Матбуоти кишвар ба кй хизмат мекунад?

Ҷовид МУҚИМ, бознашр аз «Нигох» №50 05.03.09.

11-уми март ба таъсиси аввалин рӯзномаи тоҷикӣ дар қаламрави Аморати Бухоро «Бухорои шариф» 97 сол мешавад. Ҳамин аст, ки 11-уми март дар Тоҷикистон чун Рӯзи матбуоти тоҷиктаҷлил мегардад. Рӯзномаи «Бухорои шариф» соли 1912 ба ҳайси як нашрияи хусусӣ ба вуҷуд омада, тӯли 10 моҳи чопаш барои дигаргунсозии тафаккури хонандагонаш саҳми арзанда гузоштааст.

Рӯзномаи «Бухорои шариф» бо ибтикори зиёиён Мирзо Муҳиддину Мирзо Сироҷ ва кӯмаки молиявии мудири чопхонаи Когон О. Левӣ таъсис ёфт. Тоҷири яҳудӣ О. Левӣ ношири рӯзнома буд. Вале ӯ моҳи августи соли 1913 бинобар кам даромад овардани рӯзнома аз ноширӣ даст кашид ва ҷавонбухориён бо роҳбарии Мирзо Муҳиддин худ чопи «Бухорои шариф»-ро идома доданд.

Мутаассифона, ин икдом дер давом накард: нашрияи мазкур, ки зери назорати сафорати Русия дар Бухоро чоп мешуд, бинобар ба сиёсат гаравиданаш, 2-юми январи соли 1913 баста шуд. Пас аз ин дар ҳудуди Бухоро ва Тоҷикистони имрӯза садҳо нашрияҳо рӯи чоп омаданд, ки ба касе ё гурӯҳе хизмат мекарданд.

Албатта, дар давраи шӯравӣ матбуот билкулл дар хизмати Ҳизби коммунистии СССР ва ҲК ҷумҳуриҳои иттифоқӣ буд. Он замон бе қарори Бюрои КМ ҲКИШ ҳатто ягон нашрияи нав таъсис намеёфт. Дар давраи Иттиҳоди Шӯравӣ матбуот дар ҷомеа мақоми хоси таъсиррасонӣ ба мафкураи мардум дошт. Инро имрӯз демократҳои Тоҷикистон, ки собиқ коммунистонанд, хуб медонанд ва бинобар ин бо ҳар роҳ мекӯшанд, ки матбуот ба мансабдорон хизмат бикунад.

Феълан дар Тоҷикистон беш аз 300 номгӯйи матбуоти даврӣ сабти ном шуда бошанд ҳам, пайваста ҳамаи онҳо чоп намешаванд. Аз ин теъдод ҳудуди 50 машрия дар бозор мавқеи худро пайдо карда, хонандаи худро дорад. Албатта, аксари нашрияҳои мазкур характери соф тиҷоратӣ дошта, маводи сиёсиву ҷамъиятӣ чоп намекунанд ва бо ин дар дигаргун сохтани тафаккури мардум камтар ё умуман таъсир намерасонанд. Агарчӣ бо кроссворду сканворд ва маводи соф варзишиву фароғатӣ низ метавон ба тафаккури ҷомеа таъсир расонд.

Пӯшида нест, ки имрӯз дар Тоҷикистон миёни хонандагон нуфузи матбуоти хусусӣ аз нашрияҳои давлатӣ бештар аст. Аз ин рӯ, матбуоти хусусӣ метавонад, ки дар ташаккули афкори ҷомеа саҳми зиёд дошта бошад. Ин нуктаро худи муассисони матбуоти хусусӣ ва мансабдорони ҳукуматӣ низ хуб дарк мекунанд. Ҳамин аст, ки солҳои охир аз ҷониби ҳукуматдорон ба тарафи худ ҷалб кардани нашрияҳои хусусии бонуфузи ҷамъиятиву сиёсӣ бо ҳар роҳу восита сурат гирифта истодааст.

Ин амал бо ҷалби фаъоли ноширон ба чорабиниҳои ҳукумати, бо нишону ифтихорнома қадр кардани онҳо, муайян кардани баъзе имтиёзҳо ва ҳатто чашм пӯшидан ба баъзе «хато»-и фаъолияташон сурат мегирад.

Бояд гуфт, ки ин амал то андозае ба мансабдорони ҳукуматӣ даст додааст. Аз ҷумла, агар чанд сол қабл ба сафарҳои президенти ҷумҳурӣ ба хориҷи кишвар танҳо медиамагнатҳои Тоҷикистон Акбаралй САТТОРОВ, Умед БОБОХОНОВ ва Шариф ҲАМДАМОВ даъват мешуда бошанд, ҳоло муассиси оҷонсии иттилоотии «Авесто» Зафар Абдуллоев ва чанде дигарон низ ба ин марҳамати ҳукуматдорон шарафёб шудаанд.

Пас аз ин сафарҳо дар нашрияҳои хусусӣ мақолаву ҳисоботҳо, ки ба манфиати мансабдорони ҳукуматӣ аст, чоп мешаванд. Албатта, дар ин ҳолат беғараз будани ин матолиб зери шубҳа мемонад.

Бояд гуфт, ки муассисони нашрияҳои ҳусусӣ, барои дар сатҳи ҳукумати шинохтаву этироф шуданашон аз сенарияи маъмӯлии санҷидашуда истифода мекунанд. Сараввал дар нашрияи нав таъсис мансабдорони ҳукуматӣ зери тозиёнаи танқид гирифта мешаванд. Ин барои ноширон ду манфиат дорад: якум, теъдоди муштариёни газетаро, ки ташнаи чопи ҳақиқатанд, зиёд мекунад; дуюм, алови чашми ҳукуматдоронро гирифта, аз нерӯи муассир будани нашрия дарак медиҳад. Яъне бо ин васила муассисони нашрия бо як тир ду фохтак мезананд. Аввалан, ноширон шумораи хонандагонашонро зиёд карда, бо ин даромадашонро меафзоянд. Сониян, таваҷҷӯҳи мансабдоронро ба худ ҷалб мекунанд, ки ин минбаъдба ҳамкории дуҷониба меорад.

Ногуфта намонад, ки солҳои охир ҳукуматдорон аз хизмати матбуоти хусусӣ дар пиёда кардани сиёсати худ ба моҳирӣ истифода карда истодаанд. Яъне, дар матбуоти хусусй матлаби фармоишие чоп мешавад, ки онро ҳукуматдорон барои халалдор накардани муносибатҳои дипломатӣ наметавонанд дар нашрияҳои давлатӣ ба табъ расонанд.

Масалан, дар инъикоси вокуниши «аҳли ҷомеа»-и Тоҷикистон ба сафари президенти Русия Дмитрий Медведев ба Ӯзбекистон ва сухани ӯ вобаста ба сохтмони НБО-и Роғун ин хеле рӯшан ба чашм мерасад. Чунин мисоли пешниҳоди мавзӯъ ва ҳатто маводи чопии фармоишӣ хеле зиёд аст.

Мо ҳоло дар бораи пиари ниҳонии нашрияҳои хусусиву давлатӣ ҳарф намезанем, зеро ин амал имрӯз як кори оддӣ гаштааст. Масалан, ҳафтаи охири моҳи феврали соли равон баъзе нашрияҳо дар бораи кушодашавии меҳмонхонаи «Hyatt Regency Dushanbe» мавод чоп карданд, ки барои ин амал хазор сомонӣ хизматона ваъда шуда буд. Шунидаам, ки як муассиси нашрия аз мухбиронаш мепурсидааст, ки барои чопи мавод ҷониби манфиатдор чанд пул медиҳад?

Собиқ корманди маъруфи рӯзномаи «Ню-Йорк Таймс» Б. Эткинсон ҳанӯз дар замони худ вобаста ба ғаразнокии навиштаҳои журналистон чунин гуфта буд:

«… саҳми зиёди субъективият ҳанӯз дар муайян кардани чӣ хабар аст ва чӣ хабар нест, маълум мегардад. Қурби саҳмияҳои биржаҳо ва ҷадвали ҳаракати киштиҳо ягона маводи рӯзномаҳо аст, ки ғаразнок нестанд».

Ба қавли журналисти америкоӣ қариб ҳамаи навиштаи нашрияҳо ҳадаф ё ғаразе доранд. Ин гуфтаи Б. Эткинсон имрӯз ҳам аҳамияти худро гум накардааст ва баракс дар шароити глобализатсияи иттилоот ва инҳисороти ВАО муҳим мебошад.

Бояд гуфт, ки созмонҳои байналхалқии хориҷӣ аксаран дар таъсис ва рушди матбуоти хусусии Тоҷикистон саҳм доранд. Зеро ноширон, ки дар гузашта худ журналист буданд, аз бобояшон барои таъсиси газета маблағҳои калон мерос нагирифтаанд. Масъулони созмонхои байнихалқии хориҷй, ки баъзе нашрияҳоро бо грант ва чопи пулакии рекламаашон дастгирӣ мекунанд, барои андешаанд, ки ҳар кадар матбуоти хусусй зиёд шавад, ҳамон қадар гуногунандешӣ ва озодбаёнӣ бештар мегардад.

Ин андеша дар шароити феълии Тоҷикистон чандон дуруст нест. Зеро аввалан, ҳадафи асосии муассисон аз чопи рӯзнома тиҷорат аст ва онҳо барои ривоҷи бизнеси худ кӯшиш мекунанд. Дуввум, мансабдорони ҳукуматӣ кӯшиш мекунанд, ки ба чопи маводи зидди манфиаташон дар матбуот роҳ надиҳанд. Роҳҳои таъсиррасонӣ ҳамеша ёфт мешаванд. Чанд сол кабл баста шудани рӯзномаҳои «Нерӯи сухан» ва «Рӯзи нав» мисоли рӯшани ин гуфтаҳост.

Воқеъан ҳам, ҳадафи асосии муассисони нашрияҳои хусусӣ ин аввало ба даст овардани манфиати молӣ аст. Ҳамин аст, ки онҳо мекӯшанд бо ҳукуматдорон муросо кунанд, то ин ки онҳо ба бизнесашон халал нарасонанд. Ин ҷо як созиши нонавиштае байни ноширон ва ҳукуматдорон ба миён омадааст: «Ту маро танқид намекунӣ, ман ба бизнеси ту кор намегирам». Аз ин амал ҳар ду ҷониб манфиат дида, розианд.

Ана, ҳамин аст, ки дар нашрияҳои медиамагнатҳо ҳукумат ба вижа роҳбарони вазоратҳои асосӣ танқид намешаванд. Ба ғайри ин, манфиатҳои молӣ ноширонро водор мекунад, ки ба сармоядоре, ширкате, ҳизбе ё гурӯҳе низ хизмат кунанд. Агар аз маводи рекламавӣ ин амал рӯшан бошад, пас дар матолибе, ки пиари ниҳонй шудааст, на ҳамаи хонандагон метавонанд ғаразнок будани онро пай баранд. Воқеан, на ҳамаи хонандагон пай мебаранд, ки имрӯз дар Тоҷикистон матбуот ба чанд хоҷа хизмат мекунад.

One Response

  1. Хайр чй? ВАО-и Тоҷикистон бозор буд ва бозор монд. Муассисони нашрияхои ба истилох мустакил, бе он ки сатхи матолиби нашрияхояшонро муассиру муосир намоянд, хамоно чашми тамаъ ба кисаи мардуми бечора духтаанд.
    Мо ягон бор надидем, ки Фараж, Нигох, Милат, Азия-плюс, Начот, Точикистон ва … чиноятхои хукумат ва шахсан Эмомалй Рахмон дар баробари миллат ва Сарконун матлаби мушаххасе чоп карда бошанд. Кучо расад ба Чумхурияту, Садои мардум, Минбари халк ва радиою ТВТ ва ТВС!

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: