Хирадварзӣ ва хирадгароӣ

Сайидюнуси Истаравшанӣ, коршиноси фалсафа ва ҳикмати исломӣ

Дар бораи ҷойгоҳи хирад ва хирадварзӣ дар дин, бисёр сухан гуфтаанд. Баъзеҳо, бо ҳадафи посдошти ҳурмати ваҳй, манзилати ақлро фурў костаанд, ҷамъе ба манзури ҳифзи фарбеҳӣ ва иззати ақл динро тазъиф кардаанд, ва гурўҳе низ дар ҷиҳати шинохти ҷойгоҳи ҳақиқии ақлу ваҳй гом бардоштаанд.

Хирадситезони ифротӣ

Гурўҳи нахуст, ки ононро хирадситезони ифротӣ меномем, мўътақиданд миёни ақлу дин ҳеҷ синхияте вуҷуд надорад, ва агар касе бихоҳад ба паёми паёмбарон вафодор бимонад, бояд ақлро раҳо карда, ба имон паноҳ барад. Яке аз чунин касон мутааллеҳи румӣ Флоренс Тертуллианус (Florens Tertullianus) (150-230) аст, ки мегўяд:

“Афина чӣ коре ба Иерусалим дорад? Миёни академиҳо ва калисо чӣ тавофуқ аст? Кофиронро бо масеҳиён чӣ муносибат аст?… Пас аз баҳра бурдан аз Инҷил, боз ба ҷустуҷўи чӣ ҳастем? Пас аз имони динӣ, хостори кадом эътиқоди дигар бошем?” (Ақл ва ваҳй дар қуруни вусто, Étienne Gilson, с. 4 ва 5).

Дар фарҳанги исломӣ низ пайравони маслаки салафигарӣ, ба вижа ваҳҳобиён, беш аз ҳама бо ақлу бурҳону мантиқ мухолифат кардаанд. Ибни Таймия бо нигориши китоби “Насиҳати аҳли имон дар радд бар мантиқи Юнон”, ба гумони худаш хатароти мантиқу тааққулро бармало сохтааст.

Хирадгароёни ифротӣ

Гурўҳи дуюм, ки ононро хирадгароёни ифротӣ меномем, дар нуқтаи муқобили гурўҳи нахуст ҷой доранд ва дар ситоиши хирад ва хирадварзӣ то он ҷо пеш рафтаанд, ки онро дар маснади худоӣ нишонда, гуфтаанд:

“Эй некў, эй фармонравои ҳамаи ҳастӣ, ва шумо эй фазилату ақлу ҳақиқат, ки гиромитарин парвардагони домони ўйед, то абад худоёни мо бошед!” (Илму дин, Ian Barbour, с. 77).

Инон бар баҳрамандии инсон аз абзори ақлу андеша такя мекарданд ва ҷое барои ваҳй ва паёми осмонӣ намедиданд ва чунон мепиндоштанд, ки танҳо “дини хирад” барои башар зарурат дорад. Ин гурўҳ мегуфтанд:

“Агар қарор аст ба ваҳйу паёмбарӣ мўътақид бошем, кадом паёмбар аз ақл беҳтар, ва кадом фармон аз фармони ақл ҳаракатофаринтар?” (Таърихи фалсафа дар ислом, Миёнмуҳаммад Шариф, ҷ. 1, с. 619).

Абулалои Муарро (363-449 ҳ), шоири пуровозаи қарни панҷуми ҳиҷрӣ дар ин бора мегўяд: Заминиён ду дастаанд: хирадмандони бедин ва диндорони бехирад. (Лузуму мо ло ялзам, Муарро, ҷ. 3, с. 126).

Хирадгароёни мўътадил

Гурўҳи сеюм, ки метавон ононро хирадгароёни мўътадил номид, пайравони воқеии мактаби ислому Паёмбар (с) ҳастанд. Инон дур аз ҳар гуна ифроту тафрит, ҷойгоҳи ҳақиқии ақлу ваҳйро бозшинохта, ҳар якро дар маснади шоистаи хеш қарор додаанд.

Муроҷеа ба мутуни асили исломӣ нишон медиҳад, ки Қуръону суннат ва муфассирони воқеии онҳо, аз як сў мақому манзилати ақлро сутуда ва онро ҳуҷҷату паёмбари дарунӣ муаррифӣ кардаанд, ва аз сўи дигар, бо ангушт ниҳодан бар костиҳои абзори идроки инсон ва баёни лағзишгоҳҳои он, шароити лозими тафаккури саҳеҳ ва ҳақнаморо баён доштаанд.

Онҳо ақлу ваҳйро ду боли парвоз ба сўи ҳақиқат донистаанд, ки фуқдон ва ё беэътиноӣ ба ҳар як, ба гумроҳӣ ва табоҳӣ меанҷомад.
Лозим аст ёдовар шавам, ки мурод аз “тааққул” дар ин мақом, ба маънои “ба коргирии қуввае аст, ки дар ҳавзаи масоили назарӣ, одамиро ба шинохти мутобиқ бо воқеъ ва эътиқоди дуруст раҳнамун мешавад, ва дар қаламрави умури амалӣ-рафторӣ, рафторҳои шоистаро ба вай менумоёнад”.

Ба иборати дигар: мурод аз ақл “қувваи шинохти ҳаққу ботил” аст. Ақл ба ин маъно, ҳаргиз дучори лағзиш ва иштибоҳ нахоҳад шуд. Албатта мумкин аст дарки матолиб ва маорифе, аз ҳудуду тавоноиҳои ақли одамӣ берун бошад, аммо ақл дар қаламрави тавоноиҳои хеш ҳаргиз дучори хато намешавад.

Аҳамияти хирадварзӣ дар ислом

Дар маорифи исломӣ, тааббуди бидуни ақл, ибодати бидуни маърифат, тақлиди кўр-кўрона аз дигарон ва паймудани роҳҳои ғайри ақлонӣ, накўҳида ва нописанд ба шумор меоянд. “Ақлу ваҳй” ва “илму имон” аз дидгоҳи ислом, робитае амиқ ва танготанг доранд, то он ҷо ки бархе аз донишмандони мусалмон, имонро чизе ҷуз шинохту маърифат надонистаанд.

Ва дастае дигар, ҳарчанд ваҳдати илму имонро напазируфтаанд, аммо бар ин нукта таъкид варзидаанд, ки “дил бастан” дар гарави “донистан” аст, ва бидуни огоҳӣ наметавон аз имони комил бархўрдор шуд. (Шарҳи Ақоиди Насафия, Саъдуддини Тафтозонӣ, с. 82).

Робитаи илму имон дар ислом

Дар нигоҳи ислом “Илм беҳтарин ёру ҳамроҳи имон аст” (Шарҳи Ғурарул-ҳикам ва дурарул-килам, ҷ. 6, с. 159), “Имон бидуни тааққул ва андеша мумкин нест” (Ҳамон манбаъ, ҷ. 6, с. 70).
Алӣ (к) мегўяд:

“Ҳар кас бидуни илму маърифат даст ба коре занад, монанди касе аст, ки ба бероҳа меравад, ки ҳар чи ҷилавтар равад, аз ҳадафи худ дуртар мемонад. Ва ҳар кас ки аз рўи илму дониш даст ба коре занад, монанди касе аст, ки дар роҳе ошкору рўшан ҳаракат мекунад” (Наҳҷул-балоға, хутбаи 154).

Ва ҳам ў мегўяд:

“Имон мўҷиби ободонии дониш, ва дониш сабаби тарс аз марг (таҳкими имон) аст” (Наҳҷул-балоға, хутбаи 156).

Ҷойгоҳи ақл дар эътиқодоти динӣ

Мабоҳису маорифи нуҳуфта дар суханони Паёмбар (с) ва пешвоёни динии мо, умқ ва аҳамияти ҷойгоҳи ақл дар эътиқоти диниро менумоёнад. Бештарин мабоҳиси Наҳҷул-балоға (суханони Алӣ (к)) дар бораи тавҳид ва сифоти илоҳӣ, бар асоси баҳсҳои ақлӣ ва фалсафӣ баён шудааст, ки дар навъи худ ва бо таваҷҷўҳ ба мавқеияти фикрӣ ва фарҳангии он замон дар ҳадди эъҷоз аст.

Ба гуфтаи Ибни Абилҳадиди Мўътазилӣ, нахустин фарди арабӣ, ки ба майдони мабоҳиси ақлӣ ва фалсафӣ дар бораи зоту сифоти илоҳӣ гом ниҳод, Алӣ ибни Абўтолиб (к) буд. Албатта тарҳи мабоҳиси ақлӣ ва таъкид бар манзилати волои ақл дар каломи Алӣ (к), дар ҳақиқат идомаи ҳамон роҳе аст, ки Қуръони Карим ва Паёмбари бузургвори ислом (с) фарорўи одамиён гушудаанд.

Чун танҳо дар Қуръони Карим, беш аз 300 оят вуҷуд дорад, ки инсонҳоро ба тафаккуру тааммул дар оятҳои ташреӣ ва таквинӣ даъват мекунад, ва бар андеша дар нишонаҳои дарунӣ, ки дар вуҷуди одамӣ нуҳуфта, ва низ дар нишонаҳои берунӣ, ки дар офоқ пайдост таъкид меварзад.

Ҳатто аз назари Қуръони Карим, сарпечӣ аз раҳнамудҳо ва роҳнамоиҳои ақл будааст, ки сабаби аслии фурў ғалтидан дар азобҳои дўзах ба шумор меравад:

“(Аҳли дўзах) гуфтанд: Агар гўши шунаво доштем ва андеша мекардем, аз дўзахиён набудем” (Сураи Мулк, ояти 9).

Баёни фалсафаи аҳком

Аҳамияти хирадварзӣ аз дидгоҳи ислом, фақат дар ҷанбаи эътиқодӣ мунҳасир нест. Ақл дар ҳамаи умури марбут ба дин, ҳатто масоил ва аҳкоми фиқҳияш, нақши меҳварӣ дорад. Медонем, ки фалсафаи бисёре аз аҳкоми фиқҳӣ, бар одамиён пўшида аст.

Усулан, бисёре аз дастурҳои шаръӣ, аз ҳадди дарки ақлонии башар фаротаранд, мисли теъдоди ракъатҳои намоз, вақтҳои хосси ибодот, наҳваи закот ва ғайра. Ақли инсон дар ин гуна масоил, сухане надорад ва аз тавони нафйу исботаш бебаҳра аст.

Албатта бо таваҷҷўҳ ба ин ки ақл, зарурат ва ҳаққонияти ваҳй ва паёми осмониро исбот мекунад, ва ба табаи он, чунин аҳкому дастурҳои фароақлиро низ гардан мениҳад. Дар айни ҳол, шеваи бархўрди Қуръон ва Паёмбар (с) бо аҳкоми фиқҳӣ нишон медиҳад, ки ин аҳком дар айни мовароӣ будан, ҷузъи асроре, ки ба куллӣ фаротар аз андешаи башар бошанд, ба ҳисоб намеоянд.

Қуръони Карим фалсафаи бархе аз аҳкомро баён фармуда ва ба ин васила, башарро ба андеша дар бораи онҳо даъват кардааст, чунон ки қисосро мояи ҳаёти ҷомеа мешуморад, ва ё дар бораи намоз мефармояд:

“Намоз бапо доред, зеро намоз аз кори зишту нописанд бозмедорад” (Сураи Анкабут, ояти 45).

Алӣ (к) низ бо илҳом аз Қуръони Карим, ба баёни фалсафа ва ҳикмати ташреи порае аз аҳкоми динӣ мепардозад ва мегўяд:

“Худованд намозро воҷиб кард то одамӣ худро бузург дида ва такаббур наварзад, ва закотро то мўҷиби расидани рўзӣ шавад, ва рўзаро то ихлоси офаридагон озмун гардад, ва ҳаҷро барои наздик шудани диндорон, ва ҷиҳодро барои арҷмандии ислом ва мусалмонон, ва амр ба маъруфро барои боздоштани бехирадон, ва пайванд бо хешовандонро ба хотири рушду фаровон шудани шумори онон, ва қисосро то хун рехта нашавад, ва барпо доштани ҳаддро то он чи ҳаром аст бузург намояд, ва тарки майхорагиро то хирад бар ҷой монад, ва дурӣ аз дуздиро то покдоманӣ аз даст наравад, ва зиноро во ниҳодан то насаб наёлояд, ва …” (Наҳҷул-балоға, ҳикмати 252).

Иртиботи ақлу дин аз назари ислом

Баёни бархе аз суханони пешвоёни диниямон дар бораи аҳамияти хирад ва хирадварзӣ, иртиботу ҳамоҳангии ақл ва ваҳйро бештар намоён мекунад. Алӣ (к) ақлро асоси дин медонад ва мегўяд:

“Асоси дин бар ақл устувор гардида ва аҳкоми динӣ бар пояи ақл воҷиб шудаанд. Худойро танҳо бо ақл метавон шинохт ва бо ақл метавон ба Ў тавассул ҷуст. Хирадманд, аз ҳамаи касоне ки роҳе ҷуз ақлро барои висоли Худо баргузидаанд, ба Ў наздиктар аст. Кори хуб аз ақл – ҳар андоза ки андак ҳам бошад – аз ҳазор соли ҷиҳоди ҷоҳил ва нодон бартар аст” (Ал-анвор, ҷ. 1, с. 94).
Ақл дашномам диҳад ман розиам
З-он ки файзе дорад аз файёзиам
Набвад он дашноми ў бе фоида
Набвад он меҳмонияш бе моида
Аҳмақ ар ҳалво ниҳад андар лабам
Ман аз он ҳалвои ў андар табам

Дар ривояте омадааст: “Ақл фиристодаи Худованд, ва меъёри ҳамаи умур аст” (Ал-ҳаёт, Ҳакимӣ, ҷ. 1, с. 46).

Дар ривояти дигар омадааст: “Мева ва самараи ақл, пайравӣ аз ҳақ ва пойдорӣ дар роҳи ҳақ аст” (Ҳамон манбаъ, ҷ. 1, с. 47)

Дар ривояте дигар мехонем: “Илм ҷони ақл, фаҳм руҳи он, зуҳд сари он, ҳаё чашми он, ҳикмат забони он, раъфат нияти он ва раҳмат қалби он аст” (Ал-анвор, ҷ. 1, с. 96).

Ва ҳам мехонем: “Ақлҳо пешвоёни андешаҳо, ва афкор роҳбарони дилҳо, ва дилҳо роҳнамоёни ҳавосс, ва ҳавосс пешвоёни аъзоянд” (Ҳамон манбаъ, ҷ. 1, с. 96).

“Динбоварӣ, ҳаё ва фазоили ахлоқӣ, аз хирадварзӣ ҷудо нестанд ва онро танҳо намегузоранд. Ҳар ҷо ақл бошад, дину ахлоқ низ ҳаст, ва ҳар ҷо ақл набошад, дину ахлоқ низ вуҷуд надорад” ((Ҳамон манбаъ, ҷ. 1, с. 86).

“Аслу решаи инсон ақлаш аст, ва ақли ў ҳамон дини ўст” (Ҳамон манбаъ, ҷ. 1, с. 82).

“Гаронмоятарин бениёзӣ ақл аст, ва бузургтарин фақр нодонӣ” (Наҳҷул-балоға, калимоти қисор, 37).

“Худованд ақлро назди касе ба вадиат наниҳод ҷуз он ки рўзе ўро ба василаи он наҷот дод” (Наҳҷул-балоға, калимоти қисор, 407).

“Ҳамоно бадбахт касе аст, ки аз суди ақл ва таҷрибае, ки ба ў додаанд, маҳрум монад” (Наҳҷул-балоға, номаи 78).

“Хирад ба касе ки аз он насиҳат хоҳад, хиёнат накунад” (Наҳҷул-балоға, калимоти қисор, 281).

Диққат дар ин суханон, ин нуктаи бисёр муҳиммеро ба даст медиҳад, ки тасаввури ҷудоии ақлу дин (ислом) ва тазодду тахолуфи онҳо, пиндоре беш нест, зеро ақли саҳеҳ ва нақли сареҳ, ҳар ду манобеи дин ба шумор меоянд.

Агар ақл худ яке аз манобеи дин аст, чи гуна метавонад бо он таорузу тазодд дошта бошад? Чи гуна мумкин аст паёме, ки барои ҳидояти инсонҳо ва шукуфо кардани заминаҳои нуҳуфта дар ақли одамиён омадааст, бузургтарин имтиёзи инсонияти онон, яъне хирадашонро нодида бигирад, ва ононро ба чизе хилофи ақлу фитрат фаро хонад? Ба таъбири зебои Садро, файласуфи барҷастаи исломӣ:

“Ҳошо ки аҳкоми нуронии Худованд бо маорифи яқинӣ ва зарурӣ носозгор бошад, ва барқарор мабод фалсафае, ки қавонини он бо китобу суннат ноҳамоҳанг бошад” (Ҳикмати Мутаолия, ҷ. 8, с. 303).
Ба ҳамин далел, дар ҷои дигар бар ин нукта таъкид меварзад, ки миёни фалсафаи файласуфи воқеӣ ва дини ростин (ислом) тазодд нест:
“Файласуфе, ки динаш дини паёмбарон (а) набошад, баҳрае аз ҳикмату фалсафа набурдааст” (Ҳамон манбаъ, ҷ. 5, с. 207).

Бинобар ин, агар дар ҷое миёни маорифи ваҳёнӣ ва ақлонӣ таоруз ба чашм мехўрад, дар ҳақиқат мушкил ба худи инсон бозмегардад, ки ё дар фаҳми ваҳй ё дар он чи ки бурҳони қатъии ақлӣ мепиндорад, дар доми ваҳму пиндор гирифтор омада ва ё мубталои ба ҳар ду мусибат шудааст.

Дар баҳсҳои оянда иншоаллоҳ агар фурсате буд, перомуни лағзишгоҳҳои андешаи динӣ баҳс ба амал хоҳем овард.
Комёб бошед.

37 Responses

  1. Сайидюнус,

    Агар мехоҳи навиштори ту илми ва саҳеҳ бошад, бояд дар огози ҳар яке аз иддаъоҳои худ чунин меоварди, ки “Ба андешаи ман…..”

    Масалан хамин таксимбандии хирадгароён, ки карди, бояд менавишти, ки “Аз дидгоҳи ман, онҳое, ки дар бораи хирад ибрози назарк ардаанд, ба се гуруҳ таксим мешаванд” на ин ки ин фарзияҳои худро ба унвони ҳақоиқи собит матраҳ кунӣ ва аз хонандаро гумрох куни, ки ҳамин чизҳое ки ту мегуи харфи охир аст.

    Албатта ончи навишти назароти худат ва бардоштхои худат аз хирадгарои ва хирадситези ва таблиги аклу имон дар ислом аст, инҳо андешаҳои пазируфташуда дар тамоми махофили илми нестанд. Касоне ҳастанд, ки назароти дигаре доранд ва ончи ту менависи ба пашизе намехаранд.

    Аз ин ру, барои як нафар, ки худро олим муъаррифи мекунад ё лоакалл талош мекунад сухане илми гуяд, бояд сидк ва самимият дошта бошад ва ончи собит аст бояд ба он ишора кунад ва ончи танҳо бардошт ва назароти худаш аст, бояд ишора кунад, ки “инҳо бардоштҳо ва назароти ман” ҳастанд, то хонандаро ба гумроҳи набарӣ. Ё агар аз дигаре нусхабардор кардаи, бояд ба манъаб ишора куни, ки масалан фалон ва фалон оятуллох андешаварон дар бораи хирадро ба се гуруҳ чудо кардааст.

    Ҳоло дар мавриди муҳтавои ончи мегуйи, баъдан эродҳо ва тардидҳоямро баён хохам кард.

  2. Фаромарз,
    Аввалан, ҳамин ки мақолае аз тарафи касе ба нигориш дармеояд, он мақола ҷуз андешаҳои соҳиби мақоларо намерасонад, ва дигар ниёзе нест, ҳар куҷо “Ба назари ман…” ва ё таобире аз ин қабил дар он такрор гардад.
    Сониян, агар диққат ба амал омада бошад, дар тақсимбандии мавҷуд дар мақола, номи соҳибони чунин андешаҳо бо зикри суханонашон ба рўшанӣ оварда шудааст. Гуфтаҳои эшон дар бозгўии андешаҳояшон, ки чӣ дидгоҳе дар бораи хирад доранд, худ кофист, ва ҷуз он чиро ин ҷониб ёдовар шудам намерасонад.
    Солисан, дар мавриди андешаҳои пазируфташуда дар маҳофили илмӣ, назар ва дидгоҳе муқаррар ва дар қолабе мушаххас пайдо намешавад, ки барои дигарон шумо муқаррар созед, ки чӣ чизе бинависанд ва чӣ чизе нанависанд. Ҳар соҳибандешае дар тарҳи масоил – ҳамон тавре ки худ дуруст медонад – мухтор аст. Ва аммо арзёбии дурустӣ ё нодурустии он, ба худи хонанда вогузор аст. Чи басо дидгоҳҳое, ки бархе онро дуруст меангоранд, аммо бароҳин бар алайҳи он аст, ва ҳамчунин чи басо назарҳое, ки бархе дигар онро нодуруст мепиндоранд, дар ҳоле ки далоил бар дурустии он барпост.
    Робеан, ин ҷониб аз пофишории шумо дар таъкиди ин матлаб, ки гўи касе чизеро аз касе дигар нусхабардорӣ кардааст, дар тааҷҷубам. Маъмулан касоне чунин меандешанд, ки худашон аҳли чунин коранд. Нашояд инсонро, ки дигаронро низ бо худ қиёс кунад. Ҳамонанди он тўтие дар достони маъруфи Мавлавии Рум, ки бар асари шикастани хум, аз ҷониби соҳибаш зарба бар сар хўрда, ва он гоҳ кал шуда буд. Ин бечора вақте дарвешеро мебинад, ки сараш кал аст, аз ў мепурсад, ки ту чи кор кардаӣ, ки сарат кал шудааст? Шояд нақли бақияи достон ва ибрате, ки ин достон барои хирадмандон медиҳад, ниёз ба гуфтан набошад.
    Комёб бошед.

  3. Сайидюнуси азиз,

    Маколаи хеле пурмухтавову пурчавхар. Тахсин!
    Ба андешаи ман, аслан хеч чои зарурати бахсу мунозира бо мардуме чун Фаромарз нест. Тавре Мавлавии бузург мефармояд:
    Мах фишонад нуру саг ав-ав кунад…

    Дар панохи исмати Худованд.

  4. “Хирадварзӣ ва хирадгароӣ” ё “Хирадварзӣ ва хирадгароӣ аз назари дини Ислом”?
    Ба фикрам, дуюмаш дурусттар аст. Ё не, окои Сайидюнус?

  5. Сафари азиз,
    Дар ин тақсимбандӣ, ниёзе ба қайди “аз дидгоҳи ислом” нест, чаро ки дидгоҳҳо роҷеъ ба хирад ва нақши он, доир мадори ҳамин се қисмат аст, ва қисми чаҳоруме барои он наметавон тасаввур кард. Дар воқеъ, ё ин аст, ки касоне аз реша хирадро ба унвони як манбаи маърифат ва роҳ ба воқеи хориҷ қабул надоранд, мисли бархе аз мутакаллимини масеҳӣ, ки дар мақола ба он ишора шуд, ки инон ҳамон “хирадситезони ифротӣ” ҳастанд. Ё ин аст, ки онро ба маснади худоӣ нишондаанд ва мўътақиданд ҳар чи хирад имзои он накунад қобили қабул нест, (ки инон ҳамон “хирадгароёни ифротӣ ҳастанд), ғофил аз он ки хирад, ҳарчанд дар қаламрави худ кошифи воқеиятҳоест ва дар ин ҳавза, хато намекунад, вале мо қаламравҳое дорем, ки ақлу хиради одамӣ аз дарки онҳо оҷиз, ва дар натиҷа, ҳаққи изҳори назар, чи ба нафй ва чи ба исбот перомуни онҳоро надорад. Масалан дар ин масъала, ки моҳияти зоти худовандӣ чист, қатъан ақли одамӣ дар қазоват перомуни он оҷиз аст, ҳарчанд ин хирад аст, ки ба василаи далелҳо ва бурҳонҳои яқинӣ, ба вуҷуди Худо пай бурда. Чун фарқ ҳаст байни вуҷуди чизе, ва моҳият ва чистии он чиз. Чи басо одамӣ аз тариқи далел ва бурҳон, ба вуҷуди чизе бовар дорад, аммо аз моҳият ва чистии он бехабар аст, мисли руҳи инсон. Ва ҳамчунин чи басо ба моҳияти чизе огоҳ аст, вале он чиз оё вуҷуд дорад, ё на, ва агар вуҷуд дорад, аз кадом синхи вуҷуд аст, огоҳ набошад.
    Ва ин ҳам, ки чаро ақли одамӣ оҷиз аз идроки зоти худовандӣ аст, иллати он ин аст, ки офаридгор муҳит аст (бар мо иҳота дорад), ва мо мавҷудот нисбат ба Ў муҳотем яъне дар иҳота қарор гирифтаем, ва дар фалсафа чунин баҳсе ҳаст, ки муҳот ҳаргиз тавоноии дарки моҳияти муҳитро надорад, ки албатта дар ин замина бояд ба баҳсҳои фалсафӣ муроҷеа намуд.
    Ва аммо гурўҳи сеюм, касоне ҳастанд, ки на хирадро аз реша инкор мекунанд, ва на онро ба маснади худоӣ менишинонанд, балки барои ақл, дар қаламрави худаш, нақш қоил ҳастанд, ва дар мавориде ҳам, ки ақл нотавон аз идрок аст, мутавозеона ё сукут мекунанд (яъне на ба нафй садо мезананд ва на ба исбот, балки мегўянд: намедонем), ва ё дар мавриди кашфи он маворид, ба васила ва абзори дигаре ғайри ақлу хирад даст меёзанд, мисли абзори дил, ки урафои исломӣ (ва ҳатто урафои масеҳӣ) ва ҳамчунин бархе аз муртозони ҳиндӣ сахт ба он эътиқод доранд. Мегўянд: агар одамӣ нафси хештан пок гардонад ва ба сайру сулуки маънавӣ бипардозад, офоқе бар рўяш бозкушода мешавад, ки хирадро дарки онҳо набошад. Ва ҳамчунин динмадорон, чи масеҳӣ, чи мусалмон ва чи яҳудӣ, мўътақиданд ваҳй низ, абзоре аз абзорҳои маърифат аст, аммо абзоре умумӣ нест яъне на чунин аст, ки ҳамагон аз он бархўрдор бошанд, балки танҳо мухласоне аз бандагони Худо яъне паёмбарон аз он баҳраманд ҳастанд.
    Мусалмонон ҷузъи ҳамин гурўҳ (яъне хирадгароёни мўътадил) маҳсуб мегарданд, аммо на танҳо мусалмонон, балки бархе аз донишмандон ва динмадорони масеҳӣ низ (мисли Декарт) ҳастанд, ки чунинанд, ва ҳамчунин фалосифаи Юнон амсоли Суқроти ҳаким, Афлотун, Арасту ва куллан пайравони мактаби ин ду бузургвор ҳамагӣ ҷузъи хирадгароёни мўътадил ба ҳисоб мераванд.
    Ҳамон тавре ки мебинед, чунин тақсимбандӣ танҳо аз дидгоҳи ислом намебошад, балки метавон гуфт як ҳасри ақлӣ, ки чаҳоруме барояш қобили тасаввур нест ба ҳисоб меравад.
    Комёб бошед.

  6. Салом бар устод Истаравшани!
    Маколаи хело оли, ки чавоб аст бар хело аз иддиохо дар атрофи назари манфи доштани дини ислом оиди накши аклу хирад.
    Мухтарам Истаравшани! Аз шумо як саол доштем ки агар вакт доред ба он чавоб гардонед. Дар сомонаи Андеша ва дигар сомонахо хам, дар атрофи масалаи назарияи Дарвин оиди пайдоиши одамхо ки аз маймун пайдо шудаанд, бахсу чадалхо шуда истодааст. Ман мехостам, ки шумо назари исломро дар ин масала, хело равшан бароямон баён кунед.
    Дар интизори чавоби шумо, Зафар Карим!
    Саломат бошед!

  7. Зафари азиз,
    Дар посух ба пурсиши шумо роҷеъ ба фарзияи Дарвин, ки ислом нисбат ба он чӣ дидгоҳе дорад, орои мухталиф ва аҳёнан зидду нақизе матраҳ шудаанд. Аммо он чи дар ин мавзўъ саҳеҳ ба назар мерасад ин аст, ки бигўем:
    Аввалан: он чи ба унвони фарзияи такомул аз ҷониби донишманди шаҳир Чарлз Дарвин матраҳ шудааст, ба тасреҳи худи донишмандони ғарбӣ, танҳо дар ҳадди як фарзия будааст, на як назарияи қатъии илмӣ. Фарқи як фарзияи илмӣ бо як назарияи илмӣ он аст, ки дар фарзия, соҳиби он, раъйи хешро бо истинод ба бархе шавоҳид ва қароини илмӣ матраҳ мекунад, ва мегўяд: “Ба назар мерасад чунин бошад…” Он гоҳ агар он фарзия, аз тариқи меъёрҳои илмии қатъӣ, мавриди таъйид қарор бигирад ва дигар ҳеҷ далеле дар радди он ба даст набошад, дар он сурат, аз ҳадди як фарзия хориҷ шуда, ва ба назарияи илмии қатъӣ табдил мегардад.
    Сониян: фарз кунем, ки фарзияи Дарвин, аз фарзия будан хориҷ ва аз назари улум, қатъӣ шавад, боз ҳам ҳеҷ гуна мунофоте бо он чи дар китобҳои исломӣ ва махсусан Қуръони Карим омадааст, нахоҳад дошт. Зеро Қуръон дар мавриди чигунаии хилқати ҳазрати Одам (а) тасреҳе надорад, балки дар баёни достони хилқат, он чи матраҳ аст, таваҷҷўҳ додан ба мақоми маънавии инсон, сарпечии Иблис аз курниш, ва достони хуруҷ аз биҳишт, ва куллан масоили баъд аз хилқат аст.
    Барои як нафар мусалмон комилан мумкин аст, ки имони худ ба Худоро ҳифз кунад, ва дар айни ҳол достони кайфияти хилқати Одамро ба наҳве тавҷеҳ намояд. Пас бинобар ин фарзияи Дарвин бар фарзи ин ки рўзе қатъӣ ҳам бишавад, боз ҳам ҳеҷ мунофоте бо ақида ба Худо ва ҳаққонияти Қуръону суннат надорад.
    Идома дорад.
    Комёб бошед.

  8. Идомаи баҳси ислом ва фарзияи Дарвин
    Агар гўянд: Пас, ин ки дар Қуръон ва дигар мутуни исломӣ омадааст, ки Худо инсонро аз хок офарида, ва Одам (а) нахустин мавҷуд ба номи “инсон” дар рўи замин аст, оё чунин раъйе, дар сурати қатъӣ будани фарзияи Дарвин, бо воқеият татобуқ дорад?
    Дар посух мегўем: Аввалан, ҳамон тавре ки дар гузашта дар яке аз номанигориҳои хеш ёдовар шуда будам, ҳадафи Қуръон, роҳнамоӣ ва ҳидояти башар аст ба сўи он чи мояи саодати онҳо дар дунё ва охират аст. Агар Қуръон мегўяд баёнгари тамоми чизҳост, мурод баёни тамоми он чи марбут ба ҳидоят аст, на ин ки манзури Қуръон ин бошад, ки вай ўҳдадори баёни тамоми назарияҳои илмӣ бошад. Қуръон ва ҳамчунин суннат дар заминаи улум, ба ҳамин иктифо кардаанд, ки биравед илму дониш дар тамоми сатҳҳо биёмўзед, ва ҳар чи илму дониш бароятон гуфт, дар баробараш таслим шавед, чун андўхтани илму дониш яке аз он чизҳоест, ки шуморо дар дунё ба саодат мерасонад.
    Ҳоло, агар илм рўзе бароямон собит кунад, ки маншаи тамоми мавҷудот яке беш набудаанд, ва дар натиҷаи такомули мавҷудот, ва танозуи бақо, ва мутобиқат бо муҳит, дар тўли миллионҳо сол, мавҷуде ба мавҷуде дигар табдил гардад, дигар мо мусалмонон – тибқи дастури ислом – чорае ҷуз таслим дар баробари ин дидгоҳи илмӣ (албатта дар сурати қатъӣ будан) надорем. Ислом аз мо чунин мехоҳад.
    Сониян, Қуръон дар бораи маншаи хилқати инсон, танҳо ҳаминро гуфта, ки ў мавҷудест офаридашуда аз хок. Аммо ин ки оё як дафъа аз хок ба сурати “инсон” сохта шудааст, ё ин ки на, тамоми мавҷудот, маншае ҷуз хок (ки дар дохили худ дарбардорандаи тамоми унсурҳои шимиёӣ мебошад) надоранд, ва инсон ҳам, ки ҷузъе аз мавҷудоти заминӣ аст, сарчашма дар хок дорад, ва он гоҳ ба тадриҷ, ва дар тўли миллионҳо сол, мавҷуде ба мавҷуде дигар, ва он дуюмӣ низ, дар тўли миллионҳо сол, бо тағйири муҳит, ба мавҷуде сеюме, ва… табдил шудаанд, ва билохира “инсон” ҳам тибқи ҳамин қонуни табиат, ба сурати тадриҷӣ ба сурати имрўзии он, ки мушоҳида мекунем даромадааст, Қуръон дар баёни ин матлаб сокит аст, яъне чизе нагуфта.
    Ва ин ҳам, ки Қуръон ҳазрати Одам (а)-ро ба унвони нахустин инсон матраҳ мекунад, агар дар Қуръон некў тадаббур шавад, ин матлаб ба лиҳози халифатуллоҳ (ҷонишини Худо дар рўи замин) будани Одам матраҳ аст, на ба лиҳозе дигар. Қуръон хитоб ба фариштаҳо мегўяд: “Ман дар рўи замин ҷонишине қарор хоҳам дод…” (сураи Бақара, ояти 30). Сипас, вокуниши фариштаҳо қобили таваҷҷўҳ аст. Онҳо гуфтанд: “Оё касеро дар замин (ҷонишин) қарор хоҳӣ дод, ки фасодкорӣ мекунад ва хунҳо мерезад, дар ҳоле ки мо туро ба покӣ меситоем ва тақдис мекунем?” (Сураи Бақара, ояти 30).
    Агар ҳазрати Одам (а) нахустин мавҷуд ба номи инсон буд, дигар маъно надошт фариштаҳо, қабл аз офарида шудани ў, ба Худо эътироз кунанд, ки ин мавҷуд, ки кораш фасоду хунрезӣ аст, пас ту чаро ўро ба ҷонишинӣ баргузидӣ? Яъне мавҷудоте будаанд мисли Одам (а), ки фариштаҳо медонистаанд, ки Одам (а) аз ин навъ мавҷуд аст. Яъне ин мавҷудот будаанд.
    Дар як ояти дигар, Қуръон офариниши Исои Масеҳ (а)-ро шабеҳи офариниши ҳазрати Одам (а) медонад. Қуръон мегўяд: “Ҳамоно масали Исо назди Худо, мисли масали Одам аст, ки ўро аз хок биёфарид, сипас ба ў фармуд: Бош, ва ў мавҷуд гашт” (Сураи Оли Имрон, ояти 59).
    Нуктаи қобили таваҷҷўҳ дар ин оят, ин аст, ки офариниши Исо (а)-ро мисли офариниши Одам (а) қаламдод карда. Исо (а) ҳарчанд “инсон” аст, ва дар “инсон” будан бо дигар ҳамнавъони хеш тафовуте надорад, аммо дар ноҳияи хилқаташ бо дигарон фарқ дорад. Зеро дигар инсонҳо, аз роҳи табиӣ ба вуҷуд омадаанд, аммо ҳазрати Исо (а) аз тариқи эъҷоз ва бидуни доштани падар ба дунё омадааст.
    Ҳоло, бо мадди назар гирифтани ташбеҳи хилқати Исо (а) бо Одам (а) дар Қуръон, ва дар сурати дуруст будани фарзияи Дарвин, чӣ монее ҳаст, ки бигўем, “инсон”-ҳо ҳамагӣ тибқи ҳамон қоидаи такомул падид омадаанд, аммо он гоҳ ки Худованд хост ҷонишинаш аз миёни ҳамин мавҷуд бошад, Одам (а)-ро ба сурате ғайр аз он роҳи табиӣ падид овард, ва аз он таърих ба баъд, инсонҳо ашрафи махлуқот дониста шуда бошанд.
    Ба ҳар ҳол, он чи арз шуд, дидгоҳи роқими сутур аст, ки албатта бархе аз донишмандони исломӣ низ чунин дидгоҳе матраҳ кардаанд.
    Дар поён лозим аст ба ин нукта ишора карда бошам, ки имтинои бархе аз дидгоҳи Дарвин, ва адами пазириши онҳо аз фаризияи ў, фақат ба ин хотир аст, ки ў инсонро пайдо шуда аз маймун медонад, ва ё лоақал чунин назар дорад, ки инсон қабл аз инсон будан, яъне дар марҳалаи қабл аз инсонӣ, маймун буда.
    Агар бихоҳем дидгоҳи Дарвинро дар ин ҷо тавҷеҳ кунем, бояд чунин гуфт, ки аз он ҷо ки шабоҳати инсон ба маймун бештар аст, аз ин рў метавон чунин назар дод, ки (агар фарзияи Дарвин дуруст бошад) шояд инсон қабл ба ин сурат даромадан, дар сурате шабеҳи маймун буда, на худи маймун. (Диққат шавад). Билохира ин ҳама ковишҳои илмиро ҳам наметавон ба осонӣ инкор кард. Имрўза донишмандони зистшинос маконҳоеро пайдо мекунанд ва дар онҳо ба устухонҳои нахустин инсонҳо бармехўранд ва мебинанд, ки ин инсонҳо дар ҷумҷума, дар дастони дароз доштан, пойҳои кўтоҳ доштан, пашмин будан ва ғайра, тақрибан шабеҳи маймунанд, на худи маймун (инро такрор мекунам).
    Комёб бошед.

  9. Дар ин ҷо ман бо дидгоҳҳои Сайидюнус то андозае мувофиқам, чун аз роҳи беҳтаре ба дӯстони анти-Дарвинисташ тавзеҳ додааст, ки назарияи Дарвин барои мусалмонон ҳам қобили пазириш аст.

    Ман ҳам қаблан ишора карда будам, ки чи инсон ва чи маймун ва чи мавҷудоти дигар, ҳама аз лиҳози чисмонӣ иборат аз аносири мухталифи шимиёи ва табиъӣ ҳастанд, ки бо ҳам иртибот доранд.

    Инсон низ дар таркиби чисмаш об, оҳан, уксижен, энержи ва ҳазорон унсури дигар дорад ва чонварони дигар низ ҳамон тур. Яъне манбаъ ва мабдаъи ҳами онҳо ҳамон аст.

    Аммо дар мавриди фарзия, на! Назарияи Дарвин назарияи илмист, ҳарчанд ба исботи бештаре ниёз дорад. Фарзия, ки ба инглисӣ “hypothesis” мешавад, оӯози кори илмист ва он ба форсӣ фарзия мешавад. Донишмандон аввал фарзияро пеш мениҳанд ва баъдан таҳқиқ мекунанд ва онро бо ироаи далоиле ба назария табдил медиҳанд ва ин назария мумкин аст ба исбот бирасад ва мумкин аст ба исбот нарасад ва далоили бештаре барои исботи комили он зарурӣ бошад. Назария дар забони инглисӣ “theory” аст.

    Фарзия ё гипотеза як навъ гумони аввалия аст, ки донишманд онро ба унвони васила дар пеш мегирад ва месанчад, ки он то чи ҳадд замина дорад. Вале назария як як чорчӯби густардаи идрокӣ аст, ки мушоҳидаҳои мавҷудро тавзеҳ медиҳад ва мушоҳида ва назароти дигареро пешбинӣ мекунад. Фарзия танҳо фарз ва гумон аст, вале назария як консепсиюни назари дар бораи мавҷудот аст ва мачмуъе аз кавоъидест, ки донишеро таъриф мекунанд.

    Дар замони кадим донишмандон аз истилоҳи “конун” барои ҳақоиқи ёфтаи худ ном мебурданд, монанди конуни Нютон, ки дигар кобили инкор набуданд. Вале донишҳои тоза нишон дод, ки ин конунҳо нисби шастанд ва дар мавориде кобили инкор ҳастанд, ба ин далел илм аз мафҳуми назария ё теюрӣ ба ҷои конун истифода мекунад, чун хеч ҳакимате мутлак нест.

    Дар ҳоле, ки фарзия навъе гумон ва фарз аст, назария мачмуъе аз гумонҳо ва фарзҳое аст, ки бо мушоҳидаҳои зиёд мавриди санчиш карор гирифтаанд ва замина доранд. Ба ин далел, назарияи Дарвин назария аст на фарзия.

    Дар мавриди ин ки чаро Қуръон дар бораи чигунагии такомул хомӯш аст, барои ин нест, ки гуяндаи он раҳнамои карда ва худаш нишастааст, ки мардум худашон пай баранд, ки мавҷудот чигуна пайдо шудаанд ва чи гуна такомул кардаанд.Дар ин сурат мо бо Худое тараф ҳастем, ки муъаммое пеш гузошта ва бо бандагонаш чистонбози мекунад ва ба истилоҳ бархе аз нишонаҳои онро мегуяд, яъне подсказка мекунад, ки мардум худашон ёбанд. Ин бисёр хандадор аст.

    Назари ман ин аст, ки аз кутуб ва осори динӣ ҷустуҷӯ кардани мабонӣ ва заминаҳо, фарзия ва назарияҳои илмӣ дур аз мантиқ аст. Дин ҳадафаш танҳо тарбияти ахлоқӣ буда ва осори динӣ ба баёнгари замон ва макони оварандаи он аст ва ба тасаввурот ва донишҳои роиҷ дар он макон ва замон маҳдуд аст.

  10. Фаромарз,
    Шояд шумо нахустин нафаре бошед, ки фарзияи Дарвин роҷеъ ба такомули мавҷудотро ба унвони як назарияи қатъии илмӣ қаламдод кунед. Агар бечора Дарвин ҳамин ҳоло зинда шуда биёяд, шояд аз суханони шумо ҳайратзада шавад, ки чӣ муриди бовафое, ки аз муродаш ҳам ҷилавтар рафта. Дарвинистҳои муосир ҳам чунин қотеияте дар мавриди фарзияи Дарвин надодаанд.
    Бубинед, фарзияи Дарвин, ҳарчанд ба ҷиҳати инстинодаш ба шавоҳид ва қароини хеле қавии илмӣ, ба дур аз ҳақиқат нест (ва шояд дар оянда қотеияти он собит гардад), вале ҳар чи ҳаст, ҳанўз дар ҳадди як фарзияи илмӣ матраҳ аст. Албатта фарзия ҳам чунин нест, ки шумо мепиндоред, ки ҷуз ҳадсу гумону пиндор бошад. Балки фарзия, ҳатто дар фарзияи илмӣ будан, бояд то ҳудуде мустанади илмӣ дошта бошад. Аммо барои ин ки ба унвони як назарияи қатъии илмӣ матраҳ гардад, ҳеҷ далели мухолиф ва қобили таваҷҷўҳе надошта бошад. Мисли назарияи нисбияти Эйнштейн, ки дар оғоз ба унвони як фарзия матраҳ, ва сипас баъд аз таъйидаш ба василаи муаййидоти қатъии илмӣ, ба сурати як назарияи илмӣ матраҳ гардид.
    Аммо дар мавриди ин ки мегўед: бисёр хандадор аст, ки Қуръон муаммогўӣ мекунад… чунин нест, ки шумо мегўед, Фаромарз! Шояд бори садум аст, ки такрор мекунам, ки Қуръон, китоби физик, ё зистшиносӣ, ё шимӣ, ё ҳатто таърихӣ ва ғайраву золик ва хулоса китоби тарҳи назария ва фарзияҳои илмӣ нест, ки мо аз ў интизор дошта бошем тамоми асрори улум ва донишҳоро бароямон гузориш бидиҳад. Агар қарор буд чунин бошад, бо як китоби осмонии сад ҳазор ҷилдӣ рўбарў будем.
    Воқеан, бархеҳо аз Қуръон интизороти беҷое матраҳ мекунанд.
    Ва ҳамчунин танҳо як китоби ахлоқӣ ҳам нест, ки шумо иддао мекунед.
    Барои он ки масъала дар ин замина, яъне дар заминаи он ки Қуръон чӣ паёме дарбар дорад, лозим мебинам ба ихтисор дар ин мавзўъ дар номаи баъдӣ сўҳбат ба амал оварам.
    Комёб бошед.

  11. Паёми Қуръон (1)
    Аввалан бояд бидонем Қуръон чӣ навъ китобест? Оё китоби фалсафист? Оё китоби илмист? Оё китоби адабист? Оё китоби таърихист? Ва ё фақат як асари ҳунарист?
    Посух ин аст ки Қуръон ҳеҷ кадом аз инҳо нест.
    Ҳамчунон ки Паёмбари акрам (с), ва ҳатто тамоми паёмбарон, на файласуфанд, на олим, на адиб, на муаррих, на ҳунарманд ва ё санъатгар, вале дар айни ҳол, хусусиятҳои ҳамаи онҳоро – бо чизҳои изофа – доранд, Қуръон низ, ки китоби осмонист, на фалсафа аст, на илм, на таърих, на адабиёт ва на асари ҳунарӣ, аммо дар айни ҳол, хусусиятҳои ҳамаи онҳоро дорад, ба иловаи як силсила хусусиятҳои дигар.
    Қуръони карим роҳнамои башар аст ва дар воқеъ китоби “инсон” аст; инсон аз он нуқта назар, ки Худои инсон ўро офарида ва паёмбарон омадаанд ўро ба худаш бишносонанд ва роҳи саодаташро ба ў бозгў кунанд. Ва чун китоби инсон аст, пас китоби “Худо” ҳам ҳаст, зеро инсон ҳамон мавҷудест, ки хилқаташ аз моқабли ин ҷаҳон оғоз мешавад ва ба мобаъди ин ҷаҳон поён меёбад, яъне инсон аз назари Қуръон, нафхаи руҳи илоҳист ва хоҳ нохоҳ ба сўи Худои худаш бозгашт мекунад. Ин аст, ки шиносоии Худо ва шиносоии инсон, аз якдигар ҷудо нест. Инсон то худро нашносад, Худои худро ба дурустӣ наметавонад бишносад. Аз тарафи дигар, танҳо ҳамроҳ бо шинохтани Худост, ки инсон ба воқеияти ҳақиқии худ пай мебарад.
    Инсон дар мактаби паёмбарон – ки Қуръон комилтарин баёни он аст – бо инсоне, ки башар аз роҳи улум мешиносад, басе мутафовит аст, яъне ин инсон басе густардатар аст. Инсоне, ки башар аз роҳи улум мешиносад, дар миёни ду қавс (таваллуд – марг) қарор дорад ва қаблу баъди ин қавсҳоро торикӣ гирифтааст ва аз назари улум башаре маҷҳул ва ношинохта аст. Вале инсони Қуръон ин қавсҳоро надорад, аз ҷаҳони дигар омадааст ва дар мадрасаи дунё бояд худро такмил кунад. Ва ояндааш дар ҷаҳони дигар, бастагӣ дорад ба навъи фаъолият ва талош ва ё танбалӣ ва сустие, ки дар мадрасаи ин ҷаҳон анҷом медиҳад. Инро ҳам фаромўш накунем, ки инсони миёни таваллуду марг – он чунон ки бархе аз башар мешиносад – басе сатҳитар аст аз он чи паёмбарон мешиносонанд.
    Инсони Қуръон бояд бидонад:
    Аз куҷо омадааст?
    Ба куҷо меравад?
    Дар куҷо ҳаст?
    Чигуна бояд бошад?
    Чӣ бояд бикунад?
    Инсони Қуръон он гоҳ ки ба ин панҷ суол амалан дуруст посух гуфт, саодати воқеияш ҳам дар ин ҷаҳон ва ҳам дар ҷаҳоне, ки бояд биравад, таъмин мегардад.
    Ин инсон барои ин ки бидонад аз куҷо омада ва аз чӣ сарчашмае оғоз шудааст, бояд Худои худро бишносад ва барои ин ки Худои худро бишносад, бояд дар ҷаҳон ва низ дар вуҷуди инсон ба унвони оятҳо ва нишонаҳои далолаткунанда ба сўи Худо мутолеа кунад ва дар умқи вуҷуд ва ҳастӣ тааммуқ намояд.
    Ва барои ин ки бидонад ба куҷо меравад, бояд дар бораи он чӣ Қуръон онро “бозгашт ба Худо” меномад, яъне маод ва ҳашри амвот, ҳаросҳои қиёмат ва неъматҳои ҷовидон ва азобҳои сахт ва аҳёнан ҷовидони он ва хулоса марҳалаҳо ва манзилаҳое, ки дар пеш дорад тааммул кунад ва аз онҳо огоҳӣ ёбад ва ба онҳо эътиқод пайдо кунад ва имон оварад ва Худоро ҳамчунон ки аввал ва нуқтаи оғози мавҷудот мешиносад, охир ва нуқтаи бозгашти мавҷудот низ бишносад.
    Ва барои ин ки бидонад дар куҷо ҳаст, бояд низомот ва қонунҳои ҳоким бар ҷаҳонро бишносад ва мақом ва мавқеи инсонро дар миёни соири мавҷудот дарк кунад ва худро дар миёни мавҷудот бозёбад.
    Ва барои ин ки бидонад чигуна бояд бошад, бояд хулқу хўҳои инсониро бишносад ва худашро бар асоси он хулқу хўҳо бисозад.
    Ва барои ин ки бидонад чӣ бояд бикунад, бояд як силсила муқаррарот ва аҳкоми фардӣ ва иҷтимоиро гардан ниҳад.
    Инсони Қуръон илова бар ҳамаи инҳо, бояд ба як силсила мавҷудоти номаҳсус ва диданошуданӣ ва ба таъбири худи Қуръон “ғайб”, ба унвони мазоҳир ва маҷории иродаи илоҳӣ дар низоми ҳастӣ имон биёварад ва ҳам бояд бидонад, ки Худованди мутаол дар ҳеҷ замоне башарро, ки ба ҳидояти осмонӣ ниёз доштааст, як сў нагузошта ва як теъдод афроди баргузида, ки паёмбарони Худо ва роҳнамоёни башар будаанд, аз тарафи Худованд фирисода шуда ва паёми илоҳиро расондаанд.
    Инсони Қуръон ба табиат ба унвони “оят” ва ба таърих ба унвони як “озмоишгоҳ”-и воқеӣ, ки дурустии таълимоти паёмбаронро мерасонад, назар меафканад.
    Оре, инсони Қуръон чунин аст ва масоиле, ки дар Қуръон барои инсон тарҳ шуда, инҳо ба иловаи бархе масоили дигар аст.
    Идома дорад.

  12. Паёми Қуръон (2)
    Мавзўъҳое, ки дар Қуръон тарҳ шуда зиёд аст ва наметавон ба таври ҷузъӣ баршумурд, вале дар як нигоҳи мухтасар масоили зерин ба чашм мехўрад:
    1. Худо, зот, сифатҳо, ягонагии ў ва он чи бояд Худоро аз онҳо пок бидонем ва он чи бояд Худоро ба онҳо муттасиф бидонем (сифатҳои салбӣ ва исботӣ);
    2. Маод, растохез ва ҳашри амвот, мароҳили байни марг то қиёмат (барзах);
    3. Малоика, воситаҳои файз ва нерўҳои огоҳ ба худ ва ба офаринандаи худ ва муҷрии дастурҳои илоҳӣ;
    4. Паёмбарон, ё инсонҳое, ки ваҳйи илоҳиро дар замири худ дарёфт карда ва ба инсонҳои дигар иблоғ кардаанд;
    5. Тарғиб ва ташвиқ барои имон ба Худо, ба маод, ба малоика, паёмбарон ва китобҳои осмонӣ;
    6. Хилқати осмонҳо, замин, кўҳҳо, дарёҳо, гиёҳон, ҳайвонот, абр, бод, борон, шаҳобҳо ва ғайра;
    7. Даъват ба парастиши Худои ягона ва ихлос варзидан дар парастиш, касе ва чизеро дар ибодат шарики Худо қарор надодан, манъи шадид аз парастиши ғайри Худо – чӣ инсон бошад, ё фаришта, ё хуршед, ё ситора ва ё бут;
    8. Ёдоварии неъматҳои Худо дар ин ҷаҳон;
    9. Неъматҳои ҷовидони он ҷаҳон барои солеҳон ва некўкорон, азобҳои сахт ва аҳёнан ҷовидони он ҷаҳон барои бадкорон;
    10. Эҳтиҷоҷот ва истидлолот дар мавриди Худо, қиёмат, паёмбарон ва ғайра ва порае хабарҳои ғайбӣ зимни ин эҳтиҷоҷот;
    11. Таърих ва қиссаҳо ба унвони озмоишгоҳи инсонӣ, ки сидқи даъвати паёмбаронро рўшан мекунад ва оқибати неки мардуме, ки бар роҳҳои паёмбарон рафтаанд ва оқибати бади бардурўғбаровардагони онҳо;
    12. Тақво, порсоӣ ва тазкияи нафс;
    13. Таваҷҷўҳ ба нафси аммора ва хатари васвосҳо ва васвасаҳои нафсонӣ ва шайтонӣ;
    14. Ахлоқи хуби фардӣ аз қабили шуҷоат, истиқомат, сабр, адолат, эҳсон, муҳаббат, зикри Худо, муҳаббати Худо, тарс аз Худо, таваккал ба Худо, ризо ба ризои Худо ва таслим дар муқобили фармони Худо, тааққул ва тафаккур, илм ва огоҳӣ, нуронияти қалб ба воситаи тақво, сидқ, амонат ва ғайра;
    15. Ахлоқи иҷтимоӣ аз қабили иттиҳод, якдигарро бар ҳақ насиҳат намудан, ҳамдигарро бар сабру шикебоӣ тавсия намудан, ҳамкорӣ бар корҳои нек ва тақво, тарки адоват, амр ба маъруф ва наҳй аз мункар, ҷиҳод ба мол ва нафс дар роҳи Худо;
    16. Аҳком аз қабили намоз, рўза, закот, ҳаҷ, ҷиҳод, назр, ямин (қасам), хариду фурўш, раҳн, иҷора, бахшиш, никоҳ, ҳуқуқи заношўӣ, ҳуқуқи волидайн ва фарзандон, талоқ, лиъон, зиҳор, васият, мерос, қасос, ҳудуд, қарз, қазо, шаҳодат, сарват, моликият, ҳукумат, шўро, ҳаққи фуқаро, ҳаққи иҷтимоъ ва ғайра;
    17. Ҳодисаҳо ва воқеаҳои даврони бистусе солаи паёмбарии Расули акрам (с);
    18. Хусусиятҳо ва аҳволи Расули акрам (с), сифатҳои ҳамидаи он ҳазрат (с), сарзанишҳо нисбат ба он ҳазрат (с);
    19. Тавсифи куллӣ аз се гурўҳ дар ҳамаи замонҳо: мўъминон, кофирон ва мунофиқон;
    20. Сифатҳои мўъминон, кофирон ва мунофиқони давраи Паёмбар (с);
    21. Махлуқоти диданошудании дигар ғайр аз фариштагон, ҷин ва шайтон;
    22. Тасбеҳ ва ҳамдхонии мавҷудоти ҷаҳон ва навъи огоҳӣ дар даруни ҳамаи мавҷудот нисбат ба холиқ ва офаринандаашон;
    23. Тавсифи худи Қуръон (дар ҳудуди панҷоҳ васф);
    24. Ҷаҳон ва қонунҳои ҳоким бар он, нопойдории зиндагонии дунё ва адами салоҳияти он барои ин ки идеал ва камоли матлуби инсон қарор бигирад ва ин ки Худо ва охират ва ҷаҳони ҷовидон шоистаи ин аст ки матлуби ниҳоии инсон қарор бигирад;
    25. Мўъҷизаҳо ва корҳои хориқулодаи паёмбарон;
    26. Таъйиди китобҳои осмонии пешин, хусусан Таврот ва Инҷил ва тасҳеҳи ғалатҳо ва таҳрифҳои ин ду китоб.
    Комёб бошед.

  13. Ман факат аз як чиз метарсам. Шояд шумо низ. Медонед, ин чист? Албатта, хиёнат. Аммо холо хамаги ба хиёнат омухта шудаанд: бародар ба бародар, писар ба падар ва шавхар ба хамсару хамсар ба шавхар.

    Вале мо бояд аз хиёнат фосила бигирем ва нагузорем, ки шайтони лаъин ба руйи калбхои мо мухри шайтонияшро бизанад. Бовар кунед, ман баъд аз 24 соли расо ба кудрат ва тавонои ва беназирии Худованди ягона коил мешавам.

    То имруз хам бовар доштам, аммо на онгуна, ки холо. То имруз хамрохи хама менишастам ва фурсати бештари худро ба бехудагардию вактхуши ва таънаву маломату сухбатхои фачу лач сарф мекардам. Холо фахмидам, ки ниёиш ба Худои ягона мухимтарин сахнаи зиндагии мо будааст.

    Тоза фахмидам, ки бояд ба бовари худ содик бошем ва аз Худои худ имдод талаб кунем. Медонед, чи кадр Худои мо бузург аст ва ба чи маъни ин хама дунёро барои мо халк кардааст? Агар боре сахнаи теотрро дида бошед, ин хамаро мефахмед ва дарк мекунед, ки мо чи кадар хунармандони тавонои ин рузгор хастем. Аммо гохо муваффак ва гохо шармандаву номуваффак…

    Худованд моро офарид, то руйи ин дунё имтихон кунад. Барои хамин, барои мо фармони худро содир кард. Аммо шохону бузургонро низ офарид, то онхо низ барои мо фармон содир кунанд. У мехост ва мехохад, ба ин васила бубинад, ки мо ба кадоме аз ин ду фармон сар мефарорем ва итоат мекунем.

    Бубинед, мо баъзан хамчунон аз фармони як раис ва ё рахбар метарсем, ки аз фармони худо на. Мо гохо барои имдоди бузургон меравем ва аз мушкили худ мегуему мегирйем, аммо чаро пеши Худованди бузург намегирйем ва чаро аз Худованди бузург намепурсем? Дар холе ки у тавонтар аз хамаи мост ва танхо уст, ки моро халк карда ва ин хама такдиру нозу неъматхоро барои мо дода???

    Ман шахси рухони нестам. Аммо рухоният ба як чузъи зиндагии ман табдил меёбад. Дигар субххо барват мехезам ва суйи масчид мешитобам. Номи Худованд дар забонам такрор ба хам меояд ва синаи пуртаппиши маро ором мебахшад. Ман аз у имдод мехохам ва бовар дорам, ки танхо у метавонад ба доди ман бирасад ва танхо у метавонад, ки ба мушкили мо расидаги кунад.

    Ин хамаро менависам. Аммо на ба он маъни, ки ба шумо вазъ мегуям. Ба ин маънист, ки агар пайрави худовандед ва уро мепарастед, хеле мутмаин ва содик бошед. Ба имони худ ва худои худ хиёнат накунед, ба Худое, ки шуморо офарида ва ин хама ризкро арзони дода…

  14. Сайидюнус,

    Назарияи Дарвин назария, яъне тиюрӣ (theory) аст, на фарзия ё хипутиз (hypothesis).

    Тарҷумаи форсии “theory” усули назарӣ, илми назарӣ, асли куллӣ, фарзи илмӣ, таҳқиқоти назарӣ, нигариш ва назария мешавад.

    Тарҷумаи форсии “hypothesis” фарз, фарзия, қазияи фарзӣ, ниҳишта ва барангошт мешавад.

    Фарзия гумон ё фарзест, ки бояд дурустии бо мушоҳида ё таҷрубаи мавриди санҷиш ё озмоиш қарор бигирад. Вале назария иборат аз фарзия ё маҷмуъе аз фарзияҳост, ки бар озмоишҳои мукаррар ё мушоҳидоти зиёде мабно ёфтаанд.

    Як назария то замоне, ки гувоҳ ё мадраке сиҳҳати онро такзиб накунад, муътабар маҳсуб мешавад ва азбаски то имруз ҳеч назарияи дигаре назарияи Дарвинро натавонистааст ба чолиш бикашад, ин назария назарияи пазируфташуда ва мутасаллит дар илм дар мавриди пайдоиш ва такомули ҳаёт аст. Андеша ва эътиқодот дар бораи офариниш, ки беш аз фарзия нестанд, ва гузашта аз инҳо, фарзияи илмӣ нестанд, на танҳо наметавон онҳоро дар канори назарияи Дарвин қарор дод, балки онҳо ба далели бунёди илмӣ надоштан ва қобили санҷиш ва озмоиш набудан, дар илм аслан роҳ надоранд.

    Барои омузиши бештар дар бораи назария (theory) ва фарзия (hypothesis) ба ин сайтҳо руҷӯъ кунед:

    http://chemistry.about.com/od/chemistry101/a/lawtheory.htm

    http://psychology.about.com/od/researchmethods/ss/expdesintro_2.htm

    http://en.wikipedia.org/wiki/Theory

    http://en.wikipedia.org/wiki/Hypothesis

    http://physics.suite101.com/article.cfm/theory_vs__hypothesis_vs__law

  15. Дусти арҷманд, Ка Йу Марс,

    (номи зебои чинӣ дорӣ!)

    Инсоне, ки зеҳнаш ба фармон ва фармонбардорӣ одат карда бошад, барои ӯ дигар фарқ намекунад, ки чи касе фармон медиҳад.

    Аз тарафи дигар, фармон фармон аст, ва дигар фарқ намекунад, ки аз кучо маншаъ мегирад.

    Вале инсоне, ки озода бошад ва лоақалл худро озода пиндорад ва истиқлоли фикру ҳезн ва амал дошта бошад, барои ӯ дигар на фармони худо асар дорад ва на фармони бандагонаш.

    Бисёре аз касоне, ки аз Худо фармонбардоранд, дуруст ба хамон андоза фармонбардори давлат, шоҳону ҳокимон ва фармондеҳони дигар ҳастанд.

    Инсони озода бояд пеш аз ҳама ин зеҳниятро аз худ дур кунад, ки у бояд зери фармоне бошад, фарк намекунад он фармони худост ё бандаи худо.

    Чун ҳамаи ин фармонҳо сохта зеҳни мо заминиён аст ва ин мо ҳастем, ки худро фармонбардор эҳсос мекунем ва миёни фармонравоён албатта силсиламаротиб қоилем, ки кадоме аз онҳо фармонаш болотар аз дигариш аст.

    Аслдан мафҳуми фармон ва фармонбардориро аз зеҳнат дур кун ва бар сари фармони худ бош ва зиндагии худро таҳти фармони худ дошта бош. Қавонини заминӣ дар ҷомеъаи демократӣ бар асоси паймон ва ризояти умуӣ сохта шудаанд ва агар аз онҳо итоъат мекунӣ, танҳо бар паймони худ вафо кардаӣ. Вале дар ҷомеъаҳои мустабид ё худо аст, ки бар банлдагонаш фармон медиҳад, бе он ки онҳо хоста бошанд ва онро кабул дошта бошанд, ё ҳокимону зургуёнанд, ки бар дигарон фармон медиҳанд. Ин фармонҳо бедодгарона, яктарафа, ва ба манфаъати як гуруҳ аст, чун мардум ҳамаги бар сари он паймоне умумӣ надоранд.

    Аз ин ру бояд чомеъае сохт, ки бар асли паймон устувор бошад ва паймонҳо ё қавонинаш баёнгари хостаҳои заминиён ва афрод (индивидуалҳо) бошад, на ин ки қуввае фаровоқеъи, ки касе намедонад рост аст ё дуруғ ва ё афроди чудогона, ки аз номи Худо бар шумо ҳукумат мекунанд, фармони зиндагӣ ва сарнавишти милёнҳоро ба дасти худ бигиранд.

    Барои расидан ба ин ҳадаф пеш аз ҳама бояд зеҳни худро аз сохтаҳои фарҳангию иҷтимоъӣ ва мазҳабӣ озод сохт ва шустушу дод. Пойбанди ба ин гуна афкор, ки аз кабл дар зеҳни ману шумо рехта шудаанд, моро хушбахт намекунад, мо бояд онҳоро фаро шуем ва бо зеҳне тоза ва ори аз ҳар гуна ошгол ҷаҳонро бо зеҳни худ дарёбем.

    Муваффақ бош!

  16. Дарвинро намедонам, вале хазрати Бедил гуфтааст:
    Хеч шакле бе хаюло кобили сурат нашуд,
    Одамй хам пеш аз он-к одам шавад, бузина буд.

  17. Сайидюнус навиштааст ба Ка Ю Марс: Инсоне, ки зеҳнаш ба фармон ва фармонбардорӣ одат карда бошад, барои ӯ дигар фарқ намекунад, ки чи касе фармон медиҳад.
    Хофизи бузургвор мефармояд:
    Гуломи химмати онам, ки зери чархи кабуд
    Зи харчи ранги таъаллук пазирад, озод аст.
    Хофизи Шероз чй гуфтан мехост?

  18. Бо пузиш аз Сайидюнус: Фаромарз навиштааст…

  19. Далери арҷманд,

    Манузри Ҳофиз дақиқан ҳамон чизест, ки ман гуфтам. Таъаллуқ ба маънии вобастагӣ ё марбут будан ба чизе ё ба касест ва аз сӯйи дигар ба маънии алока доштан ва дилбастагӣ доштан ба чизест. Дар ҳарду сурат низ маънии байти Ҳофиз ба ҳамон як чиз далолат мекунад.

    Ҳиммат низ ба маънии ироа ва хоҳиш ва тавони коре кардан аст ва аз суйи дигар ба маънии саховат ва ҷавонмардист, чун саховат ва ҷавонмарди низ аз ироа бармеояд.

    Яъне Ҳофиз мегӯяд, “ман ғуломи ироаи он касе ҳастам, ки худро ба ҳеч касе ва ҳеч чизе вобаста намедонад ва аз ҳар гуна қайду банд озод аст.

    Албатта Ҳофиз вакте мегуяд, “гуломи он касам…” ба ин маъни нест, ки вай мехоҳад гулом бошад ва гуломиро бар озоди тарҷеҳ диҳад, на, чунин нест. Иборати “гуломи он касам” ба маънии ибрози тарафдорӣ ва ихлосу иродат аст.

    Чунин ибороте дар забони форсӣ зиёд аст, масалан мегуянд, ки “курбонат шавам” ё “адот бишавам”, ё ба шеваи тоҷикӣ, “садқат шавум”…

    Яъне манзури Ҳофиз гулом шудан нест, балки дар ин байт вай бо истифода аз санъати тазодд ё баёни зидду нақиз ду матлаби мухолифи ҳамро канр гузошта ва манзури аслияш таблиғи озодӣ ва истиқлол аз ҳар гуна қайду банд аст, аз ҷумла аз қайду банди мазҳаб ва дин ва ҳар таъаллуқоти дигар.

    Фалсафаи Ҳофиз, лоақалл дар ин байт, фалсафаи озодӣ ва озодихоҳӣ ва озодигаройӣ ва озодагист, яъне либеролисм.

    Ба ҳамин далел на танҳо бояд аз қайду банди мазҳабу гурӯҳу чизҳои дигар, ки бояд аз тарсу ваҳм ва андешаҳои хурофотӣ низ бояд озод буд.

  20. Пузиш: инчо харчо ки ман ИРОДА навиштам, харфи “д” уфтода ва ИРОА боки мондааст, аз ин ру лутфан онро ИРОДА бихонед.

  21. Фаромарз,
    Шумо мисли одати пештараатон, таваҷҷўҳи лозим ба маънои навиштор ба харҷ намедиҳед. Баҳси мо перомуни фарзияи Дарвин, ин нест, ки чӣ касе онро назария медонад ва чӣ касе онро фарзия. Балки мо меъёр дорем, ки ба василаи он метавон фарзияро аз назария комилан ташхис дод, сарфи назар аз он ки чӣ касоне онро фарзия донистаанд, ва чӣ касоне онро назария қаламдод мекунанд.
    Ин ҷониб дар навиштори худ, ин меъёрро бароятон тавзеҳ додам. Ва он ин ки агар дидгоҳе илмӣ, мухолифи ҷиддӣ (ки он ҳам мустанади илмӣ дорад) надошта бошад, ва мустанадаш хилофнопазир бошад, ин назарияи қатъии илмӣ аст, мисли назарияи нисбияти Эйнштейн. Дар ин сурат, агар касе мухолифат кунад, ҷоҳиле беш нест.
    Аммо агар, дидгоҳе, ҳарчанд касоне онро назарияи қатъӣ қаламдод кунанд, вале бо як силсила дидгоҳҳои илмии дигаре, ки он ҳам мустанади қобили таваҷҷўҳ дорад, рўбарў бошад, ин дидгоҳ дар ҳадди фарзия боқӣ хоҳад монд.
    Дар мавриди фарзияи такомули Дарвин, оё воқеан шумо хабар надоред, ки дар ҳамон Ғарб, қабл аз Шарқ, дидгоҳҳои мухолифе аз ҷониби донишмандони зистшинос (на динмадор) вуҷуд дорад? Яъне ҳамаи донишмандони зистшинос, ба як садо онро пазируфтаанд?
    Агар инро донед, пас пофишории шумо аҷиб ба назар мерасад, вале агар надонед, бароятон як чанд адрес мегузорам то андаке онҳоро низ мавриди мутолеа қарор бидиҳед:
    http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC
    http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%80%D0%B5%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC#.D0.9D.D0.B0.D1.83.D1.87.D0.BD.D1.8B.D0.B9_.D0.BA.D1.80.D0.B5.D0.B0.D1.86.D0.B8.D0.BE.D0.BD.D0.B8.D0.B7.D0.BC
    http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%80%D0%B5%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC#.D0.9A.D1.80.D0.B5.D0.B0.D1.86.D0.B8.D0.BE.D0.BD.D0.B8.D0.B7.D0.BC:_.D0.BD.D0.B0.D1.83.D0.BA.D0.B0_.D0.B8_.D1.80.D0.B5.D0.BB.D0.B8.D0.B3.D0.B8.D1.8F
    http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%80%D0%B5%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC
    Илова бар ин ки ин ҷониб бароятон гўшзад намудам, ки ба назар мерасад фарзияи Дарвин бо воқеият наздиктар бошад ва рўзе, ин фарзия ба назарияи қатъии илмӣ табдил хоҳад гардид. Чаро ки ковишҳои илмӣ, рўз ба рўз ин фарзияро тақвият мекунанд. Ва дар он сурат, комилан, барои як мусалмон, мутаноқиз нахоҳад буд, ки мусалмон ва худобовар бошад, ва дар айни ҳол, мўътақид ба фарзияи такомули мавҷудот гардад. Ислом дар ин замина, комилан таслими илм хоҳад буд.
    Комёб бошед.

  22. Каюмарси азиз,
    Он чи Шумо перомуни худоёбии хеш бозгў намудед, ҳамон чизест, ки ҳар инсони озодае агар дар худ андешад, ҷуз он намеёбад. Ин ки ислом мегўяд: “Он касе ки хештан шиносад, Худояш шиносад”, ҳамин аст. Шумо на танҳо чунин ёфтаед, балки тавонистаед онро ба риштаи таҳрир дароваред. Чи басо касоне ба як чунин бозёфте ноил гардидаанд, вале наметавонанд онро ба забон баён кунанд. Камина бо мутолеаи бозёфти шумо, ба ваҷд омадам, ва чи басо дигарон ҳам ба ваҷд омада бошанд.
    Аслан тибқи гуфтаи Қуръони карим, мо Худоро набояд аз забони дигарон ёбем, балки сайру саёҳат дар сиришти хештан, ва низ дар офоқ худ бароямон Худоро менумоёнад.
    Қуръон мегўяд: “Бо яктопарастӣ, таваҷҷўҳи хеш ба сўи он оине намо, ки Худо мардумонро бар он сириштааст; сириште, ки табдиле дар он набошад. Ин аст ҳамон оини ростин, ҳарчанд бештари мардум ба он таваҷҷўҳ надоранд” (Сураи Рум, ояти 30).
    Дар дуои ҳазрати Ҳусайн ибни Алӣ (р), он ҷо ки бо Худои хеш ба розу ниёз мепардозад, мехонем:
    “Эй Худо! Чи гуна ман ба осоре, ки дар вуҷуди худ мўҳтоҷи туянд, бар вуҷуди ту истидлол кунам? Оё мавҷуде ғайри ту чунон зуҳуре дорад, ки ту худ он чунон зуҳур ва пайдоӣ надорӣ то ў сабаби пайдоии ту шавад? Ту кай аз назар пинҳонӣ то ба далелу бурҳон мўҳтоҷ бошӣ? Ва кай аз мо дур шудӣ то осору махлуқот моро ба ту наздик созанд? Кўр бод чашме, ки туро намебинад, бо он ки ту ҳамеша ҳамнишини ў ҳастӣ, ва дар зиён бод бандае, ки насибе аз ишқу муҳаббати ту наёфт!..”
    Ва ҳам ў мегўяд:
    “Худоё! Он ки туро наёфт, чӣ ёфта? Ва он ки туро ёфт, чӣ наёфтааст? Ҳар кас ба ҳар чи ғайри ту моил шуд, аз ҳар чиз маҳрум шуд, ва ҳар ки рўи талаб аз ту гардонид, зиёнкор гардид!..”
    “Худоё! Ин туӣ, ки дар ҳамаи мавҷудот таҷаллӣ кардӣ ва худро ба ман нишон додӣ, дар ҳар чиз ошкоро туро дидам. Туӣ, ки бар ҳар чиз пайдоӣ!…”
    Каюмарси азиз, касоне ки бандагии Худоро ҳамсони бардагӣ дар баробари мардумон қаламдод мекунанд, чунин касон дар воқеъ бардаи “ман”-и хешанд. Эшон “ман”-ро ба ҷои Худо нишондаанд, вале ҳайҳот ки худ мутаваҷҷеҳи ин достон нестанд.
    Аз ин рўст, ки ворастагон дар роҳи сайру сулуки маънавӣ ва ошиқони вусул ба пешгоҳи худоӣ, нахустин шарти сайру сулукро, мубориза бо “ман” донистаанд. Маният, бузургтарин монеи расидани инсон ба Худост. Маният, бузургтарин садди вусули одамӣ ба камоли матлуб аст. Маният, бузургтарин абзори шайтони лаъин дар гумроҳ сохтани бани одамист.
    Худованди Маннон, мо бандагони гунаҳкорро ҳам ба чунин мақоме, ки шумо, Каюмарс, бо қалами хеш, парда аз он бардоштед, ва бо забони худ он чиро қалби шумо мегуфт баён фармудед, бирасонад. Омин!
    Комёб бошед.

  23. Фаромарзи азиз,

    Дақиқан медонам, ки кӣ ҳастед ва чӣ матлаберо дунбол мекунед. Аммо ин сафҳа барои баҳси инфиродии ману Шумо нест ва ҳич кас ҳам ҳаққ надодааст, ки мағзу зеҳни маро ташхис кунед.

    Аз Шумо хоҳишам ин аст, ки ба мазҳаби ман ва садҳо ҳазор бародарону хоҳароне, ки аз он пайравӣ мекунанд ва Худои ягонаро мепарастанд, иҳонат наварзед. Мо аз аввали баҳс аз Шумо ба унвони як бехудо ва ё кофар ном набурдем ва ҳам нагуфтем, ки Шумо аз Худои худ, ки Шуморо халқ кардааст, нофармонӣ мекунед.

    Худои мо бузургтар ва саховатмандтар аз Шумо ва Шумо барин инсонҳоест, ки ба дунболи озодӣ мегардед, аммо аз озодӣ метарсед. Фикр мекунед, ки худи Шумо озодед? Ва агар озодед, фикр мекунед, ин озодиро барои Шумо кӣ додааст?

    Мағзу зеҳни худро аз ҳар гуна фачу лачҳо тоза кунед ва бо навиштаҳои худ мағзи моро ҳам олуда насозед. Ман ба унвони як тоҷик мегӯям, ки замоне ба дунё омадам, мусулмон будам ва ҳич гоҳ ба мусулмонии худ, имони худ ва Худои худ хиёнат намекунам. Паноҳи Шумо, бар Худо!

  24. Ка Йу Марс Ҷон,

    Ман низ фаҳмидам, ки худат дақиқан ки ҳастӣ ва чи матлаберо дунбол мекунӣ, вале ин муҳимм нест. Ман ба дини шахсии ту коре надорам, то ҷое, ки аз он ҳеч осебе ба ман нарасад.

    Албатта хақ бо худат аст, ки мехоҳӣ зеҳнатро тағйир бидиҳӣ ё надиҳӣ ё ба ҳамон шевае, ки туро омӯхтаанд, андеша ва амал кунӣ ё накунӣ.

    Вале чун худат навишти, ки “Ба имони худ ва худои худ хиёнат накунед, ба Худое, ки шуморо офарида ва ин хама ризкро арзони дода…” ман низ назари худро дар бораи ин навишта иброз доштам ва умедворам эҳсоси иҳонат накарда бошӣ.

    Вале ачиб аст, ки вакте худат ба ман ҳаққ намедиҳӣ, ки мағзу зеҳни туро ташхис кунам, боз ба ман фармон медиҳӣ, ки “мағзу зеҳни худро аз ҳар гуна фачу лачҳо тоза кунед ва бо навиштаҳои худ мағзи маро ҳам олуда насозед”.

    Инро чи тур фаҳмем?

    Албатта ман аз ту фармон намебарам,🙂

  25. Аз ман не, аз Худои худ фармон бубар, ки туро халк карда. Магар инро хам инкор мекуни?

  26. Каюмарс,

    Ниёзе нест, ки суфраи гилояатро аз як хаммеханат дар ин чо боз кунй, танхо ба далели он ки у дини туро кабул надорад ва шояд аслан ба Худое, ки ту мегуи, имон надорад ва ё аслан ба хеч Худое имон надорад. Мухим он аст, ки мусалмонон шеваи дурусту мутамаддинонаи зиндагиро ёд гиранд ва андешахои худро, ки бисёр акибмонда аст ва аз диди ман, ба Худо рабте надорад, бар дигарон тахмил кунанд ва гузашта аз он, бо такя бар хамон андешахо бар одамон осеб расонанд ва хатто чони онхоро бо фатвохои “илохй” бигиранд ва гайра. Бояд ба ин хакикат тан дар дихй, ки хама муваззаф нестанд магзи туро дар косахонахои сарашон хамл кунанд. Ва хама муваззаф нестанд бовархои туро дошта бошанд. Агар касе боваратро зери суол бурд, ба чои нолидан бехтар аст ба мантики каломи у биандешй ва агар галат буд, галат будани онро собит кунй ва агар дуруст буд, ором бимонй. Хуш бошй.

  27. Бо тасхех:

    Каюмарс,

    Ниёзе нест, ки суфраи гилояатро аз як хаммеханат дар ин чо боз кунй, танхо ба далели он ки у дини туро кабул надорад ва шояд аслан ба Худое, ки ту мегуи, имон надорад ва ё аслан ба хеч Худое имон надорад. Мухим он аст, ки мусалмонон шеваи дурусту мутамаддинонаи зиндагиро ёд гиранд ва андешахои худро, ки бисёр акибмонда аст ва аз диди ман, ба Худо рабте надорад, бар дигарон тахмил накунанд ва гузашта аз он, бо такя бар хамон андешахо бар одамон осеб нарасонанд ва хатто чони онхоро бо фатвохои “илохй” нагиранд ва гайра. Бояд ба ин хакикат тан дардихй, ки хама муваззаф нестанд магзи туро дар косахонахои сарашон хамл кунанд. Ва хама муваззаф нестанд бовархои туро дошта бошанд. Агар касе боваратро зери суол бурд, ба чои нолидан ё ситезидан бехтар аст ба мантики каломи у биандешй ва агар галат буд, галат будани онро собит кунй ва агар дуруст буд, ором бимонй. Хуш бошй.

  28. Ка Йу Марс,

    Ман аз ҳеч худое фармон намебарам ва ҳеч худое ниёз надорад, ки ман фармонаш барам. Инҳо, ки ту мегӯйӣ афсонае беш нест.

    Фармони Худо ва тарс аз Худо афсонаҳои заминист, ки сохтаи зеҳни инсонҳое монанди худат ҳастанд.

    Умедворам, аз ин суханон сактаи қалбӣ нашавӣ,🙂

  29. Фаромарз,

    Як бори дигар мегуям, ки ин чо чойи бахси ману ту нест. Дар холе ки сухан аз бехудоии туву аз мазхабгароии ман меравад. Агар метавони, ба ин имейли ман – dabirk@mail.ru – нома навис, ман чавоби худро мушаххfс барои ту хохам навишт. Бехуда хайоли дигаронро магшуш накун. Гузашта аз ин, парешон набош, бехудоии ту ва шарикони ту маро сактаи калби намекунад. Аз мо гуфтан. Дигар, вассалом.

  30. Чаноби Фаромарз! Банда аз нафарони муътакид ва мазхаби хастам. Аммо чанд суоле хотири маро машгул медорад. То ин замон нафари тахсилдидаеро, ки муътакид ба Худо набошад пайдо накардаам. Ба тахсилнодидахо ки намешавад ин суолхоро дод. Ва агар дода хам шавад, чавобашон конеъкунанда нахохад буд. Инак суолхои банда: Шумо ки эътикод ба хеч Худое надоред, 1. Оё будааст лахзахое, ки Шумо тани танхо бо андухе гарон монда бошед? Ва агар ха, бо чи касе рози дил гуфтаед? 2. Оё муаммое дар зиндагиатон сар задааст, ки донистаед кодир ба кушодани он нестед? Ва агар ха, пеши чи касе ниёз бурдаед? 3. Оё замоне зебоии бе мислеро дар табиат мушохида кардед, аз яди кудрати чи касе таъаччуб кардаед? 4. Замоне, ки калбатонро мехохед оромиш дихед чи амалеро ичро мекунед?
    Максад аз ин суолхо кашидани Шумо ба бахс нест. Тахсилнодида будани банда имкон намедихад бо чун Шумое бахс кунам. Бахси Шумову Табару Сайидюнус хеле чолиб ва омузанда буд. Ман ки наметавонам чавоби ин суолхоро аз нафси худам пайдо созам, (чун муътакид ба Худо хастам ва такя ба у мекунам) , мехохам бидонам, онхое ки муътакид ба Худо нестанд, посухашон ба ин суолхо чист…

  31. Ка Ю Марс,

    Бубин, ман ба ҷавоби ту, ки мехоҳӣ дар ин ҷо нависӣ ё дар имейл, ё дар ҳар ҷойи дигар, аслан ниёз надорам ва барои хондани он сари худро дард ҳам намедиҳам.

    Агар фикр мекунӣ, инҷо ҷойи баҳси ту нест, пас беҳтар аст лаб фурӯ бандӣ ва аз баҳс худдорӣ кунӣ.

    Ман ҳеч ҷойи дигареро беҳтар аз ин ҷо барои баҳсу гуфтугӯ дар ин мавзӯъот намебинам.

    Аммо ин ки мегӯйӣ, “аз мо гуфтан”, ин ҳамон фармудаи дину мазҳабат аст, ки туро мутаъаҳҳид кардааст, ки бояд бигуйи ва аз сар соқит кунӣ, агар накунӣ, фарзро ба ҷо наовардаӣ.

    Аммо бим дорам, ки тират хато хӯрад ва ба одреси нодурусте дорӣ ин ҳама ваъз мегуӣ ва сабабгори ширку тардиди бештар дар динат шавӣ ва бар худ гуноҳи бештаре бигирӣ. Лутфан, аз ин ҳам бияндеш!

  32. Посух ба суолоти Фарид:

    1. Оре, зиёд будааст. Бо худам ва дустонам ва наздиконам рози дил кардаам.
    2. Оре, муаммохои зиёде буд, ки қодир ба гушоданаш набудам, гохо ба кумаки дустон гушодаам, ва агар муаммоҳое, ки аслан гушоданаш аз имкони ман хорич буда, дигар талош ба гушоданашон накардаам, чун поямро чени курпаам дароз мекардам.
    3. Ман агар зебоиеро дар табиъат дидаам, дар зоти худи ҳамон зебоӣ бештар фурӯ рафтаам ва ҳаргиз ба ёди касе ё чизе науфтодаам, ки онро сохта ё ба вуҷуд овардааст. Инро ҳам бояд гуфт, ки бисёр чизҳое, ки ман зебо дидаам, бисёри дигарон аз диди ман ба зебоии он чизҳо пай набурдаанд ё гоҳо онон чизҳоеро зебо дидаанд, ки ба назари ман чандон зебо набудааст.
    4. Агар нигаронӣ ва изтиробе дошта бошам, талош мекунам аз роҳи ақл ва мантик онро ҳал кунам, ва агар муваффақ шудам ва ҳамон чизе, ки мехостам ба даст оварам, эҳсоси оромиш мекунам.

    Бубин, мумкин аст як шахси мазҳабӣ вақте худро дар вазъияте ногувор пайдо кунад бо пардохтан ба намозу ниёиш ё зикр худро ором кунад, вале ба назари ман, инҳо шояд бад набошад, вале вокеъият ин аст, ин навъе худро тасалло додан аст.

    Гумон намекунам натиҷае, ки аз ин кор ба даст меояд, дарвоқеъ натиҷаи ниёиш ё намоз ва иртиботи он бо Худо бошад, на, балки натиҷаи худталқинии худи инсон аст. Инсон бо ҳавосси худ бози мекунад, бо онҳо мушкил дорад ва инм ушкилро боз худаш бо ҳамин ҳавосс ҳал мекунад.

  33. Чаноби Фаромарз! Маро чавобхоятон чандон каноъат насохт. Суоли аввал ин буд, ки Шумо ТАНИ ТАНХО бо андухе гарон монда бошед. Яъне вакте ба нафаре онро намешавад бозгуи кард. Максад аз муаммо дар суоли дуюм проблема буд. Яъне проблемае ба саратон омада бошад, ки аз халаш очиз бошед.
    Аз он ки суолотамро дуруст матрах накардаам, пузиш мехохам. Ва аммо ба ин ки гуфтаед: “Гумон намекунам натиҷае, ки аз ин кор ба даст меояд, дарвоқеъ натиҷаи ниёиш ё намоз ва иртиботи он бо Худо бошад, на, балки натиҷаи худталқинии худи инсон аст” наметавонам рози бошам. Чун шояд Шумо лаззате, ки аз намозу ниёиш ба даст меояд надидаед. Чунончи ман намефахмам чи тавр метавон бо озоди аз Худо (ки Шумо дар гуфтахои пешинатон матрах кардаед), метавон хушбахт буд, Шумо хам эхсоси як муъмини вокеъиро аз намозу ниёиш, гумон мекунам намедонед. Муваффак бошед!

  34. Пузиш! Чои “каноъат” “конеъ” бихонед

  35. Фарид,

    Оре, танҳои танҳо бо андуҳи гарон низ мондаам, вале ин ҳама бо машгул шудан ба корҳои дигар фаромуш шудааст.

    Дар мавриди “лаззати намозу ниёиш”, ҳамон чиз, ки ба шумо гуфтам, яъне ин намозу ниёиш нест, балки хоҳиши шумо ба анҷоми он ва тасаввури қонеъ кардани худатон аст, ки шуморо қонеъ мекунад.

    Ин як падидаи равоншиносист, вакте шумо эҳсос мекунед, ки таъаҳҳудоте доред ва онро иҷро мекунед, худро қонеъ ҳис мекунед, ва лузуман чунин нест, ки хостаҳои шуморо Худо иҷобат карда бошад.

  36. Фаромарз,
    Баъд аз табрику таҳниати шумо ва дигар бародарон бо фарорасии соли нави шамсӣ ва иди Наврўз; иде, ки ниёконамон – чи пеш аз даврони ислом ва чи баъд аз он то ба имрўз – онро ҷашн мегирифтанд ва мегиранд, ҳатто замони Шўравии собиқ, ба унвони як маросими мазҳабӣ мамнўъ шуда буд, шоиста мебинам перомуни радди шумо бар “нодуруст будани ҷаълӣ донистани ривояти ҳазрати Содиқ (р)”, ин матлабро бароятон бирасонам, ки он чи шумо аз ин ду пойгоҳи исломӣ “далел” бар радди назари ин ҷониб пешкаш кардед, чизеро собит намекунад.
    Он чи дар пойгоҳи http://blogs.albawaba.com/norooz/66930/2008/03/11/82709 омадааст, перомуни ҳадисе дигар, ки иттифоқан аз назари санад мушкил дорад (ва дар худи мақола ба он ишора шудааст) баҳс мекунад, аммо чун соҳиби ин мақола дидгоҳе бар зидди ин ид дорад, талош карда байни ин ривоят ва он ривояти саҳеҳ халт намуда, ва барои хонанда чунин вонамуд созад, ки ҳар ду ривоят яке беш нестанд. (Мақоларо боре дигар бихонед).
    Ва аммо он чи аз пойгоҳи http://blogs.albawaba.com/norooz/66930/2008/03/11/82709 нақл мекунед, ин ки дар таъйиди мо матлаб оварда, на бар радди он; унвонашро ҳам гузошта “Азамати Наврўз аз забони Имом Содиқ (р)”, ҷуз он ки касоне дар зайли ин мақола назару дидгоҳҳои хешро баён кардаанд, ки агар онҳоро мутолеа карда бошед, ҳеҷ яке санади ривояти ҳазрати Содиқ (р)-ро арзёбӣ накарда, балки касоне дидгоҳе бар зидди ин ид ба унвони муддао иброз доштаанд.
    Ба ҳар ҳол, ҳамон тавре ки пештар гуфта будам, касоне буданд ва ҳастанд, ки мухолифанд бо ин ид, аммо инҳо боис намешаванд, ки мо раъйи эшонро ҳамон назари ислом бидонем, балки сухани фасл дар ин мавзўъ, ҳамон муроҷеа ба манобеи асили исломист.
    Ва ин ҳам ки шумо мегўед, ки ислом дар робита ин ид мавзўи “хомўшӣ” баргирифта (на мухолиф ва на мувофиқ), дониста бошед, ки “хомўшӣ” ва “сукут”-и ислом роҷеъ ба матлабе, худ имзо аст. Чун шумо бо маорифи исломӣ, ба гунае лозим ошно нестед, аз ин нукта ғофил мондаед. Бубинед, дар робита юл суннат мегўянд: “Суннат, яъне сухан, рафтор ва тақрири он ҷаноб (с)”. Мурод аз тақрир, ҳамон сукут аст. Яъне агар Паёмбар (с) дар мавриде сукут карда бошанд, маънояш имзои он ҷаноб (с) аз он матлаб аст.
    Комёб бошед.

  37. Александр Игнатенко ОБ ИСЛАМЕ И НОРМАТИВНОЙ ДЕФИЦИТНОСТИ КОРАНА Понять происходящее с исламом сегодня можно, если отталкиваться от того, что ислам в своих основах — религия Божественного Откровения. Абсолютно достоверного, но обильно дополненного человеческими измышлениями, которые абсолютно достоверными не могут быть по определению, ибо суть человеческие. Коран — Речь Аллаха Мусульмане верят, что их религия (обрядовые и юридические установления, назидательные рассказы и притчи) была ниспослана от Всемогущего Бога – Аллаха — человеку по имени Мухаммад Ибн-Абдаллах, который был избран Аллахом (почетное имя пророка Мухаммада – Мустафа, т. е. Избранный), чтобы быть пророком истинного единобожия. Получив Откровение (аль-Вахй в терминологии исламского вероучения [1] ) от Аллаха (ангел Джибриль передавал пророку аяты — «знамения Аллаха»), Мухаммад их озвучивал, и они запоминались людьми – первыми мусульманами, а после смерти пророка были зафиксированы на письме в виде Корана, который рассматривается мусульманами как сакральный Текст — Речь Аллаха [2] . Человеческого времени вполне хватило для того, чтобы людям был в Откровении передан ислам — правильный, завершенный Самим Аллахом. В Коране есть тому недвусмысленное свидетельство. Аллах говорит: «Сегодня Я завершил для вас вашу религию, и закончил для вас Мою милость, и удовлетворился для вас исламом как религией» [3] . Этот аят Корана, в отличие от некоторых других, абсолютно ясен: в конкретный момент времени Аллах передал людям всё, что составляет религию ислама. И сообщил об этом «ясной арабской речью», как сказано в самом Коране [4] . Это очень важный пункт: «ислам как религия» — в законченном, завершенном (и совершенном [5] ) виде — содержится в Коране, Богооткровенном Тексте. Также важно отметить: ислам содержится в Тексте, изложенном на арабском языке, на котором говорили аравийцы в VII веке. Аллах сказал, что после пророка Мухаммада Откровение больше никому не будет ниспосылаться. Мухаммад, как говорится в Коране, — «печать пророков», т. е. последний пророк [6] . После смерти пророка Мухаммада (8 июня 632 года) Откровение прекратилось — Аллах замолчал. Коран был кодифицирован при халифе Османе (644-656). Итак, Коран был ясен и вполне достаточен для понимания того, что такое «ислам как религия», если воспользоваться кораническим же выражением. Знаменитый средневековый теолог Ибн-Таймийя (1268–1323) говорит о том, что Коран не требовал объяснений или толкований — просто потому, что был абсолютно понятен на протяжении трех «веков» (карн), под которыми понимаются три поколения мусульман — сподвижники пророка Мухаммада, их дети, и их внуки, и, если иметь в виду, что «век» в этом смысле считался арабами равным 40 годам, то в течение 120 лет, т. е. примерно до 750 года, не было никаких более-менее серьезных проблем с пониманием сакрального Богооткровенного Текста (Корана) и, соответственно, с непониманием того, что такое ислам. Не в последнюю очередь это объясняется тем, что первые три поколения мусульман были относительно «компактным образованием» в неразрывном пространственновременном континууме, члены которого были объединены короткими коммуникативными связями и говорили (а также писали) на одном языке. Ислам «завершен», а жизнь продолжается Однако сразу же после смерти пророка Мухаммада (и, соответственно, окончания Откровения) в общине мусульман начались другие проблемы — нерелигиозные. Возник вопрос о наследовании лидерства в общине, ответ на который не был дан в Откровении, т. е. Аллах ничего по этому поводу не сообщил в Своей Речи. По нашему мнению, именно в Коране намечается четкое и даже резкое разделение на «ислам как религию», с одной стороны, и, с другой стороны, на вопросы мирской, земной жизни, — разделение, которое в эпоху Средневековья сложилось в противопоставление «религии» (дин) и «дольней жизни» (дунйя) — вопреки существующему заблуждению, что в исламе не было и нет разделения на «религиозное» и «мирское», «религиозное» и «политическое» [7] . Божественный замысел Аллаха, наверное, можно понимать следующим образом: ислам как религия абсолютно понятен и доступен каждому, говорящему «ясной арабской речью» и изучившему Коран как результат Божественного Откровения, а с проблемами нерелигиозными (бытовыми, политическими, экономическими и т. п.) мусульмане обязаны разбираться сами. Не сказать, что все проблемы «дольней жизни» решались успешно. Первая из них — наследование Пророку политической власти в общине мусульман — получила только временное разрешение, в форме «халифата», или правления «праведных халифов», при котором власть передавалась, что характерно, с постоянно изменяющимися правилами избрания (т. е. импровизированно), «праведным халифам» (от араб. халифа, т. е. «наследник»), ближайшим сподвижникам Пророка — арабам из аравийского рода курейшитов: Абу-Бакру (тестю пророка Мухаммада), Осману, Омару, Али (зятю пророка Мухаммада). Нельзя не заметить этнический, во многом племенной и даже «семейный» характер механизма передачи власти в общине, который называется у мусульман-суннитов «выбором» (ихтийяр). (Эта система применяется вплоть до настоящего времени в суннитских монархиях — Саудовской Аравии, Иордании, Марокко и др.) Оппозиция принятой у суннитов системе «халифов», сразу возникшая в VII веке, была в немалой степени антиарабской. Сформировалось своеобразная, если можно так выразиться, «демократическая», оппозиция хариджитов, выступавших за то, чтобы главой мусульманской общины мог стать мусульманин любого происхождения – пусть даже «эфиопский раб с вырванными ноздрями», как говорится в одном из хадисов (о хадисах — ниже), приписываемых пророку Мухаммаду [8] . В «двух Ираках» — Ираке и Персии сформировалась «региональная» оппозиция в форме шиизма, адепты которого верили и верят, что верховная власть в общине после смерти пророка Мухаммада должна была передаваться по Божественному «назначению» (та‘йин) конкретно поименованным Аллахом в сакральном Тексте Имамам — предстоятелям, предводителям исламской общины: сначала Али Ибн-Аби-Талибу (он стал только четвертым «праведным халифом» у суннитов), женатому на дочери Пророка Фатиме, затем сыновьям Али и Фатимы — Хасану и Хусейну, потом — их «избранным» потомкам [9] . Одна эта проблема с наследованием власти Пророка в общине мусульман очень рано выявила нормативную дефицитность сакрального Текста – Корана. Говоря проще, в Коране нет полного набора норм, регулирующих все аспекты социальной, политической, экономической, культурной жизни мусульман. Подсчеты показывают, что из 6 236 аятов («стихов») Корана «готовые» правила общественного поведения (социальные нормы) можно обнаружить не более чем в 300 аятах (менее 5% ), и они не составляют цельной системы. Компенсация нормативной дефицитности сакрального Текста При том, что Коран нормативно дефицитен, жизнь исламской общины, регулирование отношений между нею и окружающим миром, задачи управления захваченными территориями, — требовали компенсации, т. е. выработки норм и правил на разные случаи жизни. Компенсация нормативной дефицитности осуществлялась по-разному. Так, использовались доисламские, несколько модифицированные, нормы. В самoй передаче власти в исламской общине нетрудно увидеть те принципы, которые применялись в условиях аравийского родо-племенного общества, когда власть в союзе племен или на определенной территории принадлежала представителям какого-то рода (в данном случае ими стали курейшиты). В шиизме прослеживается идея передачи власти по наследству мужским потомкам, родившихся от брака дочери Пророка Мухаммада Фатимы с Али (прямых наследников-сыновей у Пророка не было). Большая отдельная тема — нормативные заимствования из персидского (зороастрийского) и византийского (христанского) нормативного наследия, особенно — в политике [10] . Однако приоритетной сферой компенсации нормативного дефицита была религиозная — исламская компенсация нормативной дефицитности сакрального Текста. Она осуществлялась двумя методами: путем экстенсификации, т. е. расширения объема Корана за счет дополнений к нему и путем интенсификации Текста, или интерпретации, переосмысления, придания ему новых смыслов. Можно выделить следующие формы экстенсификации. Коранические апокрифы. Историческим фактом, принимаемым как достоверный и мусульманами, и исламоведами, является то, что в эпоху правления халифа Османа были собраны в одну книгу записанные, запомненные и передававшиеся изустно аяты Корана. Не прошедшие «редакционную коллегию» записи были сожжены. Здесь, естественно, сразу возникает множество вопросов. Не ошиблись ли составители Действительно ли были собраны все записи И не остались ли какие-то записи, не уничтоженные огнем Шииты, которые ставили в вину Осману и всей «редакционной коллегии» то, что они не включили в текст Корана прямые указания на первого и единственного халифа (наследника пророка Мухаммада), а им должен быть зять пророка Али Ибн-Аби-Талиб, были уверены в существовании «Корана Фатимы» (Мусхаф Фатима) — более полного текста Корана (он якобы существовал у дочери Мухаммада Фатимы, ставшей женой Али). «Коран Фатимы» обнаружен не был и, вероятнее всего, никогда не существовал, хотя у Фатимы и могли быть какие-то записи коранических аятов, которые, по всей видимости, были учтены «редакционной коллегией». Однако предпринимались (и предпринимаются) попытки «досочинить» Коран — создать апокрифические, псевдокоранические тексты, выдавая их за текст Корана. В эпоху Средневековья было распространено приписываемое второму «праведному халифу» Умару высказывание о том, что в коранический Текст не попал ниспосланный Пророку Мухаммаду аят о раджме, побивании камнями прелюбодеев [11] . В 40-х годах XIX века много шума в среде востоковедов наделала обнаруженная апокрифическая кораническая сура «Два света» (Ан-Нуран), сочиненная мусульманами-шиитами, вероятнее всего, в X веке [12] . Апокрифические дополнения к тексту Корана должны стать предметом специального исламоведческого исследования, т. к. они многочисленны и всё еще не закончены. Нельзя не упомянуть, для полноты картины, о современных попытках сочинения «нового Корана». После терактов 11 сентября 2001 года на книжный рынок США и отдельных арабских стран был выпущен «Истинный Фуркан» (АльФуркан, или «Различающий [между истиной и ложью]»). Книга отформатирована как Коран — разбита на суры («главы»), некоторые из которых называются как коранические, и аяты («стихи»); и изложена на арабском и английском языках. В ней нет, присутствующих в Коране, призывов к джихаду против «неверных». Этот пример стоит особняком в рамках рассматриваемой темы, т. к. «Истинный Фуркан» сочинен не мусульманами, а арабами-христианами для мусульман, что особо и не скрывается [13] . Предание (Сунна) как дополнение к сакральному Тексту (Корану). Проповедуя новую веру, пророк Мухаммад находился в особом психо-физиологическом состоянии, которое было для окружающих сигналом того, что он произносит текст не от своего имени. (В тексте Корана Аллах говорит о Себе «Мы», а о самом Пророке — в третьем лице.) Но Мухаммад высказывался и от своего имени по разным вопросам бытия первых мусульман. Эти высказывания, описания поступков, жестов, умолчаний, получившие названия хадисов (ед. ч. хадис), запоминались с разной степенью точности (как и высказывания первых мусульман и других жителей Аравийского полуострова) и передавались изустно из «поколения» в «поколение». Однако при возникновении нормативного дефицита хадисы стали собирать, фиксировать на письме, систематизировать и кодифицировать. Причем, стали это делать целенаправленно спустя два века после смерти Пророка в условиях обрыва коммуникативных связей. По всему тогдашнему исламскому миру путешествовали собиратели хадисов, руководствуясь обнаруженным и зафиксированным к тому времени на письме хадисом Пророка: «Взыскуй [исламского] знания, даже если тебе придется для этого отправиться в Китай. Стремление к [исламскому] знанию — обязанность каждого мусульманина». Эти путешествия продолжались еще в XI веке, т. е. спустя четыреста лет (!) после смерти Пророка, и мухаддисам (собирателям и знатокам хадисов) удавалось обнаруживать дотоле незаписанные высказывания Мухаммада [14] . Средневековые источники сообщают, что некоторые собиратели и систематизаторы хадисов знали до 800 000 небольших текстов (от одного слова до страницы), приписывавшихся Пророку Мухаммаду. Изощренная система проверки достоверности хадисов выявила то, что значительная, если не подавляющая, их часть недостоверна или характеризуется слабой достоверностью: были умышленно сочинявшиеся и приписывавшиеся Пророку хадисы (например, «рекламные», прославлявшие басрийские финики или еще какой-то товар, либо восхвалявшие не существовавшие во времена Пророка города, например Каир, либо обосновывающие права на власть какой-то группировки). Свою роль играли и забывчивость людей, и разрывы в цепочке передатчиков на протяжении двух или более веков и т. п. Из этого громадного количества преданий известный собиратель и систематизатор аль-Бухари (81–870) отобрал в качестве «безупречных», или «правильных» около 7 400 хадисов. Но споры о достоверности разных хадисов не прекращаются среди мусульман до нынешнего дня. На протяжении всей истории ислама продолжалась дискуссия о том, является ли Сунна Богооткровенной, т. е. результатом Божественного Откровения, или нет Вопрос не закрыт до сих пор, о чем свидетельствует возникновение сект, отрицающих Сунну как таковую. Так, в настоящее время в Египте существует секта «коранистов». «Коранисты» считают, что нельзя следовать Сунне Пророка, поскольку хадисы, устно передавались в течение двух веков после смерти Пророка, прежде чем начали фиксироваться на письме, и следовательно, подверглись искажению. В августе 2007 года крупнейший суннитский исследовательский и учебный центр «Аль-Азхар» издал фетву — правовое заключение, согласно которому «коранисты», если они станут упорствовать в своих заблуждениях, будут рассматриваться как вероотступники [15] . «Израилиады». В период первоначального ислама имели хождение в исламской среде и затем остались в исламском наследии в письменном виде афоризмы, максимы и притчи на арабском языке, восходящие к иудейско-христианской традиции (включая неканонические евангелия). Для мусульманина было допустимо использовать «Израилиады», что и делалось часто, как правило в назидательно-морализирующих трактатах; их не проверяли «на достоверность» — в отличие от хадисов Пророка, достоверность которых выяснялась с высокой степенью тщательности. Возобновление Откровения и «возобновление» Пророка Мухаммада. Мистики-суфии утверждали, что определенные практики (воздержание от пищи, беспрерывные молитвы и т. п.) «возвышают» их душу, и она подымается до Божественных вершин. Они уверяли, что получают от Аллаха либо вдохновение (аль-ильхам), либо даже Откровение, и тем самым приобретают знания, которые были неизвестны Пророку Мухаммаду [16] . Например, Абд-аль-Кадир аль-Джили (или аль-Джилани, 1077–1166), основатель и эпоним существующего до сих пор суфийского тариката Кадирийя утверждал, что видел Аллаха собственными глазами и черпал из «морей Божественных знаний» [17] . Другой аль-Джили — Абд-аль-Карим (умерший в 1428 году) — уверял, что его книга «Совершенный человек» содержит то, что сам Аллах вложил в его уста [18] . Еще один мистик Ибн-Араби (1165–1240) в своих «Мекканских откровениях» заявлял, что в этой громадной книге (по объему раз в пять-семь раз больше Корана) нет ни одного слова, которое бы не было результатом Откровения от Аллаха. «Аллах Всевышний дал мне знание о сущности вещей — каковы они в своей сути, и с помощью Откровения указал мне на истины их связей и отношений» [19] . Другая его книга — «Геммы мудрости» — была, по утверждению Ибн-Араби, передана ему в 1229 году в Дамаске Пророком Мухаммадом. Более того, Ибн-Араби, по его же утверждению, был даже ниспослан Коран, вернее один аят Писания. Сам он в «Мекканских откровениях» описывает это как событие, случившееся с ним в Фесе в 1197 году. «Будучи весь в свете и сам превратившись в свет», Ибн-Араби обратился к Аллаху с мольбой о том, чтобы он дал ему знамение (аят), в котором бы содержалось то, что говорится во всех других аятах Корана. И Аллахом ему была ниспослана своего рода summa Корана: «Скажи: “Мы уверовали в Аллаха и в то, что ниспослано нам, и что ниспослано Ибрахиму, Исмaилу, Исхаку, Якубу и коленам, и что было даровано Мусе и Исе, и что было даровано пророкам от Господа их. Мы не различаем между кем-либо из них, и Ему мы предаемся”» [20] . Ибн-Араби разработал целую концепцию святости (вилая [21] ), которая во многом повторяет пророческую миссию (нубувва) пророков ислама как истинного единобожия, в том числе «печати пророков» — Мухаммада, а в ряде пунктов ставится выше пророческой миссии как таковой. Сам он, по собственному утверждению, оказывается «наследником (варис) пророческой миссии Мухаммада» и даже «печатью Мухаммадовой святости». Свою биографию Ибн-Араби форматирует таким образом, что она повторяет важные пункты биографии Пророка Мухаммада. Это развернутый намек на то, что в Ибн-Араби «возобновился» Пророк Мухаммад, а следовательно — возобновилось Откровение. Еще более витиевато о возобновлении Откровения через «возобновление» Пророка Мухаммада говорит цитировавшийся выше Абд-аль-Карим аль-Джили. Аль-Джили разрабатывает концепцию Совершенного Человека как своего рода вечную матрицу, которая самовоспроизводится в пророках и суфийских святых, начиная с предвечно существовавшего пророка Мухаммада. И аль-Джили среди тех, в ком «воспроизвелся» пророк Мухаммад, называет знаменитого мистика Абу-Бакра Дулафа ашШибли (861–946) и своего наставника Шараф-ад-Дина Исмaила аль-Джабарти. Для полноты картины укажем, что некоторые мистики претендовали на то, чтобы быть воплощением Аллаха, т. е. самим стать источником Откровения, как это произошло с Мансуром аль-Халладжем (868–922), который, ничтоже сумняшеся, провозгласил: «Аз есмь Истинный», назвав себя одним из Божественных имен — аль-Хакк. Аль-Халладжа за это убили правоверные мусульмане, и его текстовое наследие до нас не дошло. Но все упомянутые выше произведения суфиевмистиков сохранились, до сих пор присутствуют на книжном рынке в исламских странах и находятся в интеллектуальном обороте мусульман. Сновидение как разновидность Откровения. Пророку Мухаммаду приписывается хадис: «Сновидение — одна сороквосьмая часть пророческой миссии (нубувва)». Это утверждение означает, что всякий спящий мусульманин, который получает от Аллаха сновидение, получает одну сороквосьмую часть Откровения. Авторитетный средневековый теолог Ибн-Таймийя (1263–1328) утверждал, что «сновидение правоверного — речь, с которой к Своему рабу, когда тот спит, обращается Аллах» [22] . Выражение «речь [Аллаха]» (калям [Аллах]) Ибн-Таймийя, который очень строго следил за своими словами и с гордостью называл себя «текстовиком» (насси), точно следовавшим сакральному Тексту — Корану, как видим, употребляет как в отношении сновидений, так и в отношении Корана. Во сне мусульманам являлись и Аллах, и Пророк Мухаммад. В сновидениях они бывали в Раю, узнавали о будущих событиях, которые «ведомы только Аллаху». [23] Шиитские Имамы как живое дополнение к Писанию, или Живой сакральный Текст. В шиизме экстенсификация сакрального Текста осуществлялась не так, как у суннитов. К Корану был добавлен своего рода «живой сакральный Текст»: с Кораном были уравнены сами шиитские Имамы – начиная с Али, зятя Пророка Мухаммада и продолжая его потомками, вплоть до двенадцатого Имама Мухаммада, приход которого в качестве Махди, или Ведомого Аллахом, ожидается шиитами до сих пор. «создать несколько страниц, которые бы совпали – слово в слово и строка в строку – с написанным Мигелем де Сервантесом». И ему это удалось – он сочинил девятую и тридцать восьмую главы первой части «Дон Кихота» и фрагмент двадцать второй. См. подробно: Игнатенко Александр. Зеркало ислама. М., 2004. С. 45-46. Вот как это описывается в одном из хадисов Пророка Мухаммада («Хадис двух драгоценностей»), который шииты признают полностью достоверным, а сунниты — абсолютно недостоверным: «Оставляю вам две драгоценности – Книгу Аллаха [т. е. Коран. — А. И.] и мое Семейство — Людей моего дома. И они не разойдутся [т. е. будут в согласии. — А. И.], пока [люди] не выйдут к Водоёму [имеется в виду эпизод Страшного Суда. — А. И.], — подобно этим двум [пальцам]». И он свел вместе указательные пальцы двух рук, приложив один к другому и сравнял их, а затем продолжил: «Я не говорю: как эти [пальцы]», — тут он показал сложенные указательный и средний палец правой руки. «Ведь они разнятся (букв: один из них опережает другой)». И потом Пророк закончил: — Воистину, они [Писание и Семейство. — А. И.] среди вас подобны Ноеву ковчегу: кто взойдет на него, спасется, а кто его оставит — утонет» [24] . Таким образом, Коран (его шииты признают в качестве Речи Аллаха) дополняется текстами Имамов, которые равны, равноценны Корану (как указательные пальцы двух рук одного человека). Наиболее авторитетно у шиитов собрание речей, высказываний, проповедей и посланий Имама Али «Путь красноречия» (Нахдж аль-баляга), по поводу аутентичности которого в нешиитской среде продолжаются споры. Немалое количество ученых считает, что значительная часть «Пути красноречия» апокрифична. Однако двенадцатый Имам исчез в 70-х годах IX века Шииты разработали теорию о том, что после этого Аллах для доведения Божественного знания до людей избирает в каждом поколении Наидостойнейшего (аль-Афдаль), который и становится просветителем и водителем рода человеческого [25] . Вариация теории Наидостойнейшего — знаменитая теория аятоллы Хомейни о вилаят-э факих (наследовании власти в общине мусульман-шиитов ученым — знатоком ислама), которая в значительной своей части является обоснованием того, что знаток ислама (факих) обладает сокровенным знанием, получаемым непосредственно от Аллаха. Шиитские улемы (муджтахиды) — «сами себе Текст»: высшая ступень в шиитской иерархии недаром называется аятолла, «от арабского аят-Аллах — знамение Аллаха» — так же, как аят, «стих» Корана, «речи Аллаха», букв. «знамение [Аллаха]». Важно сразу отметить, что все эти политико-теологические выкладки не имеют прямых оснований в Богооткровенном сакральном Тексте — Коране. Примечательно, что в книге аятоллы Хомейни «Исламское правление», в которой теория вилаят-э-факих и излагается, Коран цитируется менее десяти раз на 150 страницах [26] . Это исключительно низкий показатель для произведения, претендующего на то, чтобы быть исламско-теологическим. Но иначе и быть не может: теория вилаят-э факих (власти ученого-законоведа, замещающего ожидаемого Махди), выдаваемая за «исламское правление», — концептуальная разработка Хомейни, которая была призвана обосновать верховную власть самого Хомейни в «послереволюционном» Иране. (И совсем не исключается, что довольно скоро «исламское правление» Хомейни и теория вилаят-э факих будут шиитами преданы забвению). Мир как сакральный Текст. Весьма интересны в спекулятивном отношении попытки трактовать мир, окружающую действительность как «Речь Аллаха», т. е. как Богооткровенный сакральный текст, как бы «продлевающий» Откровение в новой форме. Эту идею мы обнаруживаем у многих мыслителей — Ибн-Масарры (883-931), Абд-аль-Карима аль-Кушайри (986–1072), Ибн-Араби, Абд-аль-Карима аль-Джили и др. Четко выразил эту идею Абу-Хамид аль-Газали: «…После прекращения Откровения (инкита‘ аль-вахй), Всеславный Бог стал доводить (азхара) до людей свою речь посредством ощутимых вещей (умур махсуса)» [27] . Эти вещи, как и коранические аяты, тоже являются «знамениями» (аят), и они, как и Коран должны подвергаться «истолкованию» (тафсир, шарх) [28] . Однако эта линия не получила развития и не была реализована в какой-то развернутой или систематизированной форме — в отличие, например, от ониромахии, науки толкования сновидений. Уверенность же в креационистской связи между Аллахом и миром привела к созданию ряда концепций Богопознания через познание мира. Трансгрессия сакрального Текста. Нерелигиозная философия и философские науки. Если замыкаться на рассмотрении сакрального Текста и человеческих дополнений к нему, может сложиться ложное представление, что интеллектуальный «ландшафт» средневекового «исламского» мира был абсолютно и целиком исламским. Как минимум, надо вспомнить, что «исламская» культура формировалась на пространствах, где исконными, «коренными», жителями были и иудеи, и христиане, и зороастрийцы, и буддисты со своими мощными интеллектуальными традициями, воздействовавшими на ислам и мусульман. Но речь даже не о религиозных влияниях. Расцвет той культуры, которая получила по господствующей религии название «исламской» – стала результатом массированного восприятия греко-римского наследия, что приводило к этакой средневековой «европеизации» «исламского» мира. Начиная с IX века и до конца Средневековья, в интеллектуальный оборот исламского мира было введено несколько десятков тысяч произведений, прямо соотносимых с греко-римским интеллектуальным наследием, — переводов практически всех древнегреческих и эллинистических мыслителей, философов, ученых (физиков, алхимиков, географов, астрономов и астрологов, знатоков медицины, экономистов-«домоводов», ботаников, зоологов и т. д.), этиков и политиков; комментариев на них и кратких их изложений, оригинальных сочинений мыслителей-мусульман, подключившихся к рационалистической греко-римской традиции; большое количество апокрифов, приписывавшихся Платону, Аристотелю, практически всем древнегреческим и эллинистическим мыслителям и ученым [29] . Происходила трансгрессия [30] сакрального Текста Откровения — выход за его границы, как бы далеко они ни выставлялись относительно ядра сакрального Текста, Корана. Несколько утрируя проблему, можно сказать, что интеллектуальная активность средневековых ученых-философов осуществлялась без обращения к сакральному Тексту — как если бы сакральный Текст не существовал. В наследии ряда мыслителей можно вообще не обнаружить ни одного обращения к сакральному Тексту. Так, нет подобных обращений у Ибн-Баджжи («Авемпасе» средневековых европейских схоластов). У аль-Фараби с его обильным наследием философских, социологических, логических и др. работ (несколько тысяч страниц) обнаруживается всего одна цитата из Корана, приведенная в логикофилологическом трактате. Иные мыслители, например Ибн-Рушд, работали в двух системах интеллектуальных координат, переходя от одной к другой и не смешивая их, — то как философы-перипатетики (именно так и известен Ибн-Рушд в Европе), то как исламские мыслители (Ибн-Рушд был авторитетным законоведомфакихом маликитского толка, его произведения до сих пор в обороте у шариатских судей в Северной Африке; как факих он не мог не обращаться к сакральному Тексту). На своеобразном философско-религиозном «пограничье» располагались такие мыслители, как Ибн-Сина (Авиценна); обильно черпая из греко-римского наследия, они стремились не уходить далеко от сакрального Текста. Ситуацию ярко охарактеризовал критик Ибн-Сины и всех философов-мусульман Абу-ль-Баракат Хибату-л-Лах аль-Багдади (ум. в 1151 году). Называя всех философов (как греко-римских, так и современных ему философов-мусульман) не без иронии, «шиитами Аристотеля» (ши‘ат Аристу), он обвиняет их в том, что они «эту философию преподнесли как [религиозное] предание, сочинили в ней тексты — такие, как Откровение, которому не возразить, о котором [даже] не поразмышлять» [31] . Нерелигиозный (и не имеющий отношения к Откровению) характер философии и философских наук подчеркивался тем, что восточный перипатетизм (аристотелизм с дополнениями из неоплатонизма) существовал на Ближнем и Среднем Востоке в трех «изводах» — среди мусульман (часть их упомянута выше), христиан и иудеев (достаточно в этой связи вспомнить имя восточного перипатетика иудея Маймонида, или Рамбама, 1135–1204). В какой-то точке пространственно-временного континуума (приблизительно с 750 года) Коран перестали понимать (даже арабы) целиком адекватно, и появилось ощущение непонимания, как минимум, некоторых мест или отдельных выражений в их соотношении с остальным текстом Корана. После этого целиком адекватное понимание Текста стало невозможным, в первую очередь — из-за недоступности широко понимаемого социального и культурного контекста, который оказался безвозвратно утраченным. У Текста появился новый контекст. Одна из причин — распространение ислама (и Корана) среди неарабоязычных народов. Параллельно экстенсификации предпринималась и интенсификация сакрального Текста — его «углубление», придание ему нового содержания, новых смыслов. «Буквальное понимание», или Интерпретация с мнимо нулевым коэффициентом. Самым простым способом интерпретации было «буквальное понимание» — попытка понять и объяснить другим, что же говорится в том или ином аяте Корана. Такой подход к Тексту получил в ряде исламоведческих исследований название «буквальное толкование», «буквальная интерпретация» (literal interpretation) [32] . Но даже подобные выражения — оксюмороны — как раз и демонстрируют невозможность «буквального понимания». Получается так: даже простая попытка отобрать части Богоданного Текста (при игнорировании других) и попытка «буквального» их прочтения изменяют смысл сакрального Текста [33] . В Текст «вчитываются» некие смыслы, отличающиеся от первоначально в него заложенных. И всякое «буквальное понимание» оказывается интерпретацией, т. е. переосмыслением Текста — с претензией интерпретаторов на то, что они передают буквальный, точный, первоначальный смысл, на самом деле изменяя его. Попытки «буквального», мнимо-неинтерпретирующего понимания реализовываются до сих пор в особом жанре литературы — тафсирах (ед. число тафсир). Тафсир — это простейшее, по преимуществу языковое разъяснение современному арабу или арабоязычному читателю Корана смысла непонятных или мало понятных выражений, а таких набирается немало — от трех-пяти до полутора десятков на каждую страницу Корана. Тафсир — это своего рода перевод, перевод с древнеарабского, на котором говорили арабы в VII веке, на современный арабский литературный язык. И именно переводы Корана на другие языки демонстрируют, с одной стороны, невозможность «буквального понимания» Корана, а с другой — то, что предполагаемое «буквальное понимание» Корана есть его интерпретация, т. е. изменение его смысла. Проще говоря, переводчик Корана понимает какую-то часть коранического Текста и передает это свое понимание, например, русскоязычной читающей публике. Если бы процесс был прост, то не возникало бы вопиющих разночтений. Так, в настоящее время среди переводчиков Корана на русский язык идет спор о смысле 127-го аята 3-й суры, имеющего отношение к вопросам радикализма (экстремизма, терроризма). Один смысл: «Может Он [Аллах. — А. И.] [от тел неверных] любую отсекать конечность, повергнуть их и вынудить уйти с позором и крушением надежд». Другой смысл: «[Дарует помощь вам Господь], чтоб часть (фланг) язычников отсечь и нанести удар такой им, чтоб обратились они вспять, надежду потеряв» [34] . И это – не самое неясное место в Коране. Интерпретации сакрального Текста. Некоторые места Корана не поддаются «буквальному пониманию», что бы под ним ни подразумевалось. И требуют заведомо небуквального понимания, или интерпретации с более или менее высоким коэффицентом. Очень наглядно, с доказательством ad absurdum неизбежности интерпретации Корана, этот вопрос, точнее запрос, сформулировал Фахр-ад-Дин арРази (1149–1209). Он рассматривает такие выражения (слова), которые в Коране и Сунне относятся к Аллаху, как, например, «лицо» (аль-ваджх), «глаза» (аль-а‘юн, более двух, о чем свидетельствует грамматическая форма множественного числа при наличии в арабском языке обязательной к употреблению формы двойственного числа, применяемой для двух предметов) [35] , «бок» (аль-джанб), «руки» (аль-айди, более двух, о чем свидетельствует грамматическая форма множественного числа) [36] , «нога» (ас-сак – в единственном числе) и т. п. Из этих элементов он конструирует специфический образ, явно сверх меры, по-видимому, из лучших побуждений — чтобы остро поставить проблему. «Если бы мы взяли буквальный смысл, то были бы вынуждены утверждать [существование] такого существа: у него одно лицо, на котором множество глаз, один бок, на котором множество рук, у него одна нога. Ты не увидишь в Дольнем Мире более отвратительный образ, чем этот, воображаемый. И я не думаю, что разумный человек согласится так вот описать Аллаха, — приведя еще ряд подобных примеров, ар-Рази заявляет: — Все, о чем мы сказали, делает обращение к истолкованию неизбежным делом для всякого мыслящего человека» [37] . Для обозначения истолкования ар-Рази употребляет слово та’виль, и это — название определенного метода интерпретации сакрального Текста, при котором его содержание понимается метафорически. (Иногда этот метод интерпретации порусски называют аллегорическим.) Принцип та’виля достаточно прост: говорится одно, подразумевается другое. Например, говорится «рука», подразумевается «власть» или «сила», или «поддержка». И в этом уже заложена проблема. Метафорическая интерпретация всегда субъективна. И ее адекватность Божественному замыслу может быть подвергнута вполне обоснованному сомнению и отрицанию [38] . Иджтихад (нормотворчество на основе досконального знания экстенсифицированного сакрального Текста). Главный способ интенсификации экстенсифицированного сакрального Текста (Корана и достоверной Сунны) – это иджтихад, выведение из него норм, правил, установлений и суждений по частным и общим нововозникающим вопросам, по проблемам права, морали, вероучения, экономики, политики и т. п. — в соответствии с принятыми у профессионалов (улемов — религиозных ученых) правилами. Описание этих правил заняло бы слишком много места: их несколько лет изучают в высших исламских учебных заведениях. Для нас в рамках рассматриваемой темы важны два момента. Первое: правила иджтихада не заданы Откровением. Они — результат рационалистической (и рационализирующей) активности профессионального духовенства и исламских мыслителей на протяжении всей истории ислама. И этот рационализм — не аристотелевский. «Логика» иджтихада — не формальная логика [39] . Второе: результаты иджтихада суть некие тексты, которые могут быть классифицированы по различным сферам человеческой жизнедеятельности как правовые, вероучительные, моральные, политические, гигиенические и т. д. и т. п. При этом результаты иджтихада всегда субъективны — в том смысле, что являются результатами человеческой интеллектуальной активности, а также крайне диверсифицированы. Известный европейско-американский специалист по исламскому праву Йозеф (Джозеф) Шахт совершенно справедливо отмечал: «Исламский закон есть крайний пример прaва юристов. Он создавался и развивался независимыми специалистами». Это, кстати сказать, было причиной того, что «исламский закон никогда, ни в какой момент своей эволюции не был единообразным» [40] . Субъективностью и отсутствием единообразия характеризуются и вероучительные произведения — так называемые «доктрины», «кредо» (акида). Всякий уважающий себя суннитский улем считает своим долгом сочинить акиду, а то и несколько, и они различаются по содержанию, хотя, конечно, есть множество совпадающих моментов. Акиды сочиняются вплоть до настоящего времени и будут сочиняться в будущем [41] . Исключительно разнообразны всегда «авторские» фетвы — ответы исламских ученых на какие-то вопросы, которые ставят им верующие. Кроме того, они очень многочисленны. Собрание одних лишь фетв (без вероучительных и правовых трактатов) Ибн-Таймийи составляет полсотни томов, которые по объему текста превышают Коран не менее, чем в пятьдесят раз. Есть еще буквально невообразимое количество большущих трактатов по разным темам, которые тоже являются результатом иджтихада. В качестве единственного из буквально неисчислимого количества примеров можно было бы привести трактат всё того же Ибн-Таймийи «Метод Пророческой Сунны в опровержении речей шиитов-кадаритов» [42] . Иджтихад профанов. Нельзя не упомянуть

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: