чизе аз ин қонун – бар асоси додаҳои фалсафӣ – надорад, ва мусибатангезтар аз он, чунин тасаввуреро ба фалосифа ва ба вижа фалосифаи исломӣ нисбат диҳад.
    Яъне оё воқеан шумо чунин мепиндоред, ки воқеияти “қонуни иллият” ба ҳамин сурат аст? Оё шумо чунин меангоред, ки фалосифаи исломӣ, дар бораи “қонуни иллият” як чунин тасаввуре баччагона доштаанд? Яъне оё воқеан шумо иллият ва иллатул-илале, ки фалосифаи исломӣ аз он сухан гуфтаанд, мисли назарияи “Инфиҷори бузург” (Big Bang) медонед?
    Агар чунин аст, пас шумо басо фосила, ба андозаи фосилаи замин то сурайё, аз воқеияти “қонуни иллият”-е, ки фалосифаи мо гуфтаанд доред.
    Барои рўшантар шудани масъала, ин ҷониб барои худ лозим мебинам, бо такя бар гуфтаҳои Сино (р), ин масъаларо андаке бароятон ва барои хонандагони гиромӣ тавзеҳ диҳам. Камина тасаввурам он буд, ки шумо аз он огоҳед, вале аз гуфтаҳоятон чунин ба назар мерасад, ки шумо на танҳо огоҳ нестед, балки аз канори он убуре ҳам накардаед.
    Албатта пеша за ҳама лозим аст назарияи “Инфиҷори бузург” (Big Bang)-ро тавзеҳ диҳам. Ин назария, як назарияи илмист, ва лаҳзаи оғозини ҳастии маҳсусро гўянд (на ҳастӣ ба маънои мутлақро), ки кулли ҳастии маҳсус (шомили замон ва ҳар се буъд) аз он ҳангом, бар тибқи ин назария, шурўъ шудааст. Бар тибқи ин назария, ҷаҳони феълии мо аз зарраи бисёр кучактар аз кучактарин зарроти бунёдӣ ба вуҷуд омада.
    Аммо соҳибони ин назария, дар бораи ҳангоми пеш аз ин инфиҷор чизе қобили таваҷҷўҳ нагуфтаанд. Аслан сухани онон нозир бар “қонуни иллият” нест. Онҳо ин қонунро мафруз гирифтаанд яъне онро дуруст фарз карда, сипас вориди ковиши илмӣ ё назарияпардозӣ роҷеъ ба инфиҷори бузург шудаанд. Аслан “қонуни иллият” ҳаргиз мавриди ковиши улуми таҷрубӣ нест. Ҳатто физик дар ковишҳои худ, “қонуни иллият”-ро мафруз мегирад, на ин ки роҷеъ ба дурустӣ ё нодурустии он баҳс ба амал оварад.
    Сабабаш ҳам возеҳ аст. Зеро баҳс роҷеъ ба “қонуни иллият” ҷойгоҳаш фалсафа аст, ки мутлақи вуҷудро мавзўи ковиши худ медонад, на вуҷуд ба қайди “маҳсус” буданро, ки мавзўи улум аст.
    Инак, тавзеҳи “қонуни иллият”-е, ки фалосифа ва ба вижа фалосифаи исломӣ аз он баҳс кардаанд, ва чаро онро далел бар вуҷуди офаридгор донистаанд? Камина айни иборати фалосифаро дар ин замина меоварам то бубинед чӣ фосилае дорад тасаввури шумо аз воқеияти ин қонун назди фалосифа:
    “Мавҷуд – аз он назар, ки мавҷуд аст (яъне ба ҳеҷ қайде муқайяд набошад) – ё ин аст, ки вуҷуд барои ў зарурат дорад, ё ин аст, ки вуҷуд барояш зарурат надорад, балки имкон дорад. Агар вуҷуд барои ў зарурат дорад, онро воҷибул-вуҷуд гўянд, ва агар вуҷуд барои вай имкон дорад, онро мумкинул-вуҷуд гўянд… Ҳар оқиле мепазирад, ки маҳол аст воқеият ва ҳастӣ, танҳо аз силсилаи мумкинул-вуҷудҳо таркиб ёфта бошад, зеро агар касе чунин пиндошт, нохудогоҳ тасалсулро мумкин дониста аст, ҳол он ки маҳол будани “тасалсул” барои ҳар инсоне ҳувайдост, балки маҳол будани он, аз ёфтаҳои бадеҳии ақлу хиради одамист…
    Аз он ҷо ки вуҷуд барои воҷибул-вуҷуд зарурат дорад, аз ин рў дар бораи воҷибул-вуҷуд суол аз иллати вуҷудаш бемаъно аст, ҳамсони он аст, ки инсон барои “шўрӣ”-и “шўр”, дунболи иллат гардад, чаро ки субути шўрӣ барои шўр зарурат дорад, на имкон…
    Аммо дар бораи вуҷуди мумкинул-вуҷуд, суол аз иллати вуҷудаш ваҷеҳ аст, балки бояд пурсид, ки чӣ чизе боис гардида ин мавҷуд, мавҷуд гардида. Ин ҷост, ки “қонуни иллияти умумӣ”, ки аз ёфтаҳои бадеҳии ақлу хиради одамист, мегўяд: ҳатман мумкинул-вуҷудҳо, ки саропо ниёз ҳастанду машрут, такя бар зоти воҷибул-вуҷуд доранд, ки вуҷуд барои ў зарурат дораду саропо бениёз асту мутлақ…” (Хулосаи он чи Сино (р) дар китоби Ишорот, дар боби тақсими мавҷуд ба воҷиб ва мумкин, ва иллати ниёзи мумкин ба воҷиб оварда).
    Боз ҳам иборати яке дигар аз фалосифаро дар ин боб бароятон меоварам:
    “Ҳар чизе ки битавон онро “мавҷуд” донист, аз ду ҳол хориҷ нахоҳад буд: ё вуҷуд барои он зарурат дорад ва худ ба худ мавҷуд, ва ба истилоҳ “воҷибул-вуҷуд” аст, ва ё вуҷудаш зарурат надорад ва марҳуни мавҷуди дигаре аст ва ба истилоҳ “мумкинул-вуҷуд” мебошад. Ва бадеҳӣ аст, ки агар таҳаққуқи чизе маҳол бошад, ҳаргиз вуҷуд нахоҳад ёфт ва ҳеҷ гоҳ наметавон онро мавҷуд донист. Пас ҳар мавҷуде, ё воҷибул-вуҷуд аст ва ё мумкинул-вуҷуд.
    Бо диқққат дар мафҳуми “мумкинул-вуҷуд” рўшан мешавад, ки ҳар чизе мисдоқи ин мафҳум бошад, маълул ва ниёзманд ба иллат хоҳад буд. Зеро агар мавҷуде худ ба худ вуҷуд надошта бошад, ночор ба василаи мавҷуди дигаре ба вуҷуд омада аст, чунон ки ҳар васфе, ки биз-зот набошад, субути он бил-ғайр хоҳад буд. Ва мафоди “қонуни иллият” ҳам ҳамин аст, ки ҳар мавҷуди вобаста ва мукинул-вуҷуде ниёзманд ба иллат аст, на ин ки ҳар мавҷуде ниёз ба иллат дорад, то гуфта шавад: Пас Худо ҳам эҳтиёҷ ба иллат дорад, ё гуфта шавад: Эътиқод ба Худои беиллат, нақзи “қонуни иллият” аст.
    Аз сўи дигар, агар ҳар мавҷуде, мумкинул-вуҷуд ва ниёзманд ба иллат бошад, ҳеҷ гоҳ мавҷуде таҳаққуқ нахоҳад ёфт, ва чунин фарзе назири он аст, ки ҳар як аз афроди як гурўҳ, иқдоми худро машрут ба шурўи дигарӣ кунад, ки дар ин сурат, ҳеҷ иқдоме анҷом нахоҳад гирифт. Пас вуҷуди мавҷудоти хориҷӣ далели он аст, ки воҷибул-вуҷуде мавҷуд аст”. (Барои иттилои бештар руҷўъ шавад ба “Ҳикмати Мутаолия”-и Садрои Шерозӣ, боби тақсими мавҷуд ба воҷиб ва мумкин).
    Ҳоло, худ доварӣ кунед, тасаввури шумо аз “қонуни иллият”, ки тоза онро ба фалосифа ва мусламонон нисбат медиҳед куҷост, ва воқеияти он назди фалосифа куҷост?
    Комёб бошед.

  49. Фаромарз,
    Ҳоло бо таваҷҷўҳ ба он чи фалосифаи исломӣ роҷеъ ба “қонуни иллият” гуфтаанд, посухи ин тарҳи нопухтаи шумо низ рўшан мегардад. Шумо мегўед: ///Худопарастон, ки худоро Иллатулилал, яъне сабаби ҳамаи сабабҳо (иллат дар китобҳои фалсафаи тоҷики сабаб хонда мешавад) медонанд, вакте ин суол пайдо мешавад, ки пас Худо аз кучо пайдо шуд ва онро ки сохт, зуд касе, ки ҷуръат карда ва ин суолро додааст, ба ширк муттаҳам ва маҳкум мекунанд ва мегуянд, ки болотар ва ё пештар аз Худо набояд чустуҷу кард ва набояд дар он бора ҳатто фикр кард///.
    Кадом оқиле аз худопарастон дар баробари чунин суоле, ки “Худоро кӣ офарида?”, шуморо ба куфру ширк муттаҳам карда? Агар касе чунин гуфта, бесаводе беш набуда ва шумо ҳақ надоред сухани бесаводеро бар гардани кулли мусалмонон ё худопарастон бор кунед.
    Бар асоси бурҳони фалосифаи исломӣ, ки муттакӣ бар додаҳои мутуни динии мост, аслан чунин суоле яъне суоли “Худоро кӣ офаридааст?”, суолест бемантиқ. Чаро? Чун чунин суол танҳо перомуни мавҷудоти мумкин дуруст аст, ки дар ба вуҷуд омадан, ниёз ба вуҷудоваранда доранд, на мавҷуде, ки вуҷуд барояш зарурат дорад?
    Агар мафҳуми “зарурат”-ро ҳам надонед, онро низ тавзеҳ медиҳам.
    Ба ин се гузора таваҷҷўҳ кунед:
    1. Инсон инсон аст;
    2. Инсон ғайри инсон аст;
    3. Инсон олим аст.
    Дар ин се гузора, мафҳуми аввалӣ яъне “инсон”, мавзўи гузора аст, ва ҳар як аз мафоҳими дуюмӣ чун “инсон” (дар гузораи аввалӣ), “ғайри инсон” (дар дуюмӣ) ва “олим” (дар сеюмӣ) маҳмули гузора ҳастанд.
    Ҳоло, гузораҳое, ки мо инсонҳо бо онҳо рўбарў ҳастем, аз ин се ҳолат хориҷ нестанд: ё ин аст, ки субути маҳмул барои мавзўъ дар он зарурат дорад яъне ҷудонопазир аст мисли он чи дар гузораи аввалӣ омада, ки касе “инсон будан”-ро наметавонад аз “инсон” ҷудо кунад. Ё ин аст, ки субути маҳмул барои мавзўъ дар он маҳол аст, мисли он чи дар гузораи дуюмӣ аст, ки ақлан ҳамли мафҳуми “ғайри инсон” бар “инсон” маҳол аст. Ё ин аст, ки субути маҳмул барои мавзўъ дар он имкон дорад, яъне ҳам метавонад мавзўъ ба он муттасиф шавад, ва ҳам метавонад муттасиф нашавад, мисли он чи дар гузораи сеюмӣ омада, ки “инсон” мумкин аст “олим” бошад, ва мумкин ҳам ҳаст “олим” набошад.
    Бо таваҷҷўҳ ба ин, фалосифа он ҷо ки мегўянд: “вуҷуд барои Худо зарурат дорад”, муродашон ин аст, ки аслан маҳол аст, ки вуҷуд аз Худо ҷудопазир бошад, то суол шавад, ки “Худоро кӣ ба вуҷуд оварда?” Чун маънои “вуҷуд барои Худо зарурат дорад” яъне “Вуҷуд мавҷуд аст”. Оё касе ҳаст, ки суол кунад чаро “Вуҷуд мавҷуд аст”? Ё чаро “Инсон инсон аст”? Ё чаро “Асп асп аст”? Ё ба қавли Сино (р) чаро “Шўр шўр аст”?
    Иллат аз вуҷуди мавҷуде, танҳо ҷое дуруст аст, ки вуҷуд барои он мавҷуд мумкин бошад, назири он чи дар гузораи сеюм омада, ки “Инсон олим аст”. Бинобар ин танҳо ин мумкинул-вуҷудҳо ҳастанд, ки ақл аз иллати вуҷуди онҳо суол матраҳ мекунад.
    Комёб бошед.

  50. Фаромарз,
    Аз ҳама муҳимтар он, ки вақте фалосифаи исломӣ баҳс аз “мавҷуд (аз он назар ки мавҷуд аст)” пеш мекашанд, муродашон танҳо “мавҷуди маҳсус” нест, ки сухан аз Қутби шимолу Қутби ҷанубу ин ки ///Замин карона дорад ва Қутби шимол каронае аз Замин аст, вале кайхоне, ки чи аз нигоҳи макон ва чи аз нигоҳи замон бекарон буда, чи тур мешавад каронае барои он таъйин кард? Зеро фарзияи Биг Бен чунин мерасонад, ки каронае барои ин ҷаҳон лоақалл аз нигоҳи замонӣ вуҷуд доштааст. Вале агар мантиқ бипазирад, ки оғозе барои ба вуҷуд омадани ҷаҳон вуҷуд дошта, пас бояд пурсид, ки пеш аз он оғоз чи будааст? Ё агар каронае вуҷуд дошта, пас бояд пурсид, ки берун аз он карона чи ҳаст?/// ва аз ин қабил масоиле, ки ҳамагӣ доир мадори маҳсусот чарх мезанад.
    Фалосифа вақте мегўянд “мавҷуд”, яъне мутлақи вуҷуд, чи маҳсус бошад ва чи ғайри маҳсус. Баҳси фалосифа роҷеъ ба “қонуни иллият” ва “иллатул-илал” басо фаротар аз маҳсусот аст.
    Агар мо ҷуз як мавҷуд мавҷуде дигар дар ин олам надошта бошем, боз ҳам истидлоли фалосифа дар ҷои худаш боқист.
    Боз ҳам такрор мекунам, ки шумо дар ибтидо тасаввури худ перомуни худое, ки мавриди баҳс аст, тағйир диҳед. Тарҳи шумо дар бораи Худо, худоест, ки дар ниҳояти каронаҳо, ё дар ниҳояти коинот нишаста аст. Ё лоақалл чунин тасаввур мекунед, ки худопарастон, тасаввурашон аз худо, як чунин худоест, ва агар мехоҳанд вуҷуди Ўро собит кунанд, ҳатман ба дунболи як ҳамчунин худое ҳастанд. Агар воқеан чунин бошад, яъне агар худопарастон ва ба вижа мусалмонон дар ҷустуҷўи як ҳамчунин худое бошанд, ва баҳси “иллият”-у “Иллатул-илал”-ро бо як чунин тасаввуре пеш мекашанд, дуруст хоҳад буд, ки баҳсе шабеҳи “оё мурғ аввал буда ё тухми мурғ?”
    Агар воқеан “илм”-е, ки ба дунболи чунин худое ҳаст, ва ба гуфтаи худи шумо ///Ин нишон медиҳад, ки дар илм метавон фаротар аз Биг Бен назар кард ва иллати онро чустуҷу кард ва илм шуморо такфир намекунад ва ба дор намеовезад, ки шумо ширк овардед, фазои илм боз аст ва мумкин аст бархе фарзия ва назарияхо бо гузашти замон такзиб ё тасбит шаванд.///
    Агар илм ба дунболи чунин худое мегардад, мутмаин бошед, ки ҳаргиз чунин худои маҳсусу малмусе, ки дар каронае аз коинот ҷо гирифтааст, пайдо нахоҳад кард. Аслан ин худои фарзӣ, худо нест, ки мо ба дунболи он гардем.
    Аммо воқеият ғайр аз ин аст. Худое, ки худопарастони воқеӣ ва ба вижа мусалмонон ба он мўътақиданд, ва Қуръону суннат ва ба табаи он, фалосифаи исломӣ ба он эътиқод доранд, Худоест, ки “Ҳар кадом аз шумо ҳар ҷо ҳастед, Худо бо шумост” (Сураи Ҳадид, ояти 4).
    Худое, ки мусалмонон ба ў имон доранд, Худоест, ки “Худост аввал ва охир (пеш аз ҳар чиз буда ва пас аз ҳар чиз ҳам ҳаст), Ўст зоҳир ва пайдо (дар матни ҳастӣ), ва низ Ўст ботин ва ниҳон (дар чигунагӣ), ва Ўст ба ҳама чиз огоҳ”. (Сураи Ҳадид, ояти 3).
    Вақте фалосифаи исломӣ мегўянд “маълул”, яъне ҳамин вуҷуди ҳар инсон. Ҳар инсоне агар дар вуҷуди хештан некў бияндешад, онро ҷуз “маълул” намеёбад. “Маълул” яъне саропо вобаста дар вуҷуд, чизе аз худаш нест, ҳар чи дорад, аз ғайри худи ўст. Ин саропо вобаста ва ниёзманд, дар вуҷуд ба чӣ касе вобаста ва ниёзманд аст? Оё ҷуз бар зоте, ки вуҷуд барои Ў зарурат дорад, вуҷуди ў номаҳдуд аст, мутлақ аст, бениёз аст?
    Худое, ки мусалмонон ба он эътиқод доранд, на дар каронае нишаста ва на дар поёни Қутби шимол ё поёни коинот ҷо гирифтааст, то ин масоили баччагонаро матраҳ кунед.
    Худое, ки мо ба он эътиқод дорем, аслан вуҷуди воқеӣ Ўст. Аслан Ўст, ки ҳаст, ва бақия ҳама намуд ҳастанд, на буд. Аслан, тибқи дидгоҳи урафо, итлоқи вожаи “вуҷуд” ҷуз барои Худо дуруст нест. Агар ғайри Худоро “вуҷуд” меномем, маҷозан чунин гуфтаем.
    Ин ки Қуръон мегўяд: “Ўст зоҳир ва пайдо (дар матни ҳастӣ), ва низ Ўст ботин ва ниҳон…” (Сураи Ҳадид, ояти 3), яке аз маонии “ботину ниҳон”, ки дар муқобили “зоҳиру пайдо” ба кор рафтааст, ин аст, ки вуҷуди Худо аз бас зоҳиру пайдост, ки дигар зуҳуру пайдоии Ў барои дигарон ниҳон гаштааст.
    Агар чизе ба андозае зоҳир ва пайдо бошад, ки ҳаргиз ғайри зуҳур ва ғайри пайдоӣ ўро фаро нагирад, инсон аз вуҷуду зуҳури Ў чи басо бехабар мемонад. Масалан фарз кунед рўшноии хуршед доимӣ бошад ва торикие дар миён набошад, ки пас аз торикӣ ба вуҷуди рўшноӣ огоҳ шавем. Яъне саропо ҷаҳони ҳастиро рўшноӣ фаро гирифта ва чизе ба номи торикӣ нашиносем. Оё дар ин сурат, аслан мо метавонем мутаваҷҷеҳ шавем, ки рўшноие ҳаст?
    Агар мо инак рўшноиро мешиносем, ба хотири ин аст, ки торикӣ дар ин миён ҳоил гардида, ва моро мутаваҷҷеҳи рўшноӣ месозад, вале агар торикӣ ва зулмате набуд, чи басо инсонҳо аслан мутаваҷҷеҳ набуданд, ки чизе ба номи рўшноӣ вуҷуд дорад.
    Ба ҳар ҳол дар номаҳои баъдӣ, перомуни қисмате дигар аз масоиле, ки матраҳ кардед баҳс хоҳам намуд.
    Комёб бошед.

  51. Фаромарз,
    Матлаби дигаре, ки мехоҳам роҷеъ ба он дар ин нома баҳс ба амал оварам, дар воқеъ посухест ба яке дигар аз шубаҳоти баччагонаи шумо, ки қатъан ношӣ аз адами огоҳии лозими шумо на танҳо аз маорифи исломӣ, балки аз адами маърифати шумо роҷеъ ба фалсафаи вуҷуди инсон дар ин гетӣ, ва ин ки чаро барои ҳидояти ў паёмбарон фиристода шудаанд. Ибтидо лозим аст он шубҳаи шуморо биёварам. Шумо мегўед:
    ///Бисёре аз гузорахои дини аслан зидду накизи хамдигар хастанд, масалан хамин фарзи пайгамбарӣ, кудрат ва тавоноии Худоро зери суол мебарад. Агар Худованд кудрати беинтихо дошта бошад, чаро ба паямбар, инсоне аз миёни инсонхо ниёз дорад? Чаро Худо бояд аз бад кардану бад ба кор бурдани инсонхо битарсад ва кавонине ба номи шаръ бифиристад, ки офаридагонаш бар тибки он амал кунанд? Барои худое муктадир магар душвор аст, ки ба осони магзи инсонро хамон гуна ки худаш мехохад шакл бидихад?///
    Аввалан, Худованд қодири мутлақ аст ва ҳар коре бихоҳад анҷом медиҳад ва касе тавони манъи ў аз кореро надорад. Аммо Худо, дар айни қодир будан, ҳаким ҳам ҳаст. Ҳар коре ки мекунад, бе ҳикмат нест ва ҳадафе дорад, ки албатта ҳадаф ба худи мавҷудот бармегардад, на ба худи Ў. Шумо мегўед: Агар худо қодиру тавоност, пас чаро “ба осони магзи инсонро хамон гуна ки худаш мехохад шакл бидихад?”
    Яъне мехоҳед бигўед агар Худо ҳидояти инсонҳо ба роҳи рост; ҳамон роҳе, ки мавриди писанди худаш аст-ро мехоҳад, чаро мағзи онҳоро ба гунае кук назада, ки худашон роҳ ёбанд, бе ин ки паёмбаре фиристода ва ў дар роҳи ҳидояти мардум худро ба машаққат андозад.
    Ба иборати дигар, шумо инсоне мехоҳед, ки иродае надошта бошад, ба гунае офарида шуда бошад, ки дар баробари ў ҷуз роҳе воҳид барои паймоиш вуҷуд надошта бошад. Ва он роҳ, ҳамон роҳи рост, ва ба истилоҳи исломӣ, сироти мустақим бошад.
    Муқтазои чунин тарҳ, тасаввури инсоне аст бе ирода, яъне “инсони бе ирода”. Зеро ирода, дар ҷое матраҳ аст, ки инсон барои интихоб, беш аз як роҳ дар муқобили хеш дошта бошад. Вагарна, агар мо дар пеш як роҳе бештар надошта бошем, маҷбурем, ки онро бипаймоем. Ирода дар ҷое аст, ки дар баробари инсон, роҳи хайру шарр, ҳар ду қарор доранд, ва ў бо эъмоли ин ирода аст, ки ё роҳи хайр мепаймояд, ё роҳи шарр бармегузинад.
    Ин ки гуфтам Худо барои чунин коре, агар бихоҳад, қодир аст, далелаш офариниши ҳайвоноте аст, ки гирду пеши мову шуморо пур карда. Ин махлуқоти илоҳӣ, магар чунин нестанд, ки дар паймудани роҳ, иродае аз худ надоранд? Магар занбўри асал, махлуқе нест, ки бо вуҷуди он ки 30 ё 40 рўз бештар умр надорад, вале дар тўли ҳамин умри кўтоҳ роҳеро мепаймояд, ки агар ирода дошт, чи басо дар паймудани ин роҳи пурмашаққат танбалӣ бармегузид?
    Иттифоқан роҳе, ки занбўри асал мепаймояд, дар Қуръон аз он ҳам ба ҳидояти илоҳӣ; аммо ба ҳидояти бе ирода таъбир гашта. Таваҷҷўҳ кунед:
    “Парвардигори ту (эй Муҳаммад!) ба занбўри асал илҳом кард, ки “Аз кўҳҳо ва дарахтон ва аз дорбастҳое, ки (мардумон аз токҳо) месозанд, хонаҳое баргир. Он гоҳ аз ҳамаи меваҳо бихўр ва дар роҳҳои парвардигорат рому фармонбардор бирав”. Аз шиками занбўри асал ошомидание рангоранг берун меояд, ки дар он барои мардум шифост. Ҳамоно дар он, нишонаҳоест барои мардуме, ки тафаккур мекунанд” (Сураи Наҳл, оятҳои 68 ва 69).
    Дигар махлуқоти илоҳӣ ҳам, ба ғайр аз инсон, мисли занбўри асал чунинанд. Худо барои онҳо роҳе воҳид беш наниҳода. Барои ҳамаи онҳо, бо илҳоми ғариза, роҳеро таъйин карда, ки ҷуз он наметавонанд бипаймоянд. Иродае надоранд, ки роҳе дигар бипаймоянд. Муқтазои хилқаташон ҳамин аст.
    Ҳоло, ин Худои тавоно, метавонист инсонро ҳам чунин биёфаринад. Яъне ба гунае ки мисли бақияи ҳайвонот, иродае аз худ надошта бошад, зиндагии ў якнавохт бошад. Чӣ чизе метавонсит монеи қудрати лоязоли Ў шавад?
    Аммо ҳикмати Ў дар мавриди инсон, ки ашрафи махлуқот аст, чизе дигар аст. Ў инсонро мисли ҳайвонот халқ накард, ки роҳе воҳид беш надошта бошанд. Худо инсонро халифатуллоҳ қарор дод. Худо инсонро каромат бахшид. Худо, бо ирода бахшидан ба инсон, ўро шарофат ва бузургӣ бахшид. Худо, барои инсон хост, худ роҳи рост ва мустақим бипаймояд.
    Муқтазои бо ирода будани инсон, ин аст, ки дар интихоби роҳ, танҳо як роҳ дар рўбарўяш набошад. Қуръон мефармояд:
    “Мо одамиро аз нутфае омехта (нутфаи марду зан) биёфаридем, то ўро биёзмоем, ва аз ин рў ўро шунаво ва бинояш сохтем. Мо роҳро ба ў нишон додем, (он гоҳ ин худи ўст, ки бо паймудани роҳи рост) ё сипосгузор бошад, ва ё (бо паймудани роҳи бад) носипос” (сураи Инсон, оятҳои 2 ва 3).
    Аслан, зиндагӣ бе ирода лаззат надорад. Аслан, агар мо дар интихоби роҳи рост, бе ирода мебудем, чӣ маззае дошт? Фарз кунед, инсонҳо низ мисли ҳайвонот, бо илҳоми ғаризӣ роҳи хеш мепаймуданд. Аз дигар ҳайвонот чӣ фарқе доштанд?
    Аслан, чаро инсон аз анҷоми кори некў лаззат мебарад? Чун дар баробари кори некў, кори бад қарор дошт, ки инсон ба ҷои он, кори некўро бо иродаи хеш баргузид. Ин воқеан лаззат дорад.
    Аммо агар ҳамагӣ, маҷбуран кори некў анҷом медодем чӣ? Оё лаззате дошт?
    Агар мо адолатро дўст медорем, ба хотири ин аст, ки дар баробари он зулм қарор дорад. Зебоии адолат, ва ҳамчунин соири ахлоқи писандида, ҳангоме зоҳир аст, ки зидди онҳо вуҷуд дорад. Ширинии зиндагӣ дар ҳамин нуҳуфта, на ин ки бо паймудани роҳе воҳид, зиндагии хуше дошта бошем. Ҳоло, агар касе зиндагии ҳайвонотро баргузинад ва онро ширин ангорад, хуб метавонад, дар айни инсон будан, мисли ҳайвон бо посухгўӣ ба тамоми хостаҳои нафсонияш мисли онҳо зиндагӣ кунад.
    Комёб бошед.

  52. Сафидюнус менависад:

    ////Матлаби дигаре, ки мехоҳам роҷеъ ба он дар ин нома баҳс ба амал оварам, дар воқеъ посухест ба яке дигар аз шубаҳоти баччагонаи шумо, ки қатъан ношӣ аз адами огоҳии лозими шумо на танҳо аз маорифи исломӣ, балки аз адами маърифати шумо роҷеъ ба фалсафаи вуҷуди инсон дар ин гетӣ, ва ин ки чаро барои ҳидояти ў паёмбарон фиристода шудаанд.////

    Бубин, ин ман нестам, ки «шубаҳоти бачагона» мекунам, балки мантиқи дин худ аз худ бачагона аст ва маъорифи исломӣ беш аз тафсири бачагонаи ҳастӣ ва чигунагии он ва чароии он ва авомилу авориз ва ҳаводиси ҷаҳон нест.

    ////Ба иборати дигар, шумо инсоне мехоҳед, ки иродае надошта бошад, ба гунае офарида шуда бошад, ки дар баробари ў ҷуз роҳе воҳид барои паймоиш вуҷуд надошта бошад. Ва он роҳ, ҳамон роҳи рост, ва ба истилоҳи исломӣ, сироти мустақим бошад.////

    На, ин ман нестам, ки чунин инсоне мехоҳам, балки мантиқи дин чунин мерасонад, ки инсон бояд ирода надошта бошад. Ҳоло, ин ки ман мехоҳам ё шумо мехоҳед чунин бошад, дигар аз мавзӯъи баҳс хория аст чун мантиқан вақте худо ҷаҳонро офарида раъйи ману шумор дар назар нагирифта ва ончи худамон мехоҳем ба унвони ҳадафи худо онро муъаррифӣ кунем. Гуфтори шумо чунин мерасонад, ки Худо ҳарчанд қодири мутлақ аст, боз барои ин зиндагиро чунин офаридааст, ки бандагонашро имтиҳон кунад (яъне ҳадафи худо имтиҳон кардан будааст) ва боз барои ин чунин офаридааст, ки хостааст зиндагии инсон рангин бошад, яъне агар пасту баланди зиндагӣ набуд зиндаги маънӣ надошт ва худо ба ҳамин манзур хостааст, ки ба зиндагии инсон маънӣ диҳад. Оё ин худ магар тафсири кӯдаконае аз ҷаҳони ҳастӣ нест?

    //////Ирода дар ҷое аст, ки дар баробари инсон, роҳи хайру шарр, ҳар ду қарор доранд, ва ў бо эъмоли ин ирода аст, ки ё роҳи хайр мепаймояд, ё роҳи шарр бармегузинад.////

    Ҳоло ҳамин мантиқ худ иддаъои паямбариро зери суол мебарад, чун агар худо инсонро бо ирода сохта ва хостааст, ки инсон озод бошад ва худаш интихоб кунад миёни хайр ва шарр, пас мантиақан ниёзе ба паямбаре нест, зеро инсон ба василаи акли худ хубу бадро метавонад дарёбад, вале дар ғайри ин сурат паямбар меояд ва бар талошу пайкор ва тачрубиёти инсонӣ нуқта мегузорад ва мегуяд, ки худо гуфт, ки ин роҳ хайр аст ва онаш шарр аст ва агар ба он роҳ равед оташи дузах насиби шумост. Ва на танҳо оташи дузах, ки мучозоти инҷаҳонӣ низ таъйин мекунад ва дар ҳамин чаҳон низ барои касоне, ки ҷуз роҳи ба гуфтаи паямбар хайр (дар ҳоле ки мумкин аст ақли инсонҳои дигар роҳи дигареро хайр медонад) бираванд бар асоси шаръ онҳоро ё сангсор ё қатл ё шаллоқ ё … мекунад. Ва дин дарвоқеъ бар хилофи ончи гуфтед, роҳҳои алтернативиро бастааст ва танҳо роҳи худро дуруст ва саҳеҳ медонад, яъне танҳо як роҳ дар баробари инсон қарор додааст. Кучост мантиқ?

    Ҳоло, ки дар ин ҷо аз ақл ва иродаи инсон доди сухан медиҳӣ, чаро дар навиштаҳои пешин дар бораи «исботи паямбарӣ» ақл ва иродаи инсонро ноқис мехонӣ? Ин дусуханӣ худ далел бар бебунёдии иддаъоҳои шумо нест?

    /////Аслан, зиндагӣ бе ирода лаззат надорад. Аслан, агар мо дар интихоби роҳи рост, бе ирода мебудем, чӣ маззае дошт? Фарз кунед, инсонҳо низ мисли ҳайвонот, бо илҳоми ғаризӣ роҳи хеш мепаймуданд. Аз дигар ҳайвонот чӣ фарқе доштанд?
    Аслан, чаро инсон аз анҷоми кори некў лаззат мебарад? Чун дар баробари кори некў, кори бад қарор дошт, ки инсон ба ҷои он, кори некўро бо иродаи хеш баргузид. Ин воқеан лаззат дорад.
    Аммо агар ҳамагӣ, маҷбуран кори некў анҷом медодем чӣ? Оё лаззате дошт?////

    Боз ҳамон иддаъоҳои кӯдакона дар либоси ҳакимона. Яъне ҳадаф аз офариниши ин ҷаҳон ба назари шумо тавассути худо танҳо ҳамин лаззати инсонӣ будааст ва худо хостааст, ки зиндагии инсон ширинтар шавад ва ба ҳамин далел рӯзу шаб офаридааст, то одамон солу моҳи зиндагии худро ҳисоб кунанд, неку бад офаридааст, то инсонҳо дар баробари зулм адолатро дуст доранд ва гайра…

    Аммо ҳамин фалсафа боз худ иродаи инсонро зери суол мебарад, чун агар қарор бошад худо неку бад ва зулму ситамро офарида бошад, пас талоше барои рафъи ин бадиҳо даркор нест, чун инсон бояд бипазирад, ки инҳоро худо офарида ва мехоҳад уро имтиҳон кунад ва ё мехоҳад ки инсон лаззати ин чизҳоро бичашад.

    Яъне аз ин дидгоҳ худо себро барои хурдани инсон офаридааст ва занбури асалро барои ин офаридааст, ки ба мардум шифо диҳад, дар ҳоле ки илм ва мантиқ мегуяд, ки вуҷуди себ ва иштиҳои мардум ба хурдани он ҳеч иртиботе бо ҳам ндоранд ва ин ду тасодуфе беш нест.

    Ҳамин тур агар саропо дар гузораҳои дини бингарем, яке ноқизи дигарест ва ҳар тафсире тафсири дигареро нақз мекунад ва дар ниҳоят ба бебунёдӣ мерасад ва собит мекунад, ки ин ҳама иддаъоҳо ҷуз тавтология набудааст.

  53. Фаромарз,
    Касе ки худ пайваста дучори таноқузгўист, ва аз таноқузоти мукаррари хеш огоҳ нест, аслан вақте матнеро “мутаноқиз” мепиндорад, оё эҳтимол намеравад, ки мушкил на дар он матн, балки дар “дид”-и ў бошад.
    Шумо дар номаи пешинатон оё худ муддаии он набудед, ки агар Худо воқеият дошт, чаро зеҳни одамиёнро ба гунае насохта, ки бидуни ирсоли паёмбарон роҳи рости ў бипаймоянд?
    Лозимаи чунин сухан чист?
    Оё ин нест, ки касе ки чунин иддао ба унвони ишкол бар худоии Худо матраҳ мекунад, дар воқеъ Худоеро мехоҳад, ки мардумонро мисли соири ҳайвонот роҳнамоӣ кунад? Ба иборати дигар, мардумон дар паймоиши “сироти мустақим”-и Худо маҷбур бошанд?
    Боз ба таъбире дигар, ба назари шумо, агар худо воқеият дошт, мантиқ чунин металабид, ки инсонҳоро ба ҳамин сурат, ки матраҳ кардед яъне бидуни ирода ва бе он ки паёмбаре барои дастгирии ў бифиристад, ҳидоят намояд.
    Посух гардонидам, ки Худо инсонро аз миёни дигар мавҷудоти гетӣ баргузида, ва барои ў ирода бахшида, то худ роҳи хеш ёбад. Ин ба чӣ сурат хоҳад буд?
    Барои ҳар оқиле ҳувайдост, ки ҷое, ки ирода матраҳ аст, ва ҷое, ки интихоби роҳ матраҳ аст, ногузир чоҳе ҳам дар он миён бошад, то инсон роҳро баргузинад, на чоҳро.
    Ҳоло, як иддаои баччагонаи дигар аз шумо, ки он ҳам ношӣ аз беогоҳии шумо аз маорифи исломӣ ва ҳамчунин аз фалсафаи паёмбарист.
    Мегўед: ///Агар худо инсонро бо ирода сохта ва хостааст, ки инсон озод бошад ва худаш интихоб кунад миёни хайр ва шарр, пас мантиқан ниёзе ба паямбаре нест, зеро инсон ба василаи акли худ хубу бадро метавонад дарёбад, вале дар ғайри ин сурат паямбар меояд ва бар талошу пайкор ва тачрубиёти инсонӣ нуқта мегузорад ва мегуяд, ки худо гуфт, ки ин роҳ хайр аст ва онаш шарр аст ва агар ба он роҳ равед оташи дузах насиби шумост. Ва на танҳо оташи дузах, ки мучозоти ин ҷаҳонӣ низ таъйин мекунад ва дар ҳамин чаҳон низ барои касоне, ки ҷуз роҳи ба гуфтаи паямбар хайр (дар ҳоле ки мумкин аст ақли инсонҳои дигар роҳи дигареро хайр медонад) бираванд бар асоси шаръ онҳоро ё сангсор ё қатл ё шаллоқ ё … мекунад. Ва дин дар воқеъ бар хилофи он чи гуфтед, роҳҳои алтернативиро бастааст ва танҳо роҳи худро дуруст ва саҳеҳ медонад, яъне танҳо як роҳ дар баробари инсон қарор додааст. Кучост мантиқ?///
    Барои посух ба ин шубҳа, ибтидо мехоҳам ба як нуктаи асосӣ ишора кунам, ки таваҷҷўҳ ба он, шояд калиди хеле аз гиреҳҳое дар ин гуна баҳсҳо қарор гирад.
    Идома дар номаи баъдӣ

  54. Идомаи баҳс бо Фаромарз (2)
    Ва он нуктае, ки арз кардам шояд калиди гушоиши хеле аз гиреҳҳо дар ин гуна баҳсҳо бошад ин аст: Як вақт ҳаст инсоне агар ишкол бар вуҷуди худо ё худоии Худо метарошад, бар асоси “бояд”-ҳои зеҳнии худ (ки чи басо иштибоҳ мекунад ва худ ба он мутаваҷҷеҳ нест), ишкол матраҳ мекунад. Масалан, дар зеҳни худ тасаввуре аз “ҷаҳони матлуб ва идеал” месозад, ва чунин мепиндорад, ки агар ҷаҳон чунин мебуд, беҳтар буд. Масалан, агар дар ҷаҳон зилзила намебуд беҳтар буд, агар ҳастӣ аз вуҷуди бархе аз ҳашароти музирр (мисли каждум масалан) холӣ мебуд беҳтар буд, агар дар ҷаҳон одамони ноқисул-хилқа намебуданд некўтар буд, агар ҳастӣ аз вуҷуди шурур холӣ мебуд, идеолтар буд ва ғайраву золик…
    Он гоҳ бо ин “бояд”-ҳое, ки дар зеҳни худ метарошад ва чунин мепиндорад, ки ҷуз чунин ҷаҳоне, идеалтар мутасаввар нест, шурўъ мекунад ба тарҳи ишколот, ки Худо агар худои одил мебуд, ҳатман ҷаҳоне меофарид, ки ин айбҳо дар он набуданд. Ҳоло, ё ин аст, ки худо вуҷуд дорад, ва одил нест. Ё беҳтар он ки аслан худое набошад, ва ҷаҳонро зоидаи тасодуф донистан беҳтар ва некўтар аст, чун вуҷуди чунин падидаҳое бо тасодуф созгортар ҳастанд то бо тасаввури ҷаҳон бо худо.
    Вале як вақт ҳаст, инсон ҷаҳонро ҳамон тавр ки ҳаст мебинад, ва воқеиятро ҳамон тавр ки ҳаст мепазирад, ва он гоҳ вориди баҳсу баррасии ақлӣ ва фалсафӣ перомуни ин масъала, ки оё ҳастӣ офаридгоре дорад ё надорад, мешавад.
    Дар сурати аввал, тарҳи ишкол ва дар натиҷаи он, мабдаи ҳастиро мункир шудан хеле осон аст. Чаро? Чун ҳар инсоне ҷаҳонро чунон мебинад, ки ў мехоҳад, ва фикр мекунад, ки ҳамин ёфтаи ў ва ё тасаввури ў аз ҷаҳон дуруст асту бас. Пеши худ мегўяд: агар Худое мебуд, ҳатман ҷаҳонро ба ҳамин сурате, ки ман тасаввур мекунам, меофарид, на ба ин сурат, ки инак мебинам, ки ба назари ў бештар ба тасодуф созгортар аст то офаридгор доштан.
    Айбе, ки чунин дидгоҳе дорад, он аст, ки аввалан, чаро ёфтаи ў ва ба иборати дигар, чаро тасаввури ў аз “ҷаҳони матлуб ва идеал” нодуруст набошад? Инсоне, ки ҳанўз ҳам, ки ҳанўз ношинохтаҳояш басо бештар аз шинохтаҳояш аст, оё дар ин маврид иштибоҳ намекунад? Шояд тасаввури ў аз “ҷаҳон матлуб ва идеал” хато буда ва баъдҳо ба хато будани он огоҳ гардад.
    Рўшантарин далел ва бурҳон бар эҳтимоли хато будани чунин тасаввуроте, ин ихтилофи донишмандон аст перомуни пиндори онҳо роҷеъ ба “ҷаҳони матлуб ва идеал”. Дидгоҳҳои башарӣ роҷеъ ба “ҷаҳони идеал”, ба ҳадде мутааддид ва мухталифанд, ки берун аз шуморанд.
    Аммо дар сурати дуюмӣ, инсон мутавозеона бо эътироф ба нотавонии хеш дар дарки ашё – ҳамон тавре ки ҳастанд – меояд ва ҷаҳонро ҳамон тавре ки ҳаст мавриди мутолеа қарор медиҳад. Воқеиятро ҳамон тавр ки ҳаст мавриди баррасӣ қарор медиҳад. Дар ин сурат, мебинад, ки ин ҷаҳон, бо тамоми фарозу нишебҳояш, ҷаҳонест дар вуҷудаш вобаста ва ниёзманд, ва ба қавли урафо, ҷаҳонест, ки ҷуз эҷоду кор будан аз он чизе мушоҳида намешавад. Натиҷа мегирад, ки ҳатман ин ҷаҳон ва ин кору эҷод, коргару эҷодгаре дорад, ва маҳол аст, ки надошта бошад…
    Дар ин сурат, агар падидае дар ҷаҳон ба назараш шарр ё беҳуда ҷилва мекунад, зуд доварӣ намекунад, ки худо одил нест, ё худое дар ин миён нест, балки нахустин кори ў, албатта баъд аз баррасиҳои дақиқи фалсафӣ, ин аст, ки мегўяд: Шояд ман хато мекунам, шояд ман нодуруст мебинам, билохира ҳар чи ҳаст инсоне беш нестам.
    Ҳоло, камина чаро ин муқаддимаро ёдовар шудам?
    Ёдоварии ин муқаддима, ба хотири он аст, ки аз лобалои навиштаҳои ҷаноби Фаромарз чунин вонамуд мешавад, ки эшон ибтидо бо як “диди боядӣ” ба ҷаҳон менигаранд, ва сипас бидуни он ки эҳтимол диҳанд, ки шояд тасаввури эшон хато бошад, зуд доварӣ мекунанд, ки ин бояд чунин мебуду он набояд чунон мебуд… Агар худо ҳидояти башар хоста, чаро ўро мустақиман худ ҳидоят накарда? Агар, агар ва агарҳои фаровон…
    Идома дорад.

  55. Сайидюнус менависад:

    /////Шумо дар номаи пешинатон оё худ муддаии он набудед, ки агар Худо воқеият дошт, чаро зеҳни одамиёнро ба гунае насохта, ки бидуни ирсоли паёмбарон роҳи рости ў бипаймоянд?
    Лозимаи чунин сухан чист?
    Оё ин нест, ки касе ки чунин иддао ба унвони ишкол бар худоии Худо матраҳ мекунад, дар воқеъ Худоеро мехоҳад, ки мардумонро мисли соири ҳайвонот роҳнамоӣ кунад? Ба иборати дигар, мардумон дар паймоиши “сироти мустақим”-и Худо маҷбур бошанд?////

    Ба назар мерасад, ки чанобашон дар манипулятсия устухон надоранд! 🙂

    Ман навишта будам, ки агар бар асоси мантиқи дин, Худо қодир ва тавоно бошад, пас бо ҳамин мантиқ худо бояд аз паямбарон бениёз бошад. Мантиқан касе ё чизе, ки тавоно бошад, бояд аз ёрию кумаки дигарон бениёз бошад.

    Манзури ман ин аст, ки агар Худо барои расондани хостаҳои худ ба мардум ба омиле ба унвони паямбар ниёзманд буда бошад, пас дине, ки чунин иддаъо мекунад, ҳарфи мутаноқиз гуфтааст, ки ва бо низёманд нишон додани худо ба паямбарон кудрати бори таъолоро зери суол бурдааст.

    Дар ин ҷо ман танҳо мантиқи динро, ки пойи ланг дорад, басароҳат нишон додаам, ва ин бад-он маъни нест, ки ман хоста бошам, худо мардумонро мисли чонварони дигар офарида бошад. Ман, ки аслан дар вуҷуди Худои шумо бовар надорам, чи тур мешавад худоеро хоҳам, ки одамро мисли соири ҳайвонот раҳнамоӣ кунад?

    Ин таноқуз дар ҳарфҳои худат аст ва дар мантиқи ончи мегуйи, вуҷуд дорад, ва агар ман набудам, як инсони шаккок ва хирадварзи дигаре низ ин мушкилоти туро матраҳ мекард.

    Ҳоло мантиқан агар бипазирем, ки Худованд ба ино ақл додааст, ки роҳи неку бадро ХУДАШОН дарёбанд, пас мантиқан ин худое, ки акл офаридааст, дигар ниёзе ба фиристодани ҳодие ба номи паямбар надорад, чун ба василаи акл ин салоҳият ё ихтиёрро дасти мардум додааст, ки худашон фикр кунанд ва ба салох кор кунанд.

    Аммо вакте, ки худо паямбаре мефиристад барои ин ки мардумро раҳнамоӣ кунад, ба худии худ маълум аст, ки мантикан аз ихтиёроти аклонии мардум коста ё аз он монеъ шуда ва ё онро маҳдуд кардааст. Яъне гуфтааст, ки дигар акл ба кор набаред, ман ҳамаи чизе, ки акл ба шумо хоҳад омухт, ба василаи китобе ва аз тариқи паямбаре фиристодам, танҳо ҳамонро бихонед, дунболи ақл нагардед, ирода ба кор набаред, балки имон биёваред ва он чи мо бар шумо фиристодем саҳеҳ ва дуруст аст ва ниёз ба акле нест.

    Инҳо нишон медиҳад, ки мантиқи дин аз бунёд мутаноқиз аст.

    Ман, ки ба худо ва офариниш ва чароии фиристодани паямбарон ва ноқис будани аклу иродаи инсон ва музахрафоти дигар, бовар надорам, чигуна мешавад, ман худое бихохам ки бояд фалон бошад ва фалон набошад?

  56. Сайидюнус менависад:

    ////Ҳоло, як иддаои баччагонаи дигар аз шумо, ки он ҳам ношӣ аз беогоҳии шумо аз маорифи исломӣ ва ҳамчунин аз фалсафаи паёмбарист.////

    Паямбарӣ фалсафа надорад, он устура аст ва на беш аз он! 🙂

  57. Идомаи баҳс бо Фаромарз (3)
    Ҳоло, навбати он аст ба шубҳаи шумо посух диҳам. Шумо иддао мекунед, ки бо ирода будани инсон, ё худо ўро бо ирода офариданаш, худ мутаноқиз аст бо ирсоли паёмбарон барои ҳидояти ў. Чаро? Мегўед: чун ин паёмбар аст, ки барои ман бармегузинад, на худи ман. Худо бо ирсоли паёмбар ва амру наҳйи ў, иродаи маро муқайяд ва побанд мекунад. Ман наметавонам ҳамон гуна ки худ дуруст мебинам ҳаракат кунам, балки бояд чунон ҳаракат кунам, ки Паёмбар барои ман роҳ таъйин мекунад.
    Посух: аввалан, тарҳи саҳеҳи ин ишкол чунин аст: Агар ман ақлу хирад дода шудаам, лозимааш он аст, ки роҳи худ ба ақлу хирад баргузинам, на ин ки касе дигар (масалан Паёмбар) маро роҳ нишон диҳад. Лозимаи ақлу хирад доштанам, ин аст, ки худ роҳ ёбам, на касе дигар ба ҷои ман тасмим гирад.
    Тарҳи дурусти ишкол чунин аст, на он чунон ки Фаромарз матраҳ карда, чаро ки ин ирода нест, ки роҳро таъйин кунад, балки ақлу хирад роҳро таъйин мекунад. Нақши ирода танҳо он аст, ки таҳти фармони ақл қарор гирад, на ин ки худи ирода дар таъйини роҳ нақше дошта бошад.
    Ба ҳар ҳол, посухи ин ишкол он аст, ки бар асоси додаҳои динии мо Худо барои инсон ду ҳидоятгар, ва ба иборати дигар, ду паёмбар ва роҳнамо таъйин фармуда: паёмбари ботин ва паёмбари зоҳир. Дар ривоёти исломии мо, аз ақлу хирад ба унвони “паёмбари ботин”, ва аз паёмбароне, ки барои ҳидоят ва роҳнамоӣ аз ҷониби Худо фиристода шудаанд, ба унвони “паёмбари зоҳир” ёд шудааст.
    Пас, аз дидгоҳи ислом, ақл худ як роҳнамо ва паёмбар аст. Ҳоло, пурсиш он аст, ки бо вуҷуди роҳнамо ва ҳидоятгар донистани ақлу хиради одамӣ аз ҷониби худи дин, боз чаро ниёз ба фиристодани паёмбарони зоҳир шуд?
    Посух: Гузашта аз “бояд”-ҳои ҳар инсоне, ки пеши зеҳни худ дар робита бо нақшу рисолати ақлу хиради одамӣ метарошад, агар ба ин масъала, бо диди воқеъбинона нигоҳ андозем, мебинем ақлу хиради одамӣ дар таъйини роҳи саодату шақовати башар, то ҳанўз сухани охир ва сад дар сад дуруст ва мутобиқ бо воқеъ назадааст? Дар ин ҷо дигар фарқ намекунад диндору бедин. Яъне коре надорем диндор чӣ назаре матраҳ мекунад ва бедин чӣ дидгоҳе иброз медорад. Масъала ин аст, ки оё башар бо такя бар ақли маҳз, тавониста саодату шақовати воқеии инсонро дуруст ташхис дода, ва бар асоси он, барномае саҳеҳ ва мутобиқ бо воқеъ дар ин замина пайрезӣ карда бошад?
    Албатта, пайрезии чунин барномаи саҳеҳ, мутаваққиф бар он аст, ки ақл аввал як ҷаҳонбинии мутобиқ бо воқеъ дар бораи мабдаи инсонӣ, ки оё офаридгоре дорад ё надорад пешкаш кунад, ва сониян огоҳии сад дар сад саҳеҳ перомуни поёни зиндагии инсон, ки оё бо марг хотима меёбад ё зиндагии дигаре ўро дар пеш аст матраҳ созад, ва ҳамчунин саодати воқеии инсон дар ҳамин дунё бар чӣ пояҳое устувор бояд бошад-ро ташхис намояд.
    Идома дорад.

  58. Идомаи баҳс бо Фаромарз (4)
    Гуфтем, ки пайрезии чунин барномаи саҳеҳ, мутаваққиф бар он аст, ки ақл аввал як ҷаҳонбинии мутобиқ бо воқеъро ташхис намояд. Оё тавониста ё метавонад?
    Посух рўшан аст. Башар ҳанўз ҳам, ки ҳанўз, дар ин майдон ба ҷое нарасида. Донишманде мегўяд: Саодати воқеии инсон танҳо бар асоси дидгоҳҳои “инсонмеҳварӣ”-е, ки ҷаҳонбинии либерал-секулорӣ бар он устувор аст таъмин хоҳад шуд. Вале касоне дигар, мисли Марксу Энгелсу Ленину пайравонашон, дар баробари он дидгоҳ, дидгоҳи коммунистиро, ки бар пояҳои ҷаҳонбинии марксистӣ устувор аст-ро барномаи саҳеҳи саодати инсон матраҳ карданд ва ҳанўз мекунанд.
    Касоне дигар дидгоҳе сеюмеро матраҳ мекунанд ва ғайра…
    Магар ҳамаи ин барномаҳо, ки бар асоси ҷаҳонбинии хоссе, ки соҳибонаш муддаӣ ҳастанд бо нерўи ақлу хирад онро ёфтаанд, дуруст аст?
    Агар дуруст буд, набояд миёни эшон ихтилоф меафтод.
    Рўшантарин бурҳон бар эҳтимоли нодурустии ҳамаи инҳо, такзиби якдигар аст. Яъне ҳамин ки ҳар яке дидгоҳи хештанро дуруст ва назари дигареро такзиб ва нодуруст меангоранд, худ далел бар он аст, ки ақлу хиради одамӣ дар пайдо кардани як чунин барномае оҷиз аст.
    Агар бигўед: Аслан, дурустӣ он аст, ки ҳар вақт ақл онро дуруст ангошт – ҳатто агар нодуруст ва мутобиқ бо воқеъ набошад – бояд тибқи он амал кард, ва ҳар гоҳ нодурустияш ҳувайдо гардид, ҳамон лаҳза аз он даст бардошта, роҳе дигар, ки ақл дар ҳамон мавқеъ онро дуруст меёбад-ро паймуд.
    Дар ин сурат, пурсише, ки худнамоӣ мекунад, ин аст, ки магар башар озмоишгоҳ аст, ки ҳар вақт ҳар чизе – гар чи нодуруст аст – ро ақл дуруст пиндошт, башарро тибқи он ба тарафе суқ дода, ва баъд аз озмоиш, ки хато будани он таҷриба намоён гардид, боз таҷрибаи дигареро бар рўи онҳо гузаронем?
    Замоне касоне ҷаҳонбинии коммунистиро дуруст ангошта, ва бар асоси чунин ҷаҳонбинӣ ҷомеае ба роҳ андохта, ва қариб ба ҳаштод сол инсони бадбахтро бо ваъдаи сохтани ҷомеаи коммунистӣ, ва ё биҳишт дар рўи замин, мавриди озмоиш қарор доданд, ва баъдҳо малум шуд чунин ҷаҳонбиние аз асос ғалат андар ғалат буда?
    Хуб, ин дарки нодурустӣ баъд аз чанд сол, оё инро тавҷеҳ мекунад, ки мо инсонҳоро дар як муддате начандон кўтоҳ, бар асоси як чунин дидгоҳ ва ҷаҳонбинии ғалат мавриди озмоиш қарор диҳем, баъд бигўем: Бубахшед, ин роҳ иштибоҳ будааст, ҳоло биёед як барномаи дигарро бар рўи шумо озмоиш кунем?
    Ин ҷост, ки худобовар (на касе ки аз асос ба худо бовар надорад) чун бовар ва имонаш ба Худо, пояҳои ақлӣ дорад, мегўяд: Ҳатман худое, ки моро офарида, ва ҳеҷ чизеро дар ин гетӣ беҳуда наёфарида, ин заруратро – яъне зарурати ҳидояти мардум ба роҳи рост, ки саодаташон дар он таъмин гардад-ро нодида наангошта. Аслан маҳол аст, ки нодида гирад.
    Ибни Сино (р) дар исботи ҳаққонияти нубувват ва паёмбарӣ, дақиқан ҳамин матлабро ёдовар шуда аст. Камина айни истидлоли Сино (р)-ро аз китоби “Наҷот” бароятон меоварам:
    “Ниёз ба паёмбар ва баёнкунандаи шариати илоҳӣ дар бақои навъи инсон ва дар расидани инсон ба камоли вуҷудии инсонияш, басе бештар аст аз ниёз ба рўёнидани мў бар абрувон ва муқаар (ва мутаносиб) сохтани кафи ду по ва манфиатҳое дигар аз ин қабил, ки сирфан манфиатнок дар бақои навъи инсонанд бидуни он ки зарурати бақои навъ эҷоб кунад”.
    Албатта марҳуми Бўалӣ (р) ин матлабро дар “Шифо” (с. 441-443) зимни як суғрову кубро, бештар тавзеҳ медиҳад, ки лозим аст онро низ тавзеҳ диҳам.
    Ин истидлоли Сино (р)-ро (дар “Шифо”, с. 441-443) метавон ба сурати зерин танзим кард:
    1. Инсонҳо барои доштани зиндагии хуб, ба ҳамёрӣ ниёз доранд;
    2. Ҳамёрии инсонҳо, дар сояи зиндагии иҷтимоӣ таҳаққуқ мепазирад;
    3. Зиндагии иҷтимоӣ ба қонун ниёз дорад то доду ситад ва иртиботҳои одилона сурат гирад;
    4. Суннат (муроди Сино (р) аз суннат дар ин ҷо қонун аст) ва адолат, ҷуз ба василаи қонунгузор ва муҷрӣ таҳаққуқ намеёбад;
    5. Қонунгузор ва муҷрии қонун бояд инсоне бартар аз ҳама ва дорои ҳуҷҷат, яъне мўъҷиза бошад, то мардум бо огоҳӣ аз ин имтиёзҳо аз ў итоат кунанд;
    6. Холиқи ҳастӣ ҳакиме мудаббир аст, ки дар офариниши ў халале роҳ надорад, ва барои ҳар ҳоҷати башарӣ, посухе дар низоми офариниш қарор додаааст;
    7. Ниёзи инсон ба қонунгузор ва муҷрии одил, дар низоми офариниш имконпазир буда, бепосух нест;
    Он гоҳ аз ин ҳафт муқаддима чунин натиҷа мегирад: “Маҳол аст Худованд вуҷуди инсони бартари қонунгузор ва муҷрии адолатгустарро дар ҷомеаи башарӣ нахоҳад. Пас беъсати паёмбарон зарурат дорад”. (Шифо, бахши илоҳиёт, с. 441-443).
    Албатта ин истидлоли Бўалӣ (р)-ро бархе аз фалосифа ва ҳакимони исломӣ пас аз вай дунбол кардаанд, монанди Шайхи Ишроқ Шаҳобуддини Суҳравардӣ (549-587 ҳ.қ) (р.к. “Маҷмўаи мусаннафоти Суҳравардӣ, с. 95-96), Мулло Садрои Шерозӣ (Аш-шавоҳидур-рубубия, с. 359-360), Файзи Кошонӣ (Илмул-яқин фи усулид-дин, ҷ. 1, с. 338-339).
    Комёб бошед.

  59. Сайидюнус менависад,

    /////Тарҳи дурусти ишкол чунин аст, на он чунон ки Фаромарз матраҳ карда, чаро ки ин ирода нест, ки роҳро таъйин кунад, балки ақлу хирад роҳро таъйин мекунад. Нақши ирода танҳо он аст, ки таҳти фармони ақл қарор гирад, на ин ки худи ирода дар таъйини роҳ нақше дошта бошад.////

    Лутфан дубора баргард ва навиштаҳои маро бихон, ман ду калимаи АҚЛ ва ИРОДА-ро ба кор бурдаам, ва дар ҷоҳое низ ХИРАД-ро ба кор бурдаам.

    Иддаъои паямбарӣ ҳам АҚЛ ва ҳам ИРОДАИ инсониро зери суол мебарад, маҳдуд мекунад ва таназзул медиҳад. Аз ин рӯ ин ҳарду бо «фалсафаи» паямбарӣ дар таноқузанд.

    Дар ҳоле, ки АҚЛ ё ХИРАД ба мардум роҳ менамояд, ИРОДА (will) нерӯи пешбарандаи онон аст ва ин ду ба ҳамдигар ёрӣ мекунанд.

    Паямбарӣ, ки нишонаи адами истиқлол аст, роҳи ақлро барои кор кардан ё худ хирадварзи мебандад ва иродаро мешиканад ва пойбанди қавонин ва меъёрҳои дуруғини худ мекунад ва истеъдод ва халлоқияти инсониро мекушад.

    Ҳоло шояд беҳтар бифаҳмӣ?

  60. Сайидюнус менависад:

    ////Гуфтем, ки пайрезии чунин барномаи саҳеҳ, мутаваққиф бар он аст, ки ақл аввал як ҷаҳонбинии мутобиқ бо воқеъро ташхис намояд. Оё тавониста ё метавонад? Посух рўшан аст. Башар ҳанўз ҳам, ки ҳанўз, дар ин майдон ба ҷое нарасида.////

    Ҳоло дубора ба матлаби аслият баргаштӣ, ки мегӯйи ақли башар ноқис аст.

    Вале тарзи пурсишат аз бун ғалат аст, чун мантиқан дар ҷаҳоне ин андоза пуробу ранг ва мардуме мухталиф бо таҷрубиёти мухталиф, муҳиту фазоҳои мухталиф, биниш ва дидгоҳҳои мухталиф чаро бояд «ЯК ҶАҲОНБИНИИ МУТОБИҚ БО ВОҚЕЪ»-ро ташхис бидиҳанд?

    Дар ҷаҳон ҳазорон дидгоҳ, наҳваи тафаккур ва биниш, бардошт ва баён вуҷуд дорад, ки бисёре аз онҳо ба андозаҳои мухталифе, яъне ба таври нисбӣ метавонанд мутобиқ бо воқеъ бошанд. Чаро бояд ҳамаи инҳоро гирди ҳам овард ва дар зиндони танге ҷо кард ва нигариши ҳамаро ба як сурох равон кард ва гуфт, ки ЯК ҶАҲОНБИНӢ дошта бошед ва он ҳам мутобиқ бо воқеъ бошад?

    Мантиқ ва хирад ҳаргиз намепазирад, ки тамомии инсонҳои рӯйи замин бар сари як ҷаҳонбинӣ тавофуқи назар дошта бошанд ва ҷуз он ба ҷойи дигаре назар накунанд.

    ////Донишманде мегўяд: Саодати воқеии инсон танҳо бар асоси дидгоҳҳои “инсонмеҳварӣ”-е, ки ҷаҳонбинии либерал-секулорӣ бар он устувор аст таъмин хоҳад шуд. Вале касоне дигар, мисли Марксу Энгелсу Ленину пайравонашон, дар баробари он дидгоҳ, дидгоҳи коммунистиро, ки бар пояҳои ҷаҳонбинии марксистӣ устувор аст-ро барномаи саҳеҳи саодати инсон матраҳ карданд ва ҳанўз мекунанд. Касоне дигар дидгоҳе сеюмеро матраҳ мекунанд ва ғайра… Магар ҳамаи ин барномаҳо, ки бар асоси ҷаҳонбинии хоссе, ки соҳибонаш муддаӣ ҳастанд бо нерўи ақлу хирад онро ёфтаанд, дуруст аст? Агар дуруст буд, набояд миёни эшон ихтилоф меафтод.////

    Мантиқи ин гуфтаҳо дарвоқеъ содалавҳона ва кӯдакона аст!

    Албатта ҳар кадоме аз ин ҷаҳонбиниҳо ё дидгоҳҳо ба таври нисбӣ воқеъиятҳоеро бозтоб медиҳанд ва намешавад гуфт, ки кадоме аз онҳо сад дарсад дурусту саҳеҳ аст. Дигар ин ки иттифоқи назар ҷустан дар мавриди ин дидгоҳҳо, ки иҷтимоъӣ ҳастанд, бемантиқ аст. Шумо метавонед дар улуми дақиқа ва риёзиёт дарки муштарак ва дақиқе аз падидаҳо миёни мардуми мухталиф мушоҳида кунед.

    Масалан мафҳуми шумора ва тарҳу ҷамъ дар арифметикаро аз диди ҳамаи мардуми ҷаҳон як аст, ман ҳам дуро ду ва секунҷаро секунҷа мегуям ва мефаҳмам, як омрикои низ ва як чинӣ низ.

    Истилоҳи меконик, ё акустикро низ ҳамаи мардумони ҷаҳон яксон мефаҳманд, вале дар улуми иҷтимоъӣ ва падидаҳои иҷтимоъӣ, бавижа дар бораи сохту бофтҳо ва табақоти иҷтимоъӣ ва сиёсат ва давлат ва ғайра мардум наметавоанд дақиқан дидгоҳҳои муштарак дошта дошанд.

    Иҷтимоъ мисли табиъат қонунҳои мушаххасе надорад, ҳарчанд мешавад гуфт, қонунмандиҳое ба таври нисбӣ дар иҷтимоъ низ мушоҳида мешаванд ва масалан ба таври нисбӣ мешавад ҷараёни воқеъоти иҷтимоъиро то ҳадде пешбинӣ кард ё фаро омӯхт.

    //////Рўшантарин бурҳон бар эҳтимоли нодурустии ҳамаи инҳо, такзиби якдигар аст. Яъне ҳамин ки ҳар яке дидгоҳи хештанро дуруст ва назари дигареро такзиб ва нодуруст меангоранд, худ далел бар он аст, ки ақлу хиради одамӣ дар пайдо кардани як чунин барномае оҷиз аст.////

    Ҳоло, биё дубора ба дин нигарем бо ҳамин мантиқи худат: Ту мегуйи, ки «агар ин ҷаҳонбиниҳо дуруст буданд, набояд байнашон ихтилоф меуфтод» ва боз менависӣ, ки «рӯшантари бурҳон бар нодурустии инҳо (ҷаҳонбиниҳои марксистию демукротику секулору дигару дигар..) такзиби якдигар аст.

    Акнун ҳамин мантиқро дар мавриди дин ба кор мебарем:

    1. Ҳамаи динҳо агар дуруст буданд, байнашон ихтилоф намеуфтод.
    2. Рӯшантарин бурҳон бар эҳтимоли нодурустии ҳамаи динҳо, такзиби якдигар аст.

    Акнун бигу, ки ба мантиқи пешовардаи худ боз ҳам содиқ хоҳӣ монд ё аз он даст бармедорӣ ва роҳи дигаре барои исботи дин ҷустуҷӯ мекунӣ?

    Ҳоло шояд бигуйи, ки ҳамаи динҳо нодурустанд, ба ҷуз ислом, аммо агар ба ислом ҳам нигарем саропо аз ихттилоф миёни фирқаҳои мухталифи он ва такзиби якдигар миёни онон иборат аст. Боз ба ҳамон натиҷа мерасем. Дуруст аст?

    Дар ниҳоят, матлаби Сино барои исботи нубуват, ки инҷо овардаӣ, ба ҳеч ваҷҳ паямбариро исбот намекунад. Ҳарчанд Сино бо ишора ба ниёзҳои ҷомеъа ин гузораҳоро пеш оварда ва талош кардааст аз ин роҳ ақоиди худро баён кунад (пеш аз ҳама бояд маълум кард, ки инҳоро дар кадом давраи зиндагиаш навишта буд), вале ӯ як ҷомеъашинос набуд ва афкораш дар бораи қонун ва зиндагии иҷтимоъи афкори ибтидои аст.

  61. Фаромарз,
    Камина нагуфтам ақли башар ноқис аст. Гуфтам ақлу хиради башарӣ дар ташхими роҳи саодат аз шақоват оҷиз аст. Ин аввалан.
    Сониян, ин ман нестам, ки чунин мегўям, балки таҷориби башарӣ аст, ки нишон медиҳад хиради танҳои башар дар ин майдон нотавон аст.
    Шумо боз ҳам ба ин баҳс, бар асоси “диди боядӣ” нигоҳ мекунед. Чаро мутаваҷҷеҳ нестед?
    Ҳамин ки худатон эътироф мекунед, ки ///дар улуми иҷтимоӣ ва падидаҳои иҷтимоӣ, ба вижа дар бораи сохту бофтҳо ва табақоти иҷтимоӣ ва сиёсат ва давлат ва ғайра мардум наметавоанд дақиқан дидгоҳҳои муштарак дошта дошанд///, ин яъне чӣ?
    Яъне башар дар ин майдон оҷиз аз тарҳи як барномаи сад дар сад дуруст ва мутобиқ бо воқеъ аст, ҳамон тавре ки масалан дар соҳаи улуме таҷрибӣ мисли риёзиёт муваффақ ба дастёбӣ ба ҳақоиқе, ки сад дар сад мутобиқ бо воқеъ аст мебошад.
    Ҳоло, оё аз дидгоҳи касе ки бовар ба вуҷуди Худо дорад, агар бигўяд Худо ҳаргиз дар ин ҷо башарро гумроҳ намегузорад, балки барои роҳнамоии ў, паёмбаре ва ҳидоятгаре мефиристад, оё ақлу хирадро “ноқис” пиндошта? Коре надорам, ки шумо ба худо ё паёмбарӣ имон доред ё надоред.
    Ишколи шумо барои як худобовар равона буд, на ба як бедин.
    Масълаи дигар он ки марҳуми Сино (р) ин баҳсро, ки бароятон пешкаш кардам, дуруст дар фасли “Зарурати паёмбарӣ аз дидгоҳи ақл” матраҳ кардааст, аз ин рў, ин ки мегўед: ///Матлаби Сино барои исботи нубуват, ки ин ҷо овардаӣ, ба ҳеч ваҷҳ паямбариро исбот намекунад///, яъне чӣ?
    Ё нодонист, ё доноие, ки қасди гумроҳсозии хонандаро дорад. Ва аз шумо баид аст як ҳамчунин коре.
    Матлаби дигар ин ки чӣ касе гуфтааст Сино (р) донишманди ҷомеашинос набуда? Он чи дар бораи Сино (р) барои синошиносон машҳуру маъруф аст, аслан ҳеҷ донише дар он замон (замони Сино (р)) набуда, ки Бўалӣ (р) назаре роҷеъ ба он иброз накарда бошад. Сино (р) ба истилоҳ, як энциклопедисти замони худ буда. Ин барои ҳамагон маълуму маъруф аст.
    Бар фарз агар ўро донишманди ҷомеашинос надонем, баҳси ў роҷеъ ба исботи нубувват, баҳсест ақлӣ, ки албатта рўе ҳам бар ҷомеа дорад.
    Аммо ин ки ин дидгоҳро дар кадом як аз даврони зиндагияш навишта аст, инро ҳам бароятон мегўям: Чунин дидгоҳ ҳам дар Шифо омада ва ҳам дар Наҷот, ва хулосае ҳам дар Ишорот. Дар ҳар як аз ин се асари ў, чунин баҳс вуҷуд дорад. Агар он чи дар Шифо ва Наҷот омада, мавриди писанди шумо набошад, он чиро ки дар Ишорот омада, ки тақрибан аз охирин асарҳои ўст, оё метавон мавриди инкор қарор дод?
    Комёб бошед.

  62. Салом бар хамандешон,
    Ман бахсхои ширину пурмаънои мухтарам устод Итсравшаниро пайваста метолиа мекунам. Хамон тавре ки устод, сухани Абуали ибни Сино дар атрофи хакикати пайгомбариро баён карданд, ман низ, ба сифати як синошинос, онхоро тасдик мекунам. Инро хам изофа менамоям, ки Ибни Сино ин бахсро ин чунин дар Ахвол ал-орифин (дар охири Ишорот) хам баён кардааст, гарчи аз як зовияи дигар, ки бехтар буд устод онро низ мегуфтанд ///Ишорот/843-851///.
    Бародар Фаромарз,
    Оё медони, ки имруз дар олами гарби хам донишмандони зиёде хастанд, ки акли инсон дар таъйини шеваи дурусти зиндагонии сиёси-ичтимоиро очиз мехисобанд. Ин чунин донишмандон кам нестанд. Махсусан пас аз сукути назарияи фалсафи ва сиёси-ичтимоии марксизм ва ин чунин ру ба сукут овардани назарияи либерализми сиёси. Имруз донишмандоне пайдо шуда истодаанд, ки мехоханд назарияи ичтимои-сиёси бар асосхои афкори дини христиани асосгузори кунанд, монанди назарияе ки навмухофизакорони Амрико тархрези кардаанд.
    Бароят насихат мекунам, ки пеш аз инкор ё радди як андеша, саросема нашав. Саросемаги одамро баъд пушаймон месозад.
    Саломат бошед!

  63. Дӯсти гиромӣ Равшан Камолов,

    /////Оё медони, ки имруз дар олами гарби хам донишмандони зиёде хастанд, ки акли инсон дар таъйини шеваи дурусти зиндагонии сиёси-ичтимоиро очиз мехисобанд. Ин чунин донишмандон кам нестанд./////

    Ман қаблан ба Сайидюнус гуфтам ва боз ҳам мегуям, ки «ТАЪЙИНИ ШЕВАИ ДУРУСТИ ЗИНДАГОНИИ СИЁСӢ-ИҶТИМОЪӢ» барои инсон бахудии худ ғайримантиқист ва бо ақли одамӣ дар таноқуз аст. Вақте шумо ба истилоҳ «шеваи дурусти зиндагӣ» барои инсонҳо таъйин мекунед, имкони тафаккур кардан ва таъаққул карданро аз онҳо гирифтаед ва озодии онҳоро маҳдуд кардаед, зеро бо таъйини чунин шевае шумо ба ҳамагон як равиш ё тарзи зиндагиро таҳмил мекунед, ва чорчӯбе барои онон месозед, ки исми он мешавад зиндон!

    Ба ин далел, азбаски ақл ва хиради одамӣ чунин шеваи зиндагии таҳмилшуда ё таъйиншударо намепазирад, аз хирад набояд таваққуъ дошт, ки бар хилофи ончи худаш мепазирад биёяд ва барои шумо шеваи зиндагӣ таъйин кунад. Ба ин тартиб, гузораи ин ки «ақли одамӣ аз таъйини як шеваи зиндагии дуруст оҷиз аст» худ мантиқ надорад ва ҳамоқатбор аст.

    /////Махсусан пас аз сукути назарияи фалсафи ва сиёси-ичтимоии марксизм ва ин чунин ру ба сукут овардани назарияи либерализми сиёси. Имруз донишмандоне пайдо шуда истодаанд, ки мехоханд назарияи ичтимои-сиёси бар асосхои афкори дини христиани асосгузори кунанд, монанди назарияе ки навмухофизакорони Амрико тархрези кардаанд.////

    «Донишмадоне», ки мехоҳанд назарияи сиёсию иҷтимоъиро бар асоси афкори христианӣ ё масеҳӣ бунёд ниҳанд, тоза пайдо нашуда истодаанд, ин гуна афрод ҳамеша буданд, чи дар замони тасаллути марксизм бар бахше аз дунё ва чи дар замони либеролисм ё дар ҳар замоне дигар.

    Аммо бояд гуфт, онҳо низ ҳамон иштибоҳеро, ки максистон карданд, такрор мекунанду бас!

    Аслан ҳамаи идеулужиҳои худкома, чи мазҳабӣ ва чи ғайримазабӣ ва чи зидимазҳабӣ, талош кардаанд барои мардум шеваи зиндагӣ таъйин кунанд ва гумон кардаанд, ки ҳарфи онҳо ҳарфи ниҳоист ва инсон беҳтар аз он ва бартар аз он зиндагие наметавонад дошта бошад. Вале ин худ хилофи мантиқ аст.

    Комунизми Шурави ҳамон кореро кард, ки ислом кард ё масеҳият кард ё ҳар дини дигаре кард. Инҳо ҳама бо сохтани қавонине таҳмилӣ ё шариъатҳое, ки ба Худо нисбат додаанд, кӯшидаанд барои инсон чорчӯбе созанд ва гуянд, ки ҳамин ки мо таъйин кардем камоли хушбахтист.

    Вале хар инсоне инсон озод аст ва нагзу бадро барои у ақли худаш таъйин мекунад ва акли ҳар кас ба андозаи худаш аст ва хостаҳову дидгоҳҳо ва бардоштҳо тафовут доранд ва масалан арзишҳое монанди хушбахтӣ, зиндагии саҳеҳе дуруст, равиши беҳтар ва гайра аз дидгоҳҳои афроди мухталиф гуногун аст.

    Масалан, шояд шумо фалон чизро хушбахти ва фалон шеваро роҳи дурусти зиндаги медонед, вале дидгоҳи ман фарк мекунад, он чизе ки шумо мегуед, барои ман зиндаги нест, балки зиндон аст. Баръакс шояд чизе, ки ман ба унвони шеваи дурусти зиндагӣ таъйин мекунам, барои шумо зиндоне беш нест.

    Барои ҳамин, ҳамаи идеулужиҳое, ки хостаанд барои мардум шеваи ба истилоҳ дурусту саҳеҳи зиндагӣ таъйин кунанд, роҳи ғалат рафтаанд ва ақл ва мантиқро зери по гузоштаанд. Ҳоло мутмаин бошед, агар он «донишмандони масеҳигаро» низ агар фамони ҷомеъа ва ҷаҳонро дар даст бигиранд, барои ману шумо хушбахтӣ ва роҳи дурусти зиндагиро нишон нахоҳанд дод.

    //////Бароят насихат мекунам, ки пеш аз инкор ё радди як андеша, саросема нашав. Саросемаги одамро баъд пушаймон месозад./////

    Ин насиҳат барои худатон бештар суд дорад, агар аз он кор бигиред. 🙂

    Ба умеди комгории шумо!

  64. Фаромарз,
    Шумо ҳанўз ҳам ба иштибоҳи худ пай набурдаед. Албатта ин иштибоҳ, танҳо иштибоҳи шумо нест, балки дар ҳақиқат, ин дидгоҳи либералистӣ аст, ки бархеҳо – дониста ё нодониста – аз он пайравӣ мекунанд. Ин ки мегўед, ё дар воқеъ либералистҳо изҳор медоранд, ки
    ///Ҳар инсоне инсон озод аст ва нагзу бадро барои у ақли худаш таъйин мекунад ва акли ҳар кас ба андозаи худаш аст ва хостаҳову дидгоҳҳо ва бардоштҳо тафовут доранд ва масалан арзишҳое монанди хушбахтӣ, зиндагии саҳеҳе дуруст, равиши беҳтар ва гайра аз дидгоҳҳои афроди мухталиф гуногун аст. Масалан, шояд шумо фалон чизро хушбахти ва фалон шеваро роҳи дурусти зиндаги медонед, вале дидгоҳи ман фарк мекунад, он чизе ки шумо мегуед, барои ман зиндаги нест, балки зиндон аст. Баръакс шояд чизе, ки ман ба унвони шеваи дурусти зиндагӣ таъйин мекунам, барои шумо зиндоне беш нест///
    Ва ё ин ки мегўед ///Дар улуми иҷтимоӣ ва падидаҳои иҷтимоӣ, ба вижа дар бораи сохту бофтҳо ва табақоти иҷтимоӣ ва сиёсат ва давлат ва ғайра мардум наметавоанд дақиқан дидгоҳҳои муштарак дошта дошанд///
    ҳамаи ин изҳори назарҳо иштибоҳ аст, ки худ сарчашма дар як дидгоҳи нодуруст дорад.
    Барои исботи нодурустии ин дидгоҳ муқаддимае кўтоҳ арз карда, сипас вориди баёни масъала мешавам:
    Чаро чунин дидгоҳе изҳор медоранд? Онҳо аввал улум ва маорифи инсонҳоро, дар як тақсимбандӣ, ки тақсимбандии дурусте ҳам ҳаст ва мавриди таъйиди фалосифаи исломӣ низ мебошад, ба ду тақсим мекунанд. Мегўянд: маорифи инсонҳо, ё аз қабили “маорифи ҳақиқӣ” аст, ва ё аз қабили “маорифи эътиборӣ”. Муродашон аз “маорифи ҳақиқӣ”, маорифест, ки ҳикоят аз як воқеи хориҷӣ мекунад мисли додаҳое, ки мо дар риёзиёт мешиносем, мисли “ду зарби ду чаҳор”, ва ё он чи дар улуми таҷрибӣ дастгирамон мешавад, монанди “Замин дар атрофи хуршед мечархад” ва аз ин қабил. Мегўянд: дар ин навъ додаҳо, инсонҳо метавонанд ба дидгоҳи муштарак даст ёбанд, чун воқеияти ин умур ба гунае аст, ки рабте ба худи инсонҳо надорад.
    Ва муродашон аз “маорифи эътиборӣ”, додаҳое аст, ки дар хориҷ воқеияте надоранд, балки эътибори маҳзанд, ва ин инсонҳо ҳастанд, ки бар ҳасаби таквини хеш онҳоро чунон меёбанд, мисли “Озодӣ хуб аст”, “Фиреб бад аст”, “Эҳсону некўкорӣ хуб аст” ва ғайра…
    Албатта фалосифа ва мутакаллимини исломӣ, айни ҳамин тақсимбандиро анҷом дода, вале номи аввалиро “ёфтаҳои ақли назарӣ”, ва дуюмиро “ёфтаҳои ақли амалӣ” номидаанд. (р. к. ба тақсимоти улум дар осори Сино (р) ва низ дигар фалосифа, ва ҳатто Ғазолӣ (р)).
    Сипас либералистҳо мегўянд: Ин “хуб” ёфтан, ё “бад” дидан”, ва ё чизеро “саодат” ташхис намудан ва чизе дигарро “шақоват” ва “бадбахтӣ” таъйин кардан, доир мадори худи инсон аст. Агар чизе барои як инсон “хуб” аст, чи басо барои инсоне дигар, ки таквине мутафовит бо он инсони аввалӣ дорад, “бад” бошад. Мегўянд: доварӣ ва қазоват дар ин гуна маориф, бар ҳасаби меъёре муштарак нест, балки худи инсон – ҳар инсоне – меъёри ёфтаи худаш аст.
    Он гоҳ чунин истидлолро куброи дигар истидлолҳои хеш қарор дода ва қазоват мекунанд, ва ба иборати дигар, чунин истидлолеро заминаи доварӣ дар бораи додаҳои динӣ ва ҳатто фалсафӣ низ қарор дода, мегўянд: Ин ки шумо диндорон мегўед, ин хуб аст ва он бад, аз куҷо мегўед? Агар паёмбаре гуфта бошад, ба он паёмбар ё пайравонаш мегўянд: Магар ин паёмбар, ки дар маконе муайян ва замоне мушаххас, ва бо пешфарзҳое, ки дар зеҳни худ, ки мутаассир аз улуми замонааш аст дорад, ва тоза таквине хосси худашро дорад, ин гузораҳоро барои мо пешкаш намекунад? Шояд мо он чиро ки ў “хуб” ё “саодат” ташхис додааст, “бад” ва “шақоват” донем.
    Ин аст хулосаи он чи онон баён медоранд. Дар номаи баъдӣ иншоаллоҳ ба посухи ин истидлол мепардозам.
    Идома дорад.

  65. Посух ба Фаромарз (2)
    Ин ки арз шуд чунин дидгоҳе дуруст аст, дар воқеъ муқаддимаи нахусташ дуруст аст, на муқаддимаи дуюми он. Он дидгоҳ чунин мегуфт:
    1. Маорифе аз қабили “ин бад” ва “он хуб”, маорифе аст эътиборӣ ва ин худи инсон аст, ки онҳоро чунин меёбад;
    2. Инсонҳо ба сабаби тафовут дар таквин, дидгоҳи муштарак дар онҳо надоранд.
    Муқаддимаи нахустинро худи фалосифаи исломӣ низ ёдовар шудаанд. Дар воқеъ чизе нест, ки либералистҳо ёфта бошанд. Ҳатто ривоёте дорем, ки ишора ба ин матлаб дорад. Аммо муқаддимаи дуюми он, ки натиҷаи либералистҳо бештар такя бар он дорад, дуруст нест.
    Тавзеҳ он ки “ёфтаҳои ақли амалӣ” ё ҳамон “маорифи эътиборӣ”, ҳарчанд ба эътибори худи инсонҳост, аммо ин эътибор, эътибори холӣ нест, балки такя бар як силсила ҳақоиқ дорад, ки аз он рў, метавон дар онҳо низ ба дидгоҳҳои муштарак (ки на ба замоне муайян муқайяд бошанд ва на ба маконе мушаххас) даст ёфт. Масалан ёфтаҳое чун “Адолат хуб аст”, “Зулм бад аст”, “Дурўғ нописанд аст”, “Ростгўӣ писандида аст”, “Камол саодат аст”, “Нақс шақоват аст”, ки ҳамагӣ аз масодиқи “маорифи эътиборӣ” ва “ёфтаҳои ақли амалӣ” аст, магар мавриди иттифоқи ақлу хиради тамоми башар – аз қадим то кунун – нест?
    Ҳамон тавре ки дар фалсафа мегўянд, ҳар гоҳ шумо барои нақзи қоидае, танҳо як мисдоқ далел оваред, кофӣ аст, ки он он қоидаро нақз ва беэътибор кунад.
    Магар ҳамин масодиқ кофӣ нестанд, ки бигўем: Пас ин муқаддима, ки мегуфт: “Инсонҳо ба сабаби тафовут дар таквин, дидгоҳи муштарак дар онҳо надоранд”, нодуруст аст, зеро метавон дар ин замина низ ба дидгоҳи муштарак даст ёфт.
    Ва ин ҳам, ки ин навъ аз эътиборот такя бар ҳақоиқ доранд, баёнаш ба ин сурат аст, ки инсонҳо қатъи назар аз тафовут ва ихтилоф дар навъи порае аз таквинҳо (ки реша дар замон, макон, навъи фарҳанг, ҳатто омили ген ва ғайра дорад), аммо дар порае аз таквинҳо муштарак ҳастанд. Масалан ҳамаи инсонҳо ба гунае офарида шудаанд, ки аз зулм танаффур ва ба сўи адолат ҷазб мешаванд, дурўғро нописанд ва ростро писандида мешуморанд, тавозўъро рафтори шоиста ва такаббурро кирдори ношоист медонанд ва ғайраву золик… Ҳатто золим дўст надорад, ки касе ўро ситампеша номад, балки дўст дорад ҳама ўро одил донанд. Чаро? Чун навъи инсон – новобаста аз макону замону тарбияту ғайраву золикаш – чунин сиришта шудааст, ки адолатро дўст ва аз зулм танаффур намояд.
    Он ҷо ки дин ақлро “паёмбари ботин” медонист, бино бар додаҳои исломӣ, дар ёфтани чунин масоиле, ва ба иборати дигар дар ёфтани чунин “маорифе эътиборӣ”, ёфтаҳои ўро мавриди имзо қарор додааст.
    Аммо гузашта аз ин куллиёт, ки гуфтем ҳамаи башар нисбат ба онҳо диди муштарак доранд, оё ақлу хирад, ба танҳоӣ дар ташхиси масодиқи “хуб” ва “бад”, ё “роҳи саодат” ва “роҳи шақоват” қодир аст онҳоро дарёбад?
    На ин ки “роҳи саодат” ва “роҳи шақоват” дар воқеъ нест, балки оё ақл онҳоро ёфта метавонад ё на? Ин ки дар воқеъ ҳаст, далелаш ҳамин мисолҳое аст, ки зикр гардид. Ба иборати дигар, он ёфтаҳо куллиёте ҳастанд, ки башар дар таъйини масодиқи онҳо ихтилоф дорад, на дар асли он.
    Таҷориби башар гувоҳ аст, ки ақлу хирад то ҳанўз дар ин замина сар дар гум аст. Дидгоҳҳои мухталифе иброз медорад. Инро дин ё паёмбар намегўяд, балки таҷоруби башарӣ нишон медиҳанд.
    Ҳоло, ин ҷо агар касе бо роҳи ақлу хирад, вуҷуди Худоро ёфтааст, ва далели ҷиддие ҳам дар хилофи он намебинад, агар мўътақид бошад, ки офаридгор ба воситаи ирсоли паёмбарон; яъне ҳамон инсонҳои комиле, ки аз тариқи ваҳй бо Худо дар иртиботанд, роҳи саодати воқеиро нишон бидиҳад, оё таноқузгўӣ карда? Оё башарро ноқисул-ақл дониста?
    Ба ҳар ҳол, аз амсоли Фаромарз хоҳиш мешавад ибтидо мутолеаи ҷиддӣ дар додаҳои исломӣ ба амал оварда, сипас қазоват кунанд. Ин ки устод Равшан Камолов ёдовар шуданд, ки инсон набояд дар ин масоил саросемавор қазоват кунад, нуктаи дурусте аст. Қазоват ва доварӣ дар ин майдон, ибтидо ба мутолеаи дақиқ ниёз дорад.
    Комёб бошед.

  66. salom bahamai musulmonon

Javob berish

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Изменить )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Изменить )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Изменить )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Изменить )

Connecting to %s

%d bloggers like this: