Пархоши абадии дин ва хирад?

Устод

Худоро нест накунед, ки занҳо нофармон мешаванд (занҳо оборзет мекунанд) навишт як хонандаи ин баҳс. Яъне тарсонданист, ки бехудой ҳам ба бисёрзании баъзеҳо хотима медиҳаду ҳам пояҳои ахлоқиро хароб мекунад.

Бисёрзаниро баъзе динҳо махҳум мекунанд. Дар ислом ҳам ҳатмй нест, аммо ичозат додааст.

Дар бахс оиди фалсафаи Юнони ва муносибати ислом ба он низ барраси шуда истодааст. Бояд тазаккур дод, ки муносибати рухониёни масехи низ ба осори файласуфони Юнони аз чумла Сукрот, Афлотун ва Арасту бад буд, хондани осори ононро манъ мекарданд. Зеро аз Сукрот сар карда хама файласуфон ба дин вобаста надоштани ахлокро дар чомеа доимо таъкид менамуданд. Сукрот таъсири динро ба ахлок тамоман рад мекунад ва даъват пеш овардааст, ки худро бишносанд ва дар худ асосхои ахлокиро кашф намоянд. Шогирди у Афлотун таълимоти Сукротро ривоч бахшида дониш ва хакикатро тахкурсии бинои ахлок хисобид.

Асоси накукори дар дониш аст, – мегуфт у, – надонистан манбаи асосии бадист.

Мардуми Аврупо хазор сол пеш тавонист ба манъкунихои диндорон эътибор надода фалсафаи юнониро асоси илми худ намуда ба пешрафти азими илму фарханг муваффак шавад. Холо хам осори онхо асоси илми муосирро ташкил мекунад.

Аммо дар Ирону Осиёи Маркази, ки ин чо низ тамаддуни бузурге – бузургтар аз хама тамаддунхои дигар вучуд дошт, ислом ба хама сохахои хаёт (аз мактабу мадраса сар карда) рох ёфт. Сино, Фороби, Беруни ва дигар донишмандони машхуре, ки мехостанд дар ин сарзамин илму дониш, ахлок бар зербинои фалсафа ва мантики юнони карор гирад ва дар ин бобат дар он шароити вазнин осори зиёде навишта парчами хирадгароиро баланд бардоранд, аз чониби Газоли ва уламои ба у монанд саркуб шуданд.

Охирин намояндаи хирадгарои Хайём буд, ки афкораш дар рубоиёташ таъсири амике дорад.

Афлотун адолатро асоси хамзистии осоиштаи одамон ва мувофикат дар чомеа медонад. Ин аз табиати одимизод бармеояд, – мегуяд у.

Хамин тавр Сукроту Афлотун тавонистанд пояхои , Этика-мачмуаи донишхо оид ба ахлокро ба вучуд оваранд, ки ин акидахо пойбанди на дини насронисту на дини исломи.

Онхо маъновиёти инсонро аз се бахш иборат медонистанд: Хирадманди, часорат ва каноатпешаги. Аммо Мухаббати одамонро ба хамдигар болотар гузошта пайванди Накукори ва Мехру Мухаббатро – камоли матлуби хама гуна дусти ва мувофикат дар чомеа медонистанд.

Дар осори Афлотун акидахое низ буданд, ки онхоро кабул кардан мумкин нест, Афлотун низ одам буд ва хато мекард. Аммо рушанфикрони Аврупо тавонистанд, акидахои галати у ва дигар файласуфони юнониро канор гузошта он акидахое, ки барои ривочи хирадгарои ва чомеаи пешкадам зарур аст, дастури асосии зербинои илми карор диханд.

Дар Точикистон дар кадимзамон чи тавр буд холо низ хамонро мушохида мекунем. Рухониён баъди сари Сино он вазъеро ба вучуд оварда тавонистанд, ки акидахои галати Сино афзалият пайдо кунад, хирадгароии у канор гузошта шавад ё тамоман фаромуш гардад.

Идомаи чунин кушишхоро дар асри 20 ва дар асри 21 низ дидем. Чаро блоги Герби шердор навистааст, ки чашни 1030 – солагии Синоро гузаронидан зарур аст? Мо точикон холо хама осорхои Синоро тарчума ва чоп накардаем ва он осорхоеро, ки чоп шудааст, ё нахондаем ё оиди акидахои у андеша нанамудаем.

Донишмандони точик оиди хирадгароии Сино осори хуб эчод намуда барои мардум шарху тафсири фахмотар нанавиштаанд.

Блоги “Андеша” бо ин бахс барои худошиносии точикон сахми бузурге гузошта истодааст ва барои идомаи он бобхои нав бояд кушод.

Кушиши Сино барои баркарор кардани хирадгарои кушиш барои баркарор кардани асли ориёнажодон аст.

Хирадгарои буд, ки ориёихо пеш аз хама дигар халкхои чахон чарху ароба офариданд. Хирадгарои буд, ки формулаи бехтарину комилтарини ахлоки – Пиндори нек, гуфтори нек, ва кирдори нек офарида шуд.

Сипас онхое, ки ба кавли Фирдавси шири шутур мехурданду сусмор аз биёбонхои Арабистон чун муру малах ба Эрону Осиёи Маркази фуру рехтанд ва динеро, ки ба акоиди кабилахои араб асос ёфта буд ба мутамаддинтарин мардуми чахон зуран бор карданд. Асли масъала ба дини ислом бовар кардан ё накардан нест. Чун ин кор хусусист, касе ки хохад бовар мекунад, нахохад не.

Асли масъала он аст, ки агар мо аз нажоди ориёи бошем, ба хирадгарои, ки чавхари он аст, бармегардем ё на?

148 Responses

  1. Ин пархош то замони пирузии комили хирад бар таъассуб ва курбоварй идома хохад дошт.

  2. Бахси “дин ва хирад” ки то ин замон давом дошт, хуб буд. Аммо холо, ки натичагирии сатхи сурат гирифтааст, андешаи моро нисбати Андеша дорад тагйир медихад. Чун мутахассиси дин нестем, хубтараш аз гуфтани суханхои бемаврид худдори кунем. Динро ки офарид? Худо! Худо кист? Холики мо. Аммо вакте мо бахси “дин ва хирад” мегуем, фикр мекунам, ки боз хам мантикан хато мекунем. Агар динро (фаразан Исломро) хамчун “хиради худованди” барои бандагонаш гуфтан мумкин бошад, пас он бо хиради мо танокуз дорад? Оё банда дар баробари холики худ хирадмандтар аст? Агар хиради инсони бар пояи дин (инчо хатман Ислом дар назар нест) асос наёфта бошад, пас он аз кучо сарчашма мегирад? Яъне боз бехудои? Пас чаро Ленинро бад мегуед??? Биёед духура рафтор накунем. Ё сабаб ин бошад, ки чун аксар вакт “кувваи бади бар неки дорад галаба мекунад”?

  3. Дин на хамеша хирад буда. Инсони имрузй ба адёни даврони кадим — бисёрхудой ё мазохиби имрузии кабоили африкой ришханд мезанад.

    Аммо дин дар бархе аз марохили торих накши мухаррикро бозидааст ва хирадро ба сатхи олитаре расонда.

    Пас боз хам дин ва хирад аз хам чудоянд, харчанд метавонанд на хатман хилофи хам бошанд.

  4. Brave,

    Шумо чи далеле доред, ки ислом дини Худованд аст? Тамоми далелхо хилофи иддаъои шумоянд. пайравони мутаъассиби хамаи динхо, аз чумла динхои ибтидоии африкои, хамин сухани шуморо мегуянд. Оё бояд ба харфи онхо бовар кард? Хирад пазирои он нест. Пас чаро бояд ба исрори шумо бовар кунем? Хирад бо чустучу ва тафаххус дар Куръону суннати паёмбар мегуяд, ки як дини кабилаии арабй наметавонад рохе бошад, ки Худованд барои мо нишон додааст. Натичаи он хидояти галатро дар чахони гирифтори исломи имруз мебинем.

    http://tabaraxe.wordpress.com/

  5. Мафхумхои “араби”, “турки” ифодахои кухнаи пусида. Бояд дар садаи 21 дигар “умумибашари” гуфт.
    Сониян, Саидюнуси азиз ин кадар ба шумо хикмат гуфт, ки нафахмидед. Пас азон гуфтан ба чунин гуше фикр мекунам, ки зарурат надорад. Ва нихоят, агар Шумо аз хад доно бошед, биед ба мо исбот кунед, ки дини ислом аз Худо нест. Дар он хол мо хам ба арзишхои воло шумо мисли “тачовузи авлоди” эхтиром коил хохем шуд.

  6. ба tabaraxe

    “делелдори гиромй” наметавонед ,ки акидаи худро ба мо ошкоро баён кунед ?
    лек ,илтисмос, бе шаф-шафу ва агар илочаш бошад бе иборахои нафталинзадаи “атеизми илмй”…

  7. Дакикан. Чун он мафхумхо кухна шудаанд, ислом хам ба унвони як дини арабй кухна ва мансух аст ва онро бояд канор гузошт, то рох ба суи Хирад боз шавад.

    Сайидюнус то кунун натавонистааст хатто як маврид аз эродхои моро бо бурхону далел аз Куръон рад кунад. Хар чи то холо гуфта, бардошта аз китобхои исломии фарсуда асту дигар хеч ва танхо шеваи истидлоли уро баён мекунад. Аммо бо такя ба он шеваи кухна Сайидюнус натавонистааст собит кунад, ки Куръон беайб аст ва вахй вокеъият дорад ва Аллох Худованд аст. Барои иттилоъоти бештар дар бораи иддаъохои мо навиштахои пешинро мурур кунед, ки саропо пур аз далелхои котеъ аст. Аз чумла дар бораи арабй будани ислом ба таъкиди худи Куръон, занситезу донишситез будани он ва саропо пур аз танокуз ва баёнхои зидду накиз будани Куръон.

    Агар дар ин бора ба матлаби бештар ниёз доред, ба зудй дар Табарнома мунташир хохад шуд.

    http://tabaraxe.wordpress.com/

  8. Посухи ахир хитоб ба Brave буд.

    Самир, баёнатонро равшантар кунед ва бидуни пирояи тамасхур ба миён бигзоред, то ба он таваччух шавад. Далелхои ибтидоиро метавонед дар Табарнома бихонед.

    http://tabaraxe.wordpress.com/

  9. Вакте Исломро кухна гуем, пас динхои пеш аз он буда пусидаанд. Аз ин ру, “кухна” бех аз пусида. Ман ба ин нафаро хамчун материалист гап мезанам, зеро эшон то он чизеро ба таври содда набинанд, бовар надоранд. Агар дину эътикод хамин бошад, пас ин эътикоди соддалавхона аст. Ба мисли ин ки кудакро то насузони аз оташ натарсад.
    Сониян, “Гарат айбчуи бувад дар сиришт,
    Набини зи товус чуз пои зишт”.
    Инчо “товус”-и ман дар назар дошта, хеч чои зишт хам надорад.

  10. Brave,

    Ин ки мегуи товусат хеч айб надорад, ношй аз таъассубат аст, на хирад. Вагарна товусат хусни чандоне надорад, ки бад-он бинозй ва саропо нукс аст. Куръоне, ки дар даххо маврид мегуяд вижаи арабхост, китобе, ки занро ними мард медонад, мусхафе, ки хитоб ба арабхо ва он хам танхо мардхои араб навишта шуда, дине, ки “дониш”-ро мутародифи “имон” медонад ва илмхои дигарро музирр мехонад, китобе, ки намедонад Салоса (Троица)-и масехиён шомили чи касон (худоён)-е мешавад ва дар баёни он дучори иштибох мешавад ва садхо иштибохи илмй онро комилан махдуш кардааст, хатто дар замони бурузаш барои бисёре аз мардуми чахон, аз чумла мо пусида буд. Сухбат аз кидмату нав будан нест. Сухбат аз пусидагии идеяхо ва андешахои куръонй аст.

  11. Гуфтаги барин, инчо бояд инсонхо бо забони калам сухан гуянд, на табар.
    Сониян. Ба хеч кори неке камар набастаед. Табар-дия. Агар хунаратон бошад, мархамат дар ободии кишваре, ки бисер ба аклхои тоза ниёз дорад, сахмгузор шавед. Аз фалсафафуруши чи суд.
    Баъдан, шарт аст, ки мисли хамон гудак сузед? Эхтиет кардан даркор, “издивочи хамчинсхо” дар пеш ку.

  12. *бубахшед, “издивочи авлоди” гуфтани будам

  13. Табар,
    Шумо ҳеч андешидед, ки то ин чо чуз иддаопарокани чизе аз дастатон барнамеояд? Оё шумо лаҳзае ба ин фикр наяфтодед, ки шояд шумо бардошти нодуруст аз мафоҳими қуръони мекунед?
    Тамоми ишколоти шумо посухи худро пайдо карданд. Аммо медонед чаро шумо пофишори доред, ки ишколотатон посухи худро наёфта?
    Чун шумо бардоште мантикона ва сахех, аз сухани сарехи мунозири худ накардед, то чи расад ба мафохими волои қуръони.
    Вақте ин чониб дар он нома ба Фаромарз, баъд аз чидани сурати қиёси ғалати ў гуфтам: “Дар ин истидлол ё бурҳоне, ки иқома кардед, ҷуз Суғрои шумо (ки “Ибни Сино файласуф аст ва кутуби Юнон шарҳу тавзеҳ додааст”) бақияи маворид (Кубро ва Натиҷа) на танҳо аз лиҳози имкони ақлӣ ғалатанд, балки ҳатто аз назари вуқўи он дар воқеъ нодурустанд”.
    Шумо гуфтед: “Куброву сугрое хам ки аз кавли Фаромарз чидаед, дидгохи у дар бораи Сино ва дигар бузургони эронй ё точикро таъйид мекунад. Бо ин ки шумо онро «масхара» медонед”.
    Баъд аз чунин бардошт, оё воқеан сазовор аст инсон ба ёваҳои шумо эътимод намояд ва ё онро ба сурати ишколи илми бипазирад?
    Комёб бошед.

  14. Сайидюнус,

    Бароятон пур ошкор аст, ки то ин чо хеч каломе дар радди иддаъохои на ман ва на Фаромарз пеш наовардаед. Мо бод мегуему шумо бод. Мегуям, Куръон Марямро ба иштибох чузъи Салосаи масехй медонад. Мегуед, дар кучои Куръон? Бо ин ки ду далел аз худи Куръон меоварам. Боз хам бо тавассул ба таъассуб мегуед, на, ин бардошт галат аст. Дар холе ки Аллох Марямро дар канори Масех карор дода ва гуфтааст, ба ин ду ба унвони худо (маъбуд) нигох накунед, ки инхо одамони одй буданду нон мехурданд.

    Ва хамин тавр дар бораи арабй будани ислом ба таъйиди Аллох, занбадбинй ва бардошти галати Куръон аз мафхуми “дониш” шумо натавонистед раддияе дархури таваччух бинависед. Ба чои он китобхои гардгирифтаро варак задеду рунависхоеро аз бахси фалсафаи кухан ва хикмати исломй овардед, ки иртиботи мустакиме бо иддаъохои мо надошт. Шумо сахт дар банди таъассубед, Сайид. Худо кувват!

  15. Brave,

    Аз андарзатон муташаккирам. Аммо ин чумлаи шумо ба тафсир ниёз дорад:

    “Баъдан, шарт аст, ки мисли хамон гудак сузед?”

    Манзуратон чй буд?

  16. tabaraxe

    ошкоро мегуям ба “зардуштон”-и аламзада.

    Таърихан исбот шуда ,ки Fалабаи Ислом дар осиёи миёна бар динхои аввала, дар асоси Хак будан ва кабул шудан аз тарафи ахолии ин минтакахо буд, на аз руи фишори силохбадастони араб.
    1-. Шумораи лашкарони мусалмонон (амир Кутайба) барои фишори мусаллахона бар
    ахолии минтака (О.Миена) тамоман ночиз буд ва хатто барои стратегияи галаба бар армияхои яке аз хукуматхои О.М. мувофикат намекард. Яъне галабаи Ислом дар О.М, решахои сиёси дорад на харбй.
    2- Агар “ислом” танхо бо кувваи зури дар байни мардум шинонда мешуд , у хатман баъд аз рафтани
    кушунхои (каммикдори) арабхо аз байн мерафт.
    Ё дар айёми истилогарони турку мугул ислом нопадид мегашту дину урфияти онхо боки мемонд.
    Аммо баръакс шуд, баро шахси бохирад , хамин далелхо басанд , ки дини муъмини Исломро на бо
    зурй чори намуданд балки ,мардум дар баробари шинохтани дини “нав-Ислом” ботил будани динхои
    пештараи худро ба зуди дарк намуданд ва пайравони Ислом гаштанд , ба гайраз баъзе “пешонатангон”.

  17. ба tabaraxe , фаромарз ва дигар

    а “зардуштон”-и аамзадаву ,”Омун”-парастони асри 21.

    Таърихан исбот шуда ,ки Fалабаи Ислом дар осиёи миёна бар динхои аввала, дар асоси Хак будан ва кабул шудан аз тарафи ахолии ин минтакахо буд, на аз руи фишори силохбадастони араб.
    1-. Шумораи лашкарони мусалмонон (амир Кутайба) барои фишори мусаллахона бар
    ахолии минтака (О.Миена) тамоман ночиз буд ва хатто барои стратегияи галаба бар армияхои яке аз хукуматхои О.М. мувофикат намекард. Яъне галабаи Ислом дар О.М, решахои сиёси дорад на харбй.
    2- Агар “ислом” танхо бо кувваи зури дар байни мардум шинонда мешуд , у хатман баъд аз рафтани
    кушунхои (каммикдори) арабхо аз байн мерафт.
    3- дар айёми истилогарони турку мугул ислом нопадид мегашту дину урфияти онхо боки мемонд.
    Аммо баръакс шуд.
    Баро шахси бохирад , хамин далелхо басанд , ки дини муъбини Исломро на бо зурй чори намуданд балки ,мардум дар баробари шинохтани дини “Ислом” ботил будани динхои пештараи худро ба зуди дарк намуданд ва пайравони Ислом гаштанд , ба гайраз баъзе “пешонатангон”.

  18. Самир,

    Дар бораи зури аблахонае, ки арабхо барои тахмили ислом бар эрониён дар Осиёи Миёна ва Ховари Миёна ба кор бурданд, ба зудй дар торнигори Табарнома матолиберо аз китобхои торихии исломй ва гайриисломй накл хохам кард. Ташаккур аз идеяе, ки додй.

    http://tabaraxe.wordpress.com/

  19. Як акъидаро танхо аъкидаи бехтар шикаст медихад на зурии аблахона.
    Вагарна бодиянишинони нимлуч бо найзаву камонхои сабук ,чи тавр артишхои садхохазораи аз сартопо зирехпуши Форсу Румро маглуб мекарданд?
    Атеизм ва коммунизм динро аз байн набурд,
    мардум ба социализм имон наоваданд ва кабулаш
    накардан-СССР шикаст хурд. Такдири дини расмии империя форсхо хам чунин буд , факат каме тул кашид.

  20. Дар боби кушиши паёмбари ислом Мухаммад барои меъёрхои ахлокии мусалмононро таъйин намудан бисёр харф задан мумкин аст. Аммо у ва уламои ислом натавонистанд, ки як бинои мустахками ахлокиро ба вучуд оваранд. Ин сабабхои зиёд дорад.

    Сабаби аввалин аз чониби худи расули худо ва муллохо риоя нагардидани бархе аз онхост. Масалан никохи байни хешовандони наздикро манъ намуда худи Мухаммад ду бор онро сарфи назар мекунад ва барои сафед кардани у Аллох оятхои нав мефиристад. Агар манъкунии никох байни хешовандони наздик, чих еле ки хозир хаст, бар асоси хулосахои тибби мебуд, яъне бар асоси бовар неву хулосаи илми мебуд, чунин ихтилоф рух намедод. Холо хам дар баъзе дехоти Точикистон никох байни хешовандони таркиби хунашон ба хам наздик мушохида мешавад. Кучост таъсири дини ислом?

    Бо кабули ислом феълу хуи арабхои Хичоз дигар нашуд. Агар онхо пеш аз ислом моли кабилахои дигарро горат мекарданд, зану фарзандони онхоро ба гулом табдил медоданд, бо бахонаи густариши дини ислом хамин амалро зидди халкхои дигар такрор мекарданд.

    Горат кардани номусулмонхо савоб дониста шуд.

    Акнун як мисол аз адабиёт, аз хаёти Хоча Хофиз меорем (аз китоби М.Мутаххари, «Хофиз ва ирфон»). Мисраи аввали газали якум, ки дар девони Хофиз омадааст:

    Ало ё айюхассоки, адир каъсан ва новилхо,
    Ки ишк осон намуд аввал, вале афтод мушкилхо.

    мазмуни як мисраи шоир Язид аст.

    Таворуди афкор аст ё дуздист, фарке нест, мол моли Язид аст. Ба ин сабаб Хофизро таъна задаанд.

    Ахлии Шерози ба максади сафед кардани ин хамшахрии худ, навиштааст:

    Хоча Хофизро шабе дидам ба хоб,
    Гуфтам: Эй дар фазлу дониш бехамол,
    Аз чи басти бар худ ин шеъри Язид,
    Бо вучуди ин хама фазлу камол?
    Гуфт: Вокиф нести, з-ин масъала?
    Моли кофир хаст бар муъмин халол.

    Яъне моли кофиронро (яъне гайримусулмононро) чи кадаре бидуздед, бар шумо халол будааст? Оё бо ин нормаи ахлокии асримиёнаги дар замони муосир як руз хам зиндаги карда мешавад?

    Азбаски арабхо бачабозиро бо худ ба Эрон оварда онро ба нормаи ахлоки табдил додаанд, Хофизи бузургвор сароидааст:

    Гар он ширинписар хунам бирезад,
    Дило, чун шири модар кун халолаш.

    Магар чунин нормахои ахлокиро мувофик ба ахлоки чахони имрузи хисоб метавон кард? Барои чунин гапхо на Хофиз калтак хурдаасту на шоирони дигар. Баракс охирин амиралмуъминини Бухоро Сайид Олимхон бачабози дарачаи аввал буд.

    Азбаски чунин байтхо хоси тамаддуни мо нест, онхоро аз китобхо бояд берун андохт.

  21. Як тафовути усулй ин чост. Куръон китоби осмонист, харчанд аз тарафи инсонхо китобат шудааст ва шояд аз датси инсонхо нуксе дар он рох ёфтааст.

    Аз он чо мегуям, ки танокузе дар матн вокеан вучуд дорад. Чаро бояд ингуна наандешид, ки вайхи илохй бо дасти инсонхо таматтуъе аз иштибохот набардошта бошад.

    Дар айни замон Куръон китоби мукаддаси милюнхост ва бояд ба худ ин ичозаро надихем, ки ба иззати нафси онхо бирасем. Худ метавонем, мусулмон ё номусулмон бошем, аммо чаро бояд ба эътикодоти дигарон зарба зад? Оё ин чо хадафе хаст ва агар хаст чист? Ва оё чунин арзишеро дорад?

  22. Сайидюнус:

    ////Вақте ин чониб дар он нома ба Фаромарз, баъд аз чидани сурати қиёси ғалати ў гуфтам: “Дар ин истидлол ё бурҳоне, ки иқома кардед, ҷуз Суғрои шумо (ки “Ибни Сино файласуф аст ва кутуби Юнон шарҳу тавзеҳ додааст”) бақияи маворид (Кубро ва Натиҷа) на танҳо аз лиҳози имкони ақлӣ ғалатанд, балки ҳатто аз назари вуқўи он дар воқеъ нодурустанд”.////

    Навишторе багоят ахмакона! Бигу, ки ба чи равиши акли ту собит карди, ки ончи ман гуфтам аз “лиҳози имкони акли” галатанд?

    Хамин ки Сино умри дарози худро сарфи фалсафаи Юнон кардааст, долл бар ин аст, ки ба он таваччухе надошт, агар таваччух дошт, факех мешуд ва муфассири Куръон, монанди ту.

    Яъне Сино фалсафаи Юнонро бар Куръон ва харчи дар он аст ва хатто забони араби, ки забони Куръон аст, тарчех дода буд, ва бархе уламои давр хатто бар арабидонии у эрод гирифтаанд ва у ночор буд, ки араби ёд бигирад ва китобе дар бораи забони араби хам навишт, то ба онхо нишон бидихад, ки ин хунарро дорад. Манзураш танхо ба хотири нишон додани хунараш буд, на ба хотири мухаббаташ ба Куръон ва забони арабӣ.

    Холо худат бигу, чаро намерави ин хама вактро, ки дар инчо бехуда сарф мекуни, Қуръон бихони? Зеро аз он дигар сер шудаи ва мехоҳи чизи тозае дар ибни Сино пайдо куни, ки ба дардат хурад.

    Агар Сино ба Куръон аз огоз мушток буд, аз огози арабиро басахти меомухт ва тафосире дар Куръон менавишт, ва харгиз ёди фалсафаи Юнон намекард. Холо хамаи донишмандон дар донишгоххои муътабар бар ин назаранд, ки вай пайрави Арасту буд, то Муҳаммад.

    Чизи дигар бар хилофи мантики ту:

    Навиштаанд, ки Сино дар дарки фалсафа душвори дошт ва хар гох мушкиле пеш меомад, китобхояшро мегузошт, вузу мекарду ба масчид мерафт ва намоз мехонд, то замоне ки рушание дар халли мушкилаш падид ояд.

    Бо ин хол, боз навишта шуда, ки Сино 40 бор Метафизикаи Арастуро хонда буд, то чое ки калимоти онро азёд карда буд, вале маъонии онро харгиз намефахмид ва инхо хама барои у мубхам буд. Вале як руз вай тафсири кучаке аз Форобиро пайдо кард, ба се дирҳам харид ва чун онро хонд, тамомии китоби Арасту барои у мафхум шуд.

    Холо бубин, ки Сино мерафт ва ба худо руй меовард то мушкилаш халл шавад, вале 40 бор хонд ва шояд бештар аз он ба масчид рафт ва ба Худо руй овард, вале мушкилаш халл нашуд, магар ин ки китобе ёфт, ки шархи хикмати Арасту дар он мундарич буд. Китобе замини аз Фороби, ки рахнамои Сино шуд.

    Холо бубин, ки кадом равиш дар халли мушкили вай муассир будааст? Намозхони ва ибодат ва имони куркурона ба ислом ва Аллох ё равиши дурусту окилонаи пайдо кардани манбаъ ва хондану фахмидани мавзуъ?

    Ин бз хам собит мекунад, ки равишхои акли танхо рохи расидан ба хакикат аст ва хеч гуна имон ва курбовари масъаларо халл намекунад.

    Зихи хирад!

  23. Ин хам намунае аз пархоши абадии дин ва дониш аст:

    http://balatarin.com/topic/2008/7/22/1001709

    صدور حکم سنگسار برای ۹ نفر در ایران

    روزنامه گاردین چاپ لندن نوشته است که هشت زن و یک مرد در ایران به جرم زنا به سنگسار محکوم شده اند . این روزنامه به نقل از شادی صدر، حقوقدان و از مدافعان برجسته حقوق بشر در ایران، در مورد این هشت محکوم به سنگسار می نویسد که “این زنان اکثرا از طبقات کم سواد جامعه هستند و پول کافی و دسترسی به وکیل مدافع نداشته اند و بسیاری از آنان زبان فارسی را به خوبی نمی فهمند در حالیکه بازجویی ها به فارسی صورت گرفته است.” شادی صدر گفته است که احکام جدید حاصل فضای سرکوب سیاسی و تسلط بنیادگرایی دینی بر ایران است که به واسطه آن، نمایندگان مجلس خود را در گذراندن قوانین هرچه سختگیرانه تر آزاد می بینند و با ارائه طرح جدید قانون مجازات اسلامی، در صدد تصویب مجازات هایی مانند حکم اعدام برای متهمان به جادوگری و تنبیه های بدنی مانند درآوردن چشم و قطع اندام ها برآمده اند.

    توسط america در بخش جامعه فرستاده شده ۷ ماه قبل شامل ۱۵ لینک

  24. Ба хама:

    Бубинед, ҳақиқат чизе нест, ки ба хосту майл ва рағбати мо бастагӣ дошта бошад. Яъне ончо мо мехоҳем, лузуман ҳақиқат нест!

    Ҳақаиат берун аз иродаи инсон, ба худии худ вуҷуд дорад ва барои он ки онро дарк кунӣ, ҳазорон роҳ ва равиши илмӣ ҳаст, ва ҳеч ниёзе ба имон ва курбоварӣ нест.

    Иштибоҳи аслӣ, ки тарафдорони имон ва курбоварон мекунанд, ин аст, ки онҳо гумон мекунанд, ки ба ҳарчи онҳо имон доранд, он ҳакикат аст, ва ҳарчи онҳо имон надоранд, ботил аст. Аз диди онҳо, ҳарчи аз они онҳост, ҳақиқат ва ҳарчи аз дигарон, дуруг аст.

    Онҳо фаромуш кардаанд, ки дар хонаводаи мусалмон таваллуд шудани онҳо тасодуфе беш нест ва ин далел намешавад, ки ҳақоиқи илмиро радд кунанд ва гуянд, ки “ҳарчи имони ман аст, рост аст!”, ки ин камоли бехирадӣ аст.

    Ба ин далел, аз тарафдориҳои куркурона даст бардоред, ва бетарафона дар ашё ва мавчудот нигаред, шеваи илм хамин аст ва хар кас, ки илм меомузад танхо ба ин хотир ки бовари куркуронаи худро “исбот” кунад, ба илм хиёнат кардааст, ҳарчанд шояд барои дину мазҳаби худаш хидмати “арзандае” карда бошад.

    Илм бетарафӣ, диққат, садоқат мехоҳад, ва ҳар гуна гаразе бо руху равони илм дар тазодд аст. ба хамин дале, пеш аз он ки иддаъои маърифат куни, аввал собит кун, ки гараз надори ва харчи мегуйи бетарафона аст.

    Аз ин шеҷва бояд дар тамомии масоил, чи дин, чи сиёсат, си чомеъа, чи иктисод, чи хар бахши дигаре аз зиндаги бояд кор гирифт.

    Хирад рахнамун!

  25. Рустами азиз,
    Ин ҷониб нигаронии шуморо он ҷо ки мефармоед: “Дар айни замон Куръон китоби мукаддаси милюнхост ва бояд ба худ ин ичозаро надихем, ки ба иззати нафси онхо бирасем”, дарк мекунам. Аммо ҳузури гиромиятон арз намуда бошам, ки мо мусалмонон, ба пайравӣ аз мантиқи нерўманди Қуръону матонати беназири гуфтору кирдори ҳазрати хатмимартабат Муҳаммади Мустафо (с) дар баробари мухолифон, ҳеҷ ҳаросе аз тарҳи ишколоте чун ишколоти амсоли Фаромарзу Табар надорем. Бигузор тарҳ кунанд, то касоне ки тавоноии посух ба онҳоро доранд посухашон бидиҳанд.
    Аслан тафовути оини поки ислом бо соири адён дар ҳамин нукта нуҳуфтааст, ки ислом на танҳо аз тарҳи чунин ишколот истиқбол мекунад, балки дар китоби осмониямон монанди чунин ишколоти бепоя (ки ҷуз иддао чизе дигар дарбар надорад)-ро нақл карда, ва посухашон ҳам додааст. Тоза, сухани эшон дар баробари мантиқи Қуръону Паёмбар (с), ду ҷумла бештар набуд: ё мегуфтанд мо пайрави ниёкони худем, ва ё ин ки мегуфтанд: Ҳар чи ту эй Муҳаммад мегўӣ, ҷуз афсонаи пешиниён нест. Магар имрўзиҳо ғайр аз ин мегўянд?
    “Ононро бад-он (чи иддао мекунанд) ҳеҷ донише нест. Инон ҷуз дурўғу газоф намегўянд. Ё ин ки (дар ин бора) ононро пеш аз Қуръон китобе додаем, ки бад-он чанг задаанд ва ба он эҳтиҷоҷ мекунанд? На, балки суханашон ҷуз ин нест: Мо падаронамонро бар оине ёфтаем ва мо бар пайи эшон раҳёфтаем” (Сураи Зухруф, оятҳои 20 ва 21).
    “Ва агар онон (мухолифони ислом) нишона ва далеле бубинанд, имон намеоваранд, ва он ҳангом ки назди ту оянд, онҳое ки кофир шудаанд, ситезакунон бо ту мегўянд: “Ин нест магар афсонаҳои пешиниён” (Сураи Анъо, ояти 25).
    Ва аммо посухи Қуръон дар баробари иддаоҳои пучи эшон, ҷуз эҳтиҷоҷ ба хираду дониш набуд, ва аз онон мехост:
    “Бурҳони худ биёваред агар рост мегўед” (Сураи Намл, ояти 64).
    Имрўзиҳо тафовуте бо мухолифини пешини ислом надоранд. Инон вақте эҳсос мекунанд, ки чизе барои гуфтан надоранд, ва дар хештан ҷуз эҳсоси заъфу нотавонӣ намекунанд, бубинед ба чи чизҳое чанг мезананд? “Ту дар ҳавза дарс хондаӣ”, “Ту нимчала мулло ҳастӣ”, “Дар Эрон касоне ба дор мераванд”.
    Шумо чӣ кор доред, ки мунозири шумо дар куҷо дарс хондааст? Оё муҳим он нест, ки посухи суханонаш бигардонед? Мунозири шумо чӣ кор дорад ба ин ки дар Эрон чӣ касоне зери дор мераванд ва чӣ касоне муҷозот мешаванд? Мунозири шумо тоҷик аст, ва ба тоҷик буданаш ифтихор мекунад, ва агар баҳси сиёсат пеш ояд, ҷуз бо сиёсати кишвари азизаш Тоҷикистон, ва масолеҳ ва манофеи он, коре ба касе дигар ва ё кишваре дигар надорад.
    Ва аммо ин ки тарҳи чунин иддаоҳо, зиён бар ислому пайравонаш ворид меоварад, ҳаргиз чунин нест. Аслан, ёдовар шуда бошам, ки мақбулияти ислом ва ҷаҳонӣ гардидани он, на танҳо марҳуни мантиқи нерўманд ва матонати гуфтору кирдори Паёмбари он аст, балки чун оини осмонист ва аз ҷониби Худо маҳфуз аст, то барпоии рўзи қиёмат, маорифаш дар дилҳо ҷо мегирад, ва муҳаббат ба Паёмбари он, ки ҳазрати Муҳаммад (с) аст, дар дили одамиён ҷойгир аст, бе он ки касе ононро ба он маҷбур карда бошад. Албатта ба ҷуз касоне ки диди бобасират надоранду аз хирад ҷуз номи он надонанд.
    Бе муносибат нест достоне дар ин замина, аз Сино (р) ва шогирдаш Баҳманёр (ки дар оини зардуштӣ ҳам буд) нақл кунам:
    “Рўзе Баҳманёр ба устоди худ Бўалӣ (р) гуфт: Шумо аз афроде ҳастед, ки агар иддаои паёмбарӣ бикунед, мардум мепазиранд ва воқеан аз хулуси ният имон бароятон меоваранд.
    Бўалӣ (р) гуфт: Ин суханон чист, ки ту мегўӣ? Ту намефаҳмӣ ки чӣ мегўӣ.
    Баҳманёр гуфт: На, матлаб ҳатман аз ҳамин қарор аст.
    Бўалӣ (р) хост амалан ба ў нишон бидиҳад, ки матлаб чунин нест, ва паёмбарӣ танҳо ба ин нест, ки чанд то сухани ҳикматомез ба забон оварӣ ва он гоҳ мардум атрофат гирд оянд, балки паёмбарӣ мақомест илоҳӣ, ки ҳар муддаиеро нашояд ба он мақом бирасад ва мавриди таъйиди илоҳӣ қарор гирад.
    Рўзгоре сипарӣ шуд, то он ки дар як шаби сарди зимистонӣ, ки он ду бо якдигар дар мусофират буданд ва барфи зиёде ҳам омада буд, наздики субҳ, ки муаззин аз болои манора азон мегуфт ва расид ба ин ҷо ки: “Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ” (Гувоҳӣ медиҳам, ки Муҳаммад фиристодаи Худост), Бўалӣ (р) Баҳманёрро садо кард ва гуфт: Бархез.
    Баҳманёр гуфт: Чӣ кор доред?
    Бўалӣ (р) гуфт: Хеле ташнаам, як зарф об барои ман бидеҳ то рафъи ташнагӣ кунам.
    Баҳманёр шурўъ кард ба истидлол кардан, ки устод! Худатон табиб ҳастед, беҳтар медонед, ки меъда вақте дар ҳоли илтиҳоб бошад, агар инсон оби сард бинўшад, меъда сард мешавад ва эҷоди беморӣ мекунад.
    Бўалӣ (р) гуфт: Ман табибам ва шумо шогирд ҳастед. Ман ташнаам, шумо барои ман об биёваред.
    Баҳманёр боз шурўъ кард ба истидлол кардан ва баҳона овардан, ки дуруст аст, ки шумо устод ҳастед, ва лекин ман хайри шуморо мехоҳам, ман агар хайри шуморо риоят кунам, беҳтар аз ин аст, ки амри шуморо итоат кунам.
    Пас аз он ки Бўалӣ (р) барои ў исбот кард, ки бархостан барои шогирдаш сахт аст, ва ин ҳама истидлолҳо ҷуз барои рўйпўш кардани ин ки ў аз ҷойгоҳи хоб намехоҳад баланд шавад нест, гуфт:
    Баҳманёр! Ман ташна нестам, хостам шуморо имтиҳон кунам. Оё ёдатон ҳаст, ки ба ман мегуфтед чаро иддаои паёмбарӣ намекунед, ва агар иддаои паёмбарӣ бикунед мардум мепазиранд? Ёдатон ҳаст?
    Баҳманёр посух дод: Оре, ҳаст, ва ҳаминак низ бар ин боварам.
    Бўалӣ (р) гуфт: Шумо, ки шогирди ман ҳастед ва чандин сол аст, ки пеши ман дарс мехонед, ва ба шумо мегўям об биёваред, вале намеоваред ва далел бароям метарошед, дар ҳоле ки ин шахси муаззин пас аз гузашти чанд сад сол аз вафоти Паёмбари акрам ҳазрати Муҳаммад (с), бистари гарми худашро раҳо карда ва болои манорае ба он баландӣ рафтааст то он ки нидои “Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ”-ро ба олам бирасонад. Ў паёмбар аст, на ман, ки Бўалӣ Сино ҳастам”. (Ба нақл аз ёддоштҳои Хоҷа Насир (р) дар Таҷридул-эътиқод, с. 123).
    Комёб бошед.

  26. Табар,
    Шумо мисли одати пештара, ҷуз иддао намудан коре аз дастатон сохта нест. Тамомии ишколоти шумо посухи худро ёфтааст. Ҳоло, агар намепазиред, ин кори шумост. Гуфта будам, ки қарор бар ин нест, ки ин ҷониб танҳо барои шумо ва амсоли шумо сухан ба миён оварам.
    Аммо инак, шоиста мебинам, ба яке аз иддаоҳои ҳамешагиятон (ҳарчанд пештар посухаш дода будам) аз нав посух гардонам. Шумо ба такрор иддао мекунед, ки “дониш” ва “хирад” дар ислом, на он донишу хирадест, ки матлуби башар аст. Барои посух ба ин иддаои бепоя, мавориде тазаккур мекунам:

    1. Ҷойгоҳи ақл (хирад) дар ислом:
    Ислом аз мусалмони огоҳ мехоҳад, ки имонаш бар асоси ақл устувор бошад. Ислом дар заминаи боварҳои динӣ, тақлид ва пайравии кўр-кўронаро ҳаром шумурдааст. Аслан, чаро Қуръон мушриконро мазаммат ва сарзаниш мекард? Чун эшон дар гароиш ба оини бутбарастӣ, далеле ҷуз пайравии ниёкон надоштанд. Бубинед Қуръон чӣ мегўяд:
    “Ва ҳар гоҳ ба мушрикон гуфта шавад, ки аз он чи Худо фурў фиристодааст пайравӣ кунед, мегуфтанд: “Балки мо аз он чи падарони хешро бар он ёфтаем пайравӣ мекунем”. (Он гоҳ Қуръон дар посухи эшон мегўяд:) “Оё гарчи падаронашон ақли худ (дар гароиш ба оини бутпарастӣ) ба кор намегирифтанд ва роҳ намёфтанд, боз ҳам аз онҳо пайравӣ мекунанд?” (Сураи Бақара, ояти 170).
    Ислом барои ақл ва ҷойгоҳи он дар ҳусули бовар ва тасдиқ, ба андозае арҷ ниҳодааст, ки ҳеҷ дин ё мактаби дигаре ба он андоза барои ақл ҷойгоҳ қоил нест.
    Паёмбар (с) мефармояд: “Ба воситаи ақл ҳамаи некиҳо ба даст меояд, ва касе ки ақл ба кор намеандозад, аслан дине надорад” (Туҳафул-уқул, 54).
    Ва ҳам ў мефармояд: “Бадтар аз нодонӣ фақре нест, ва судмантар аз ақл сармояе нест…” (Ал-муъҷамул-кабир, 3/69/2688).
    Ва ҳам ў мефармояд: “Устувории мард ба ақли ўст, ва касе ки ақл ба кор наяндозад, дин надорад” (Канзул-уммол, 3/379).
    Ва ҳам ў мефармояд: “Дини мард ҳамон ақли ўст. Ва ҳар ки ақл надорад, дин надорад” (Канзул-уммол, 3/378/7033).

    2. Ҷойгоҳи илму дониш дар ислом:
    а) Ислом бароямон дастур медиҳад гўш ба суханон ва дидгоҳҳои мухталиф биспорем ва он гоҳ беҳтарини онро баргузинем:
    “Пас бандагони маро мужда деҳ; ҳамононеро, ки суханро мешунаванд ва беҳтарини онро пайравӣ мекунанд. Инонанд касоне ки Худованд роҳашон намуда ва эшонанд хирадмандон” (Сураи Зумар, оятҳои 17 ва 18).
    б) Ислом барои омўхтани илму дониш ҳадду марзе қоил нест:
    Паёмбари акрам (с): “Манъи илм раво нест” (А-ҷомеъ ус-сағир, 2/193).
    в) Ислом илму донишро гумшудаи ҳар мўъмин медонад:
    Паёмбари акрам (с): “Дониш гумшудаи мўъмин аст; ҳар гоҳ сухане омўхт, сухани дигаре матлуби ў гардад” (Канзул-уммол, 1/143/28734).
    г) Ислом бароямон дастур медиҳад, ки бояд илму донишро ҳар куҷо буд, гарчи аз дасти кофар, фаро бигирем:
    Паёмбари акрам (с): “Илмро биҷўед ҳарчанд дар Чин бошад; зеро илмомўзӣ бар ҳар мусалмоне фарз аст…” (Шуабул-имон, 2/254/1663).
    д) Ислом илмомўзиро аз гаҳвора то гўр вазифаи мусалмон мешуморад:
    Паёмбари акрам (с): “Аз гаҳвора то гўр илм биёмўзед” (Тафсир ал-қуммӣ, 2/401).
    е) Ислом илмомўзиро ҳам барои мард фарз медонад ва ҳам барои зан дар ҳадди фарз будани намозу рўза:
    Паёмбари акрам (с): “Илмомўзӣ бар ҳар мусалмон чи мард ва чи зан фарзи айн аст” (Мишкот ул-анвор, 133).
    ё) Ислом барои илмомўзӣ чунин вижагӣ қоил аст:
    Паёмбари акрам (с): “Илм биёмўз; зеро илм дўсти самимии мўъмин, ҳилму бурдборӣ вазири ў, ақл роҳнамои ў, амал сарпарасти ў, мадоро падари ў, мулоимат бародари ў ва сабру шикебоӣ фармондеҳи лашкари ўст” (Канзул-уммол, 10/144/28732).
    Комёб бошед.

  27. Сайидюнус,

    Дар ачаб нестам, ки харгиз аз такрору чарандпароканй хаста намешавед, чун хамин аст шеваи бахси як охунди мазхабзада бо касоне, ки харфи муфти уро ба пашизе намехаранд.

    Нахуст ин ки чи касе мегуяд, ки Мухаммади азизи шумо хатмимартаба аст? Пас аз у хам даххо паёмбари дигар зухур карданду пайравони фаровоне ёфтанд. Аз боризтарини онхо мазхаби бахои аст, ки рушди рузафзуни онхо мояи нигаронии шумо – мусалмонони мутаъассиб шуда.

    Дигар ин ки Мухаммад хар гох сухани мухолиферо шунид, дастури хомушии онро дод. Дастури катли Каъб ибни Ашраф тавассути Мухаммад яке аз намунахои он аст, ки дар торнигори Табарнома омадааст. Мухаммад башиддат аз мухолифонаш метарсид. Ва ба хамин далел хам чанд бор ба хибтхои нобахушдание ба монанди духтарони Аллох хондани Лоту Уззову Манот рох дод. Ва бедиранг хам суханашро пас гирифт.

    Пас тафовути дини номаймуни ислом бо ойинхои мутамаддин ин аст, ки тасомуху тахаммул надорад ва мухолифонашро мекушад ё дастури очизонаи катлашонро медихад. Яке аз намунахои ахири он фатвои катли Салмон Рушдй барои накли зери забони Мухаммад паридани Шайтон буд, ки аз шиддати вакохат мавриди ичро нарасид. Ва яке дигар аз тозатарин намунахои он чопи чанд матлаби интернетй дар бораи чойгохи ахмаконаи зан дар ислом тавассути як донишчу дар Афгонистон буд. Муллохои ришу он чавонакро ба эъдом махкум карданд, аммо он хам хануз ба ичро нарасида, чун акли мудерни башарй истидлолхои аблахонаи исломро дигар намепазирад.
    Мегуед:

    «Тоза, сухани эшон (мухолифони ислом) дар баробари мантиқи Қуръону Паёмбар (с), ду ҷумла бештар набуд: ё мегуфтанд мо пайрави ниёкони худем, ва ё ин ки мегуфтанд: Ҳар чи ту эй Муҳаммад мегўӣ, ҷуз афсонаи пешиниён нест. Магар имрўзиҳо ғайр аз ин мегўянд?»

    Ин ки худ намоёнгари заъфи ислом аст. Ман хам агар бихохам дуругхои килуи бигуям, метавонам хам гарию хам пештозй кунам ва бигуям: «Медонам, ки дар миёни шумо шаккоконе вучуд доранд, ки сухани Хаккро намешунаванд ва чои онхо дузах хохад буд.» Аммо оё ин тахдиди кавданона метавонад сиххати суханони маро таъйид кунад? На. Танхо чизе, ки аз он бармеояд, заъфи мантики инчониб ва огохии ман аз он заъф аст.

    Дар радди суханони мо аз Куръон чунин накл мекунед:

    “Ононро бад-он (чи иддао мекунанд) ҳеҷ донише нест. Инон ҷуз дурўғу газоф намегўянд. Ё ин ки (дар ин бора) ононро пеш аз Қуръон китобе додаем, ки бад-он чанг задаанд ва ба он эҳтиҷоҷ мекунанд? На, балки суханашон ҷуз ин нест: Мо падаронамонро бар оине ёфтаем ва мо бар пайи эшон раҳёфтаем” (Сураи Зухруф, оятҳои 20 ва 21).

    Сайидчон, мо ки Куръонатонро ба унвони китоби осмонй намепазирем. Пас суханони он дар радди харфи мо чи накше метавонад дошта бошад? Мегуям, Куръон сухани худовандй нест. Мегуед, хаст. Мегуям, кй гуфтааст ва далели он чист? Мегуед, чун дар худи Куръон омадааст. Ин ки бозии кудакона шуд.

    Аз Аллох накли навл мекунед, ки:

    “Бурҳони худ биёваред агар рост мегўед” (Сураи Намл, ояти 64).

    Ин хама бурхоне, ки дар мавриди костихои Куръону ислом овардем, хатто як посухи шуморо наёфт. Ба чои он шумо тарчех додед ба ташрехи мавзуъи фалсафа ва вучуд ва вочиби вучуд бипардозед, ки посухи пурсиши мо набуд. Таъаччуб намекунам, чун посухе ба он пурсишхо дар магзхои исломзада вучуд надорад. Онхо аз тасаввури ин хакикат, ки Куръон чизе чуз муште музахрафот нест, вахшат доранд.

    Сайидюнус ошуфта мешавад ва хавор мезанад, ки:

    «Шумо чӣ кор доред, ки мунозири шумо дар куҷо дарс хондааст? Оё муҳим он нест, ки посухи суханонаш бигардонед? Мунозири шумо чӣ кор дорад ба ин ки дар Эрон чӣ касоне зери дор мераванд ва чӣ касоне муҷозот мешаванд? Мунозири шумо тоҷик аст, ва ба тоҷик буданаш ифтихор мекунад, ва агар баҳси сиёсат пеш ояд, ҷуз бо сиёсати кишвари азизаш Тоҷикистон, ва масолеҳ ва манофеи он, коре ба касе дигар ва ё кишваре дигар надорад.»

    Мусалламан, мо коре надоштем, ки шумо кучо дарс хондаед. Аммо нахваи истидлоли охундии шумо шуморо лу дод (выдал). Дарёфтем, ки шумо дастпарвардаи охундхои Кум хастем ва шумо хам ин вокеъиятро пазируфтед. Чун шеваи мардумфиребии шумо сад дарсад хамтои шеваи кулохбардории охундхои Эрон аст. Дигар ин ки пурсише муртабит аз суи шумо сурат нагирифта, ки интизори посухеро дошта бошед. Дар холе ки даххо пурсиши дакику марбути мо аз суи шумо игмоз шуданд. Мегуед, шумо коре надоред ба ин ки дар Эрон чи касе зери дор рафтааст. Дар холе ки ононе, ки дар Эрон зери дор мераванд, курбонии шариъати аблахонаи исломи шумоанд, на хираде, ки мо дар пайраваш хастем. Пас посухи он куштагонро шумо ва хамандешони шумо бояд бидиханд.

    Мегуед:
    «Аслан, ёдовар шуда бошам, ки мақбулияти ислом ва ҷаҳонӣ гардидани он, на танҳо марҳуни мантиқи нерўманд ва матонати гуфтору кирдори Паёмбари он аст, балки чун оини осмонист ва аз ҷониби Худо маҳфуз аст, то барпоии рўзи қиёмат, маорифаш дар дилҳо ҷо мегирад, ва муҳаббат ба Паёмбари он, ки ҳазрати Муҳаммад (с) аст, дар дили одамиён ҷойгир аст, бе он ки касе ононро ба он маҷбур карда бошад. Албатта ба ҷуз касоне ки диди бобасират надоранду аз хирад ҷуз номи он надонанд.»

    Пас ба бовари шумо, танхо як милёрду 400 хазор инсони руи замин диди бобасират доранду хирадпешаанд ва мобакй (беш аз 5 милёрд) кавдану бадрохаву дузахианд, чун ба Мухаммад ва паёми ахриманиаш иноят намекунанд. Хеч паёми мазхабие ба андозаи омузахои Куръон аблахона ва шайтонй нест. Паёме, ки мардумро ба куштани хамдигар мехонад ва мубаллиги бесаводию дурй аз дониши ростин аст, наметавонад каломи Худо бошад. Куръон ба ростй Оёти Ахриманист ва чизе ба чуз шикаму зери шикам дар он наметавон ёфт, албатта, бо микдори зиёди хуну хунрезй. Ислом дини чахолат аст ва Куръон мисдоки он аст.

  28. Сайид,

    Мо ки ин чо наомадем музахрафоти шуморо батакрор бишнавем. Андеша хавзаи «илмия»-и Кум нест, ёдатон бошад. Шаккокони бисёре, ки ларза бар пайкари исломи фарсуда меафкананд, дар камини хар каломи ахримании шумо нишастаанд.

    Мегуед, тамомии эродхои инчониб посухи худро ёфтааст. Эродхои бештари ман хаунз ногуфта мондаанд ва то ин чо хатто ба як мавриди он посухи мантикй дарёфт нашудааст. «Чандмодарй»-и мусалмонхо, «худо» будани Марям барои насронихо ба пиндори Аллох, нисфи мард будани зан, киштзор будани зан барои мард, хитоб ба мард будани Куръон ва гайраву хоказо хеч як посухе дархури таваччух аз шумо, ки бонии сарсупурдаи ин дини биёбонй хастед, наёфтааст.

    Дар бораи донишситезии ислом борхо намунахои мубархан аз Куръони мавриди такрими шумо овардам ва боз хам ёрои пазириши хакикатро надоред. Такозои ман аз шумо ин аст, ки як маврид аз истифодаи вожаи «илм» дар Куръонро биоред, ки наздик ба дарки имрузиён аз ин мафхум бошад. Дар Куръон ин вожа фаровон ба кор рафтааст. Аммо дар хамаи маворид манзур аз «илм» танхо «имон ба ислом» аст. Аходиси шумо дардеро даво намекунад, чун ман хам метавонам дар чопи баъдии Ат-тазхиб ё Ал-истибсор чанд хадиси тозаеро ба забони Мухаммад бичапонам. Аз Куръон бигуед, ки Усмон бароятон ба шакли чомеъу ягона ба ёдгор гузоштааст.

    Дар ояи 19-и сураи Оли Имрон Аллох башиддат зидди «дониш»-ест, ки мо мешиносем:

    «Дин дар назди Аллох ислом аст. Ва касоне, ки китоби осмонй ба онон дода шуд, ихтилофе (дар он) эчод накарданд, магар баъд аз огохй ва илм. Он хам ба хотири зулму ситам дар миёни худ. Ва хар кас ба оёти Аллох куфр варзад, Аллох сареъ-ул-хисоб аст (яъне ба хисобаш хохад расид).»

    Яъне то мардум огох шуданду дониш касб карданд, рохи мухолифат бо Аллохро пеш гирифтанд.

    Ва аммо чи касе пеши Аллох огох асту илм дорад? Ояи 230-и сураи Бакара ба ин пурсиш посухе дорад:

    “Агар у (зан)-ро талок дод, аз он ба баъд зан бар у халол нахохад буд; магар ин ки хамсари дигаре интихоб кунад. Агар (хамсари дувум) уро талок гуфт, гунохе надорад, ки бозгашт кунад. Дар сурате, ки умед дошта бошанд, ки худуди илохиро мухтарам мешумуранд. Инхо худуди илохист, ки (Аллох) онро барои гурухе, ки огоханд (яъламун, яъне илм доранд), баён менамояд.”

    Яъне руи каломи Аллох бо касонест, ки огоханду илм доранд. Пас касе, ки ба Аллох имон дорад, бояд огоху дорои илм ба шумор ояд.

    Ё дар ояи 162-и сураи Нисо мехонем:
    «Вале росихон дар илм ва муъминон ба тамоми он чи бар ту (Мухаммад) нозил шуда ва он чи пеш аз ту нозил гардида, имон меоваранд. Хамчунин намозгузорон ва закотдихандагон ва имоноварандагон ба Аллох ва рузи киёмат ба зудй ба хамаи онон подоши азиме хохем дод.»

    Пас, ба бовари Аллоху расулаш, касе, ки дар илм росиху устувор аст, хамонест, ки ба Аллоху Мухаммад имон оварад.

    Кучои ин иддаъохо маънои «илм»-ро медихад? Ин ки хама достони «имон» ва «бовар» аст. Пас, дар вокеъ, илм пеши ислом чойгохе надорад.

    http://tabaraxe.wordpress.com/

  29. Дар бораи қиссаи Буалӣ ва Баҳманёр, ки Сайидюнус овардааст:

    Ҳикмати ин қисса ин аст, ки паёмбарӣ бо имон сару кор дорад ва устодиву шогирдӣ бо акл.

    Буали Сино бо шогирдаш аз рохи илм хамвора сухан карда ва шогирди у низ як донишманд аст, вале он муаззин, ки хоби худро харом мекунад, аз акл буе наурда ва харчи бар у фармудаанд, хамонро мекунад, то чое, манкурт шудааст, ки хоби худро харом мекунад.

    Вале коре, ки Бахманёр карда, хам мантики ва хам равише илмист, чун асли илм тардид ва ба чолиш кашидани тараф аст, на куркурона итоъат карданд. Итоъат кори гуломон ва бандагон аст.

    Ба хамин далел илми Буали бо иддаъохои паёмбари комилан танокуз дорад, ва он илмест, ки олим тарият мекунад, на гулом. Дуруст монанди Афлотун ва Арасту, ки низ чунин саргузаште доштанд. Арасту гуфтааст, Афлотун устоди ман аст, вале барои ман хакикат болотар аст.

    Касе метавонад гуяд, ки Мухаммад паёмбари ман аст, вале хакикат бартар аст ва битавонад ончи паёмбараш оварда, мавриди пурсиш ва тардид карор бидихад???

  30. Ин бахс хеч чанбаи созандае надорад. Чун мебинем кисман чохилон ба он пардохтаанд. Аммо бахс, хосса бахси илми хосси окилон аст, на чохилон. Маро бубахшед, ки дурушт гуфтам, аммо чаро баъзехо ягон харфи ракибро хуш надоранд? Куллан аз зовияи куру кар менигаранд. Акалан баъзе тавофукот дар ин ё он нукта мебуд, баъд метавон гуфт, ки инчо мушколот дорад хал мешавад. Вокеият ин аст, ки инчо ихтилофоти шадид дорад авч мегирад. Боварии комил дорам, ки барои мисол, агар Табар ва Фаромарз бо ракибони худ ру ба ру шаванд, аз хеч бадие даст намекашанд. Зеро хайсияти эшон аз хамин чиз дарак медихад.

  31. Сайидюнус менависад:
    ////Ислом бароямон дастур медиҳад, ки бояд илму донишро ҳар куҷо буд, гарчи аз дасти кофар, фаро бигирем: Паёмбари акрам (с): “Илмро биҷўед ҳарчанд дар Чин бошад; зеро илмомўзӣ бар ҳар мусалмоне фарз аст…” (Шуабул-имон, 2/254/1663).////

    Ин ҳадисест, ки бисёре аз муддаъиён бо такия ба он мегӯянд, ки паямбари ислом илмомӯзиро ҳатто аз кофарон дастур додааст. Вале ин фиребе беш нест. Аз нигоҳи забоншиносӣ, дар ин ҳадис ҳеч ҷо аз кофар ном бурда нашудааст.

    Танҳо бурҳоне, ки муддаъиён меоваранд вожаи “Чин” аст, ва онҳо бо ишора ба дини мардумони чинӣ, ки ислом нест, мегӯянд, ки паямбар гуфтааст, ки аз кофарон илм биомузед.

    Вале дар чунин сурате, Муҳаммад бояд дакикан мегуфт, ки “илм омӯзед, агар аз чиниён бошад”. Чаро чунин нагуфт? Зеро манзури вай ин набуд, ки аз чиниён омӯзанд.

    Дар ҳар забоне, гуянда барои таъкид бар чизе ба чизҳои дурдаст, ё чизҳое ки дастрасӣ ба онҳо душвор аст ишора мекунад. Ва дар замони Муҳаммад, дар забони арабӣ ва аз нигохи арабҳо, ки дуртар аз Чинро намедонистанд, Чин дуртарин аксои олам маҳсуб мешуд ва ҳар гуяндае зохиран барои ин ки таъкид кунад ба коре ё ба чизе ки дастрасии он душвор бошад, ба Чин ишора мекард, дуруст монанди “аз осмон ситора овардан”.

    Ин дуруст шабеҳ ба афсонаҳои халқи тоҷик аст, ки дар онҳо пушти куҳи Қоф (шояд имруза Кафкоз?) дуртарин ва душвортарин макон маҳсуб мешуд ва ошикон мебоист барои ба даст овардани маъшуки худ бо гузаштан аз ҳафт хон ё ҳафт мушкил уро аз пушти куҳи Қоф ба даст меоварданд.

    Акнун, ки мусалмонон дуртар аз Чинро низ маърифат кардаанд ва медонанд, ки Жопун ҳаст ва Куреа ҳаст ва чазоири укёнуси Ором ҳаст ва дуртар аз он ҳам қораи Омрикост, шояд ин ҳадисро ислоҳ кунанд ва нависанд, ки “илм омуз, агар он дар Жопун (Омрико) бошад!” чун тибқи иддаъои онҳо аҳодиси набавӣ барои ҳамаи давру замон қобили корбурд аст ва агар на, онҳоро метавон бо замон созгор кард.

    Барои исломгароёни мудерн, ин кор бисёр фоида дорад, чун бисёре аз мусалмонон ба Жопун ва Омрико ба илмомузи мераванд.

    Вале агар, паямбари ислом муродаш аз Чин, кофар будани чиниён буда бошад, пас вай иштибоҳ карда ва натавонистааст пешбини кунад, ки пас аз чанд соли сари вай қисмате аз мардуми Чин ҳам мусалмон хоҳанд шуд (чун аз замони Исмоили Сомони то ба ҳол ҳастанд) ва ин ҳадис дигар корбурд нахоҳад дошт. Чун дар замони имруз Чинро макони кофарон хондан кори дуруст нест ва Чин чанд милюн мусалмон дорад.

    Пас дар мавриди ин ҳадис танҳо ҳамин ҳукм сидқ дорад, ки манзури муҳаммад дурдастии Чин буда, на дини мардуми он. Яъне Муҳаммад мехост бигуяд, ки “Илм омузед, агар дар Чин (ва ё масалан Сурайё, ё Сибир, ё Антарктика…) бошад. Ва ин на бад-он маъност, ки аз чиниён бошад. Зеро агар манзури Муҳаммад илмомузи аз кофарон буд, вай мардуми зиёди кофар дар давру бараш буданд, ва масалан мегуят, ки “илм омузед, агар он аз мачусон, яхудиён, бутпарастон…. бошад.)

    Хирад роҳнамо!

  32. Фаромарз, ки Исломро бо пешрафти чомеаи имруза созгор намедонад, мархамат, бигуяд, ки чойгузини Ислом бояд кадом дин бошад? Зардушти? Агар ха, пас ин “дин” гайр аз “издивочи авлоди” чи дорад?

  33. Ба Brave:

    Бубин, барои як инсони озода, аввалан ҳеч ниёзе нест, ки ҳатман барои пешрафт ва ё идомаи зиндагии рӯзмаррааш аз як идеулужӣ ё дин пайравӣ кунад. Инсоне, ки ақл дорад, метавонад дар тасмимгириҳои худ ба хиради худ такия кунад ва неку бадро аз ҳам ташхис бидиҳад.

    Дар мавриди ислом ҳам, ин дин чун ҳар дини дигаре метавонад ба вуҷуди худ идома бидиҳад, ва дар зиндагии пайравонаш нақш бозад, то ҷое ки метавонад ба пешрафти онҳо кумак кунад, на ин ки аз он монеъ шавад, то ҷое, ки фармудаҳои он бо манофеъ ва ҳуқуқи мардумони дигар, ки аз он пайравӣ намекунанд, мухолифат накунад ва ҳуқуқу манофеъи онҳоро таҳти хатар қарор надиҳад.

    Пайравони ислом метавонанд, аз фармудаҳои хуби он, монанди “дониш биёмуз, неки кун, бо мардумон аз дари дусти дарой, ва гайра” пайравӣ кунанд ва дар канори дигарон бо таҳаммул ва мадоро ба зиндагии мусолиматомези худ идома бидиҳанд.

    Дар канори ин, мусалмонон бояд бипазиранд, ки ҷаҳони имрӯз қавоъид ва қарордодҳои худро дорад, монанди мавозини ҳуқуқи башар, ки онҳоро давлатҳои исломӣ низ ба намояндагӣ аз мусалмонон имзо кардаанд.

    Онҳо бо имзо кардан дар ин қарордодҳо бо мардумони дигар байъат кардаанд, ки ҳарчи дар ин қарордодҳо зикр шуда ва ё муқаррар шудааст, баробари дигарон мепазиранд ва риъоят мекунанд.

    Ба ҳамин далел, онҳо бо таваҷҷуҳ ба паймони худ бо мардуми ҷаҳон ва ҳам бо пайравӣ аз фармудаҳои расулашон, ки мегуяд байъатро набояд шикаст, ва ба кавли худ бояд вафо кард, ин қарордодҳоро бояд риъоят кунанд ва ба арзишҳои умумиинсонӣ, аз ҷумла ҳуқуқи башар ва демукросӣ, эҳтиром гузоранд.

    Мегуянд, ки дини ҳар инсон дар дилаш аст, ва ин асл бояд дар меҳвари гуфтугӯҳои инсонӣ қарор дошта бошад ва чи мусалмон, чи яҳудӣ, чи масеҳи, чи буддоӣ ва чи зартуштӣ бояд бо такия ба ин асл, ба ҳуқуқ ва манофеъи ҳамдигар эҳтиром гузоранд.

    Вале бо таваҷҷуҳ ба ин ки бисёре аз фармудаҳои ислом, чун бисёри дигаре аз адён, барои имруз куҳна шудаанд ва бо зиндигии имруз созгор нестанд, бояд пайравони онҳо, ва аз ҷумла ислом, аз ҳамин гуна фармудаҳои нолозим даст бардоранд ва дигаронро ба иҷбор ба пойбандӣ ба ин ё он дин вонадоранд ва ҳар кас озод бошад дар интихоби дин, сарфи назар аз ин ки вай аз хонаводаи мусалмон таваллуд шуда ё гайримусалмон.

    Дигар замоне аст, ки бояд аз иддаъоҳое назири, дини ман болотарину бартарин ва дурустатрину саҳеҳтарин дин аст ва он андешаи ниҳоӣ ва каломи худост ва дигар адён ҳамагӣ ботиланд, поён дод, зеро аз як су то кунун касе собит накардааст, ки кадоме дарвокеъ дини худост ва кадоме ботил аст ва дигар ин ки ин гуна иддаъоҳо мучиби ихтилофот ва даргириҳо шуда ва сабабгори курбон шудани садҳо пайравони ҳам ин дину ҳам он дин шудааст.

    Дар ниҳоят, ҷаҳони имруз бар пояи ҳамон қавонину карордодҳои башарӣ пеш меравад, на бар пояи масехият ё ислом ё ҳар дини дигаре. Ва агар ин динҳо набошанд ҳам, инсон метавонад пешрафт кунад, ва аз назари ахлокӣ низ бошад бо такия ба акли худ на ба тарс аз рузи чазо, ки дин уро медиҳад.

    Вале ҳангоме ки як гурух меояд ва дини худро ё идеулужии худро бар ҳамагон тахмил мекунад ва дину андешаи худро ҳакикати мутлак медонад ва қавонину қарордодҳоеро, ки ҳазор солҳо пештар пайдо шудаанд, бар мардуми карни 21 ба зур таҳмил кунад, чи пайрави ислом бошад чи пайрави хар дини дигаре, барои башар кобили кабул нест ва сазовори маҳкумият аст.

    Шумо метавонед дини худро дар дили худ дошта бошед ва ба дини ман кордор набошед, вале хакк надоред шариъати худро бар зиндагии ҳамагон таҳмил кунед ва дигаронро ба ин хотир ки шморо намепазиранд, саркуб ё катли ом кунед.

    Хар гоҳ ки дин аз ичтимоъ ба кунчи хонаҳои мардум ва ба калбзошон биравад ва дар берун аз он хукумат накунад, чомеъаи инсони ба пешрафти вокеъи даст хоҳад ёфт.

    Хирад рохнамо!

  34. Инчо як андозае исломситезон аз чахл даст кашидаанд, харчанд ки акидаашон, ба андешаи ин чониб, хамоно реша дар ботил дорад. Ва чолиб ин аст, ки шархи арзише чун “издивочи авлоди” гаштаву баргашта аз чониби пайравони ахурамаздо сарфи назар мешавад.

  35. Ба Brave:

    Касе инҷо исломситез нест, ин исломгароёне мисли туанд, ки бо дигарон ситез доред.

    Ҳоло ба ман бигу, ки ба унвони як мусалмон он чизҳое, ки ман дар боло дар бораи мавозини ҳуқуқи башар ва демукросӣ ва таҳаммул ва мадоро ва ҳамзистии инсонҳо гуфтам, кабул дорӣ ё на?

    Агар инҳоро қабул надорӣ, пас маълум аст, ки равишат ифротагроёна аст.

    Дар бораи “издивоҷи авлодӣ”: Ман намедонам ту бо ин мафҳум чиро мефаҳмӣ ва чи гуна издивоҷро дар назар дорӣ? Дар гуйиши имрузи тоҷикӣ афлоб ба маънии клан меояд ва маълум аст, ки тоҷикон дар маҷмуъ умдатан издивоҷҳои авлодӣ доранд ва на танҳо тоҷикон, ки бисёре аз мусалмонони дигар низ ҳамин тур. Афроде, ки ба ин кор даст мезананд, далоили мухталифе барои издивоҷи авлодӣ пеш меоранд. Ба назари ман ҳарчи миллат қавитар бошад ва пешрафтатар, агар ҳарчи илм пешрафт кунад, ин гуна издивоҷҳо камтар мешаванд.

    Дигар ин ки, чун ин мафҳумро ба ойини зартуштӣ иртибот медиҳӣ, гумон мекунам, аз ҳарҷо ки ин иттилоъро гирифтаӣ, иттилоъи саҳеҳ нагирифтаӣ, агар мехоҳӣ боад дар ин ойин пажӯҳиши бештар кунӣ то дарёбӣ, ки он дарвоқеъ дар бораи издивоҷи авлоди чизе мегӯяд ё намегуяд ва ба ту иттилоъи галат додаанд. Аз равишхои мухатлифи пажӯҳиш бояд кор бигирӣ то бароят рушан шавад. Ба ту дар ин роҳ комгорӣ мехохам!

  36. Дар авчи зардуштпарасти эътикодмандони ин оин ба наздиктарин нафарони худ мерасиданд. Ин ки одат буд, ба исбот ниёз надорад. Вакте чанд сол пеш бо нафаре ин бахсро доштем (шояд у дар ин бахс фаъол хам бошад), коил шуд ва гуфт, ки хозир аст бо як хохари зурдушти худ бирасад, на бо як бегона – мусулмоне. Ана гапу мана гап…

  37. Бале, мутаасифона зардуштхо барои аз даст нарафтани дороияшон ба наздиктарин шахсони худ мерасиданд.

  38. Агар ин хел аст, пас зардуштмаобон чи насталгия доранд?

  39. Зинхор ба оташпарастон набояд эхтиром коил шуд. Мо поки мехохем. Бо наздикон издивоч кардан ин дахшат аст. Ман акнун фахмидам, ки чаро ин хама хикматхои Саидюнус ба гуши эшон намефоридааст.

  40. Табар!
    Гуфтед: “Меърочномаро хеч фарди сохибъакле мутаъиллик ба Пури Сино намедонад”.
    Лутфан номи яке аз ин сохибаклонро бо номбарии манбаъе ки аз он мегуед бароямон ёдрас шавед.

  41. Brave менависад:

    ///Дар авчи зардуштпарасти эътикодмандони ин оин ба наздиктарин нафарони худ мерасиданд. Ин ки одат буд, ба исбот ниёз надорад.///

    Номаъкул карди! Дар ҳоле ки чунин тавхинеро бар зартуштиён раво медорӣ, бояд далоили устувор пеш орӣ, дар ғайри ин сурат ҳаққ надорӣ дар ин маврид аслан суҳбат кунӣ.

    Дуруст аст, ки чунин таблиғот ва таҳрифоте дар бархе кутуби исломӣ ва юнонӣ (ки ҳарду душманони зартуштиён ва эрониёни кадим буданд) зикр шудааст, вале инҳо далел ба ҳақиқат будани он намекунад. Ин нависандагон ба хотири душманӣ бо ойини зартуштӣ ва ба манзури таҳрифи таърихи Эрон аз ин гуна туҳмат ва носазогӯйиҳое кор гирифтаанд, вале то кунун касе ба исботи он муваффақ нашудааст. Ривоятро бояд аз ҳақиқат ҷудо кард.

    Дигар, ин ки се сол пеш аз Банглодеш гузориш шуд, ки дар як хонаводаи мусалмон мавриде аз мавориди иртибототи ҷинсии маҳорим вуҷуд дошта ва пулис ин афродро гирифт ва мучозот кард. Оё мешавад бигуем, ислом онҳоро ба ин кор водоштааст? На чаро ки ислом онҳоро нафармудааст, ба ин далел чунин равишеро бояд нисбат ба ойини Зартушт низ ба кор бояд гирифт ва таҳқиқ кард, ки оё ин ойин чунин иқдомеро машръ карда ё он ношӣ аз авомили дигаре будааст.

    Ба ҳамин далел, дар мавриди афсонаи никоҳи маҳорим дар Эрони бостон ҳам бояд биёмузӣ, ки оё чунин расме аввалан вучуд дошта ё на, оё он расм буда ё мавриде аз мавориди ҷудогона, ки расм набдуа ва оё дини Зартушт мардумро ба ин кор водошта ё он ба ин ойин ҳеч иртиботе надошта ва ё он агар вокеият дошта, ин вокеият ноши аз кучо будааст.

    Ба ин далел ниёз дорӣ ойини Зартуштро бештар мутолеъа кунӣ ва далел биёрӣ, ки дар куҷо дар ин бора гуфта шудааст, ки бояд як зартуштӣ бо хоҳару бародари худ издивоҷ кунад.

    Имруз дар руйи дунё наздики 200 ҳазор зартуштиён ҳастанд, вале никоҳи маҳорим байни онҳо марсум нест. Дар замони Сосониён ва Ҳахоманишиён низ чунин расме вуҷуд надошта ва осоре дар ин бора дар даст нест, танҳо бархе таърихнигорони юнонӣ ба бархе шоҳони Ҳахоманишӣ ишоар кардаанд, ки гуё онҳо издивоҷи маҳорим доштаанд.

    Вале юнониҳо дар мавриди ҳамаи гайриюнониҳо, аз чумла мисриҳо, бобулиҳо ва эрониҳо, ин ҳарфро гуфтаанд, ки басароҳат маълум аст, ки тавҳини бепоя аст. Навиштаҳои исломӣ нусхабардории ҳамон навиштаҳои юнониён аст, ки боз ҳам бармегардад ба навиштаҳои Ксонтус, ки дар бораи Эрон иттилоъи зиёде надошт.

    Барои идомаи таҳқиқ дар ин бора ба ту комгорӣ мехоҳам.

  42. Фаромарз,
    Дар посух ба ин гуфтори ин ҷониб, ки “Дар ин истидлол ё бурҳоне, ки иқома кардед, ҷуз Суғрои шумо (ки “Ибни Сино файласуф аст ва кутуби Юнон шарҳу тавзеҳ додааст”) бақияи маворид (Кубро ва Натиҷа) на танҳо аз лиҳози имкони ақлӣ ғалатанд, балки ҳатто аз назари вуқўи он дар воқеъ нодурустанд”, мегўед: “Навишторе багоят ахмакона! Бигу, ки ба чи равиши акли ту собит карди, ки ончи ман гуфтам аз “лиҳози имкони акли” галатанд?”
    Дар ҳоле ки гуфтор худ рўшан аст, ки истидлоли шумо куҷояш ғалат аст. Куброи шумо ин буд: “Ҳар касе файласуф бошад ва кутуби Юнонро шарҳу тавзеҳ диҳад ва ба ақл бовар кунад, ў мусалмон нест”.
    Ғалат будани ин муҳтаво, барои ҳар ношие ҳувайдост. Воқеан оё шумо бовар кардаед, ки ҳар касе ки файласуф бошад ва кутуби Юнон хонад ва ба ақл бовар дошта бошад, ў мусалмон нест? Ин ки хеле хандавоар аст.
    Дар ҳамон нома, барои шумо асомии теъдоде аз бузурмардонро, ки ҳам дар фалсафа пешоҳанг ва ҳам дар дифоъ аз ислом пешқадам буданд зикр кардам. Магар Хоҷа Насир, ки Декарт дар борааш “кўҳе аз хирад буд” мегўяд, кӣ буд? Магар Хоҷа Насир нест, ки китоби “Таҷрид”-ро дар табйин ва дифоъ аз ҳарими оини муҳаммадӣ (с) нигошта? Ва дар айни вақт, ҳамин Хоҷа бар тамоми кутуби фалсафии юнонӣ шарҳу тавзеҳ навишта? Магар Суҳравардӣ (поягузори мактаби фалсафии Ишроқ) файласуф ва дар айни замон, мудофеи оини исломӣ набуд? Магар Мулло Садро (поягузори мактаби фалсафии Ҳикмати Мутаолия) файласуф ва дар айни вақт, муфассири Қуръон нест?
    Ва аммо ғалати дигари шумо дар натиҷае, ки гирифтед, ҳувайдост. Натиҷаи шумо ин аст: “Пас Сино (р) мусалмон нест”. Ин ҷониб дар радди ин муддо, магар то ин ҷо ҳама далелу бурҳон барои исботи офаридгор аз забони Сино (р) наёвардам? (Ва ба зудӣ ва дар идомаи ҳамон номаҳо, далелҳои ў бар ҳаққонияти ваҳй ва ҳаққонияти нубувватро ҳам хоҳам овард).
    Ягона мустамсаки шумо дар мусалмон надонистани Сино (р), нисбати куфр додани марҳум Ғазолӣ (р) барои ўст. Аммо некў дониста бошед, ки барои огоҳон мисли хуршед рўшан аст, ки марҳум Ғазолӣ (р), аввалан танҳо сухангўи ислом ба шумор намеравад, ки сухани ўро далел ангорем. Ва сониян, нисбати Ғазолӣ (р), иҷтиҳоде аз сўи ў беш нест. Оё медонед яке аз далоили Ғазолӣ (р) барои кофир донистани Сино (р) кадом аст? Ў мегўяд Сино бар он аст, ки ҷаҳон қадим аст, ва ин (ба назари Ғазолӣ (р)) мунофот бо додаҳои динӣ дорад. Дар ҳоле ки дар ин матлаб Ғазолӣ (р) ба иштибоҳе фоҳиш роҳ дода. Ў дуруст манзури Сино (р) ва ба табаи ў, тамоми фалосифаи машшоъ дар қадим донистани ҷаҳонро нафаҳмида. Ин ҷониб, ки худ мўътақидам Сино (р) дар ин замина сухане дуруст гуфтааст, ба зудӣ манзур аз қадим донистани ҷаҳонро бароятон ва барои дигар хонандагон ташреҳ хоҳам намуд.
    Комёб бошед.

  43. Фаромарз,
    Мукаррар гуфтаам, боз ҳам гўшзад мекунам, ки шумо бўе аз дониши ақлӣ ба машом набурдаед. Шумо мегўед: “Бубинед, ҳақиқат чизе нест, ки ба хосту майл ва рағбати мо бастагӣ дошта бошад. Яъне он чи мо мехоҳем, лузуман ҳақиқат нест. Ҳақиқат берун аз иродаи инсон, ба худии худ вуҷуд дорад ва барои он ки онро дарк кунӣ, ҳазорон роҳ ва равиши илмӣ ҳаст, ва ҳеч ниёзе ба имон ва курбоварӣ нест. Иштибоҳи аслӣ, ки тарафдорони имон ва курбоварон мекунанд, ин аст, ки онҳо гумон мекунанд, ки ба ҳар чи онҳо имон доранд, он ҳакикат аст, ва ҳар чи онҳо имон надоранд, ботил аст. Аз диди онҳо, ҳар чи аз они онҳост, ҳақиқат ва ҳарчи аз дигарон, дуруг аст”.
    Фаромарз, он чи берун аз иродаи инсон ва ба худии худ вуҷуд дорад, ин “воқеи хориҷ” аст, на “ҳақиқат”, ки васфи хориҷ аст. Инсон агар бигўяд: “Хуршед вуҷуд дорад”, ҳақиқат гуфтааст, чун ин гузора бо воқеи хориҷ мутобиқат дорад. Аз ин рўст, ки фалосифа дар таърифи “ҳақиқат” гуфтаанд: “Ҳақиқат” (ки ҳамрадифи “сидқ” ва “саҳеҳ” аст) васфи воқеи хориҷ аст аз ҷониби инсон он ҷо ки эътиқодаш мутобиқ бо воқеъ бошад”.
    Тоза, баҳси фалосифа ва донишмандон дар ин нест, ки оё бовари динӣ ҳақиқат аст, ё нест, балки баҳси онҳо перомуни ҳақиқат донистан ё надонистани ҷамии гузораҳост, хоҳ ин гузора, як гузора ва бовари динӣ бошад, ё як гузораи таҷрибӣ.
    Дар қадим қабл аз мелод дар Юнон касоне пайдо шуда буданд, ки ҳамин сухани шуморо мегуфтанд. Онҳо, ки ба “суфастоиён” маъруфанд мегуфтанд: Ҳар чи мо дониш дорем ва ба он эътиқод дорем (хоҳ боварҳои динӣ бошад ва хоҳ гузораҳои таҷрибӣ), ҷуз зеҳниёти мо нест, ва чун мо ба воқеи хориҷ роҳе ҷуз васоили ҳисс ё нерўи ақл надорем, ва ин ду хатобардор ҳастанд, бинобар ин наметавон ба ҳеҷ як аз онҳо эътимод карду номи онро “ҳақиқат” (яъне гузораи мутобиқ бо воқеъ) гузошт.
    Суқроти ҳаким дар баробари эшон қад алам кард ва бо поягузории мантиқи сеҳеҳи шинохти ғалат аз саҳеҳ, собит кард, ки инсон роҳ ба воқеъ дорад агар битавонад дуруст меъёрҳои мантиқиро ба кор гирад.
    Ў ва ба табаи ў Арасту ва Афлотун ва ҷамии фалосифаи исломӣ, бар онанд, ки меъёри арзёбии гузораҳои таҷрибӣ, ки оё мутобиқ бо воқеъ ҳастанд ё нестанд, ин озмоиш аст, ва меъёри арзёбии гузораҳои фалсафӣ ва боварҳои динӣ, ки оё мутобиқ бо воқеъ ҳастанд ё нестанд, ин исботи онҳост бо ба коргирии бурҳон ва қиёс ва бо эътимод ба аҳком ва гузораҳои бадеҳӣ.
    Яъне агар инсон боварҳои динӣ (ки ҳамон як силсила тасдиқот ва гузораҳои динист)-ро битавонад бо такя бар гузораҳои бадеҳӣ (мисли қонуни иллият, қонуни истиҳолаи ҷамъи нақизайн ва ғайра) исбот кунад, барои хирад роҳе ҷуз тасдиқи онҳо намемонад.
    Гурўҳе аз мардумон ҳузури Бўалӣ (р) расиданд ва гуфтанд, ки касе ҳаст, ки мегўяд: ҳеҷ чиз ҳақиқат надорад ва воқее, ки шумо иддаои дастрасӣ ба он мекунед, ҷуз зеҳниёти шумо нест. Бўалӣ (р) фармуд: ўро ба назди ман биёваред. Вайро оварданд. Бўалӣ (р) пурсид: Оё воқеан ба назари ту ҳар чи мо мўътқидем, ҷуз зеҳниёт нест, ва ин ҳама олами хориҷ, ки дар баробари мост, ҷуз зеҳниёти мо нест? Гуфт: Оре, чунин аст. Бўалӣ (р) ба атрофиёнаш дастур дод то дасту пои ў бубанданд ва ўро бар сари чоҳ биёваранд. Мардумон чунин карданд. Вақте сари чоҳ оварданд, он кас садо зад, ки чаро чунин мекунед, ман ба чоҳ меафтам ва мемирам. Бўалӣ (р) гуфт: Дўсти азиз, на чоҳе ҳаст ва на мурдане, ин ҳама ки ту мегўӣ, магар ба назари ту ҷуз зеҳниёт нестанд?
    Комёб бошед.

  44. Бо дуруд,
    Табар иддао мекунад: “Мухаммад башиддат аз мухолифонаш метарсид. Ва ба хамин далел хам чанд бор ба хибтхои нобахушдание ба монанди духтарони Аллох хондани Лоту Уззову Манот рох дод. Ва бедиранг хам суханашро пас гирифт”.
    Посух: Ҳоло, бубинем, ки ҳақиқат дар ин замина кадом аст? Қуръон аз забони Паёмбар (с) хитоб ба мушриконе, ки бутоне чун Лоту Уззою Манотро духтарони Худо меангоштанд мегўяд:
    “Оё Лоту Уззоро дидаед? Ва дигар, Манотро, ки сеюмини онҳост? Оё шуморо писар бошад ва Худоро духтар? Он гоҳ ин бахш карданест нораво. Инҳо (Лоту Уззову Манот) нестанд ҷуз номҳое, ки шумо ва падаронатон ниҳодаед. Худо ҳеҷ ҳуҷҷате ба худоии онҳо фурў нафиристодааст. Инон (мушрикон) ҷуз пиндор ва он чиро, ки ҳавою ҳавасҳояшон хуш дорад пайравӣ намекунанд, ва ҳол он ки аз сўи парвардигорашон раҳнамуне бад-эшон омадааст” (Сураи Наҷм, оятҳои 19 то 23).
    (Чи дар ин матлаб ва чи дар матолиби баъдӣ, касе ҷуз бехирад наметавонад гўяд, ки чаро аз Қуръон далел меоварӣ, мо ки ба Қуръон бовар надорем? Чаро ки гўяндаи чунин суханон даруни динро мавриди пурсиш қарор медиҳад, на беруни онро. Яъне агар касе иддао кунад, ки Қуръон чунин гуфтаву чунон, оё посухи ў (ҳарчанд ба Қуръон бовар надорад) ҷуз ин хоҳад буд, ки бигўем: Ту иштибоҳ мекунӣ, Қуръон ин мегўяд, ва он гоҳ оят ва ё ривоятро барояш биоварем. Аммо он ҷо ки ниёз ба исботи боварҳои динӣ аз берун аст – мисли он ки бо Фаромарз ҳамин корро мекунем – сухан аз ояту ривоят маъно надорад).
    Комёб бошед.

  45. Бо дуруд,
    Табар иддао мекунад: “Пас тафовути дини номаймуни ислом бо ойинхои мутамаддин ин аст, ки тасомуху тахаммул надорад ва мухолифонашро мекушад ё дастури очизонаи катлашонро медихад”.
    Посух: Ҳоло, бубинем оини муқаддаси ислом роҷеъ ба тасомуҳу тасоҳул – чи дар сатҳи назар ва чи дар майдони амал – чӣ мавзее дорад. Аммо қабл аз ҳама лозим аст ин ду вожа некў таъриф шаванд. Он чи дар китобҳои луғат дар ин бора омада ин аст, ки “Тасомуҳ ва тасоҳул як маъно доранд, ва он ба маънои “осон гирифтан ва гузашт” аст. (Нигоҳ кунед ба Лисонул-араб, зайри вожаи “самҳа ва саҳла”).

    а) Тасомуҳ ва тасоҳули ислом дар рўёрўӣ бо мардум:
    Оятҳо ва ривоятҳое, ки далолат бар нармхўӣ, осонгирӣ ва мудорои Паёмбари акрам (с) ва ё тавсияи он ҷаноб (с) бар ин амр дорад, баёнгари ин аст, ки дар рўёрўӣ бо мардум бояд бо тасомуҳу тасоҳул рафтор кард:
    Қуръон: “Ба сабаби раҳмати Худо буд, ки бо мардум нармхў будӣ. Агар сангдил, дуруштхў ва тундбархўрд будӣ, аз атрофат пароканда мешуданд. Пас, аз хатоҳои онон даргузар, ва аз Худованд барои онҳо талаби омурзиш ва мағфират кун ва бо онҳо дар корҳо машварат намо”. (Сураи Оли Имрон, ояти 159).
    Бузургтарин намунаи авфу гузашти Паёмбари акрам (с), авфи умумии мардуми Макка пас аз фатҳи он аст; мардуме ки бадтарин бархўрдҳо, зишттарин тавҳинҳо ва хашинтарин ҷангҳо нисбат ба Паёмбар (с) ва ёрони ў раво доштанд, аммо инҳо сабаб нагардид, ки Паёмбари акрам (с) пас аз пирўзӣ, дар бархўрд бо онҳо аз масири раъфати исломӣ хориҷ шавад. (Сираи Ибни Ҳишом, фасли вақоеи фатҳи Макка, с. 342).
    Дар ривояте аз Паёмбари акрам (с) омадааст: “Ҳамон гуна ки ба таблиғи рисолат маъмур шудам, ба мудоро бо мардум низ маъмур шудам” (Наҳҷул-фасоҳа, с. 580, ҳадиси 1379).
    Ва ё дар ривояте дигар мефармояд: “Худованд маро нафиристод, ки бо зўр бо мардум рафтор кунам, балки фиристод то омўзгор ва осонгир барои онҳо бошам” (Муснади Аҳмад, ҷ. 5, с. 79).
    Ё дар ривояте омадааст, ки Ҷабраил (а) ба назди Паёмбар (с) омад ва ба ў гуфт: “Эй Муҳаммад! Парвардигорат ба ту салом мерасонад ва мефармояд: Бо халқи ман мудоро кун”. (Усул, ҷ. 4, с. 359).
    Ҳамчунин дар ривояте дигар аз Паёмбари акрам (с) омадааст: “Рифқу мудоро майманат дорад ва сахтгирӣ шум ва наҳс аст” (Усул, ҷ. 4, с. 359).
    Ва ҳамчунин аз он ҷаноб (с) омадааст: “Мудоро ва нармишро бар чизе наниҳанд ҷуз он ки онро зинату зевар бахшад, ва аз чизе нагиранд ҷуз он ки онро зишт кунад” (Усул, ҷ. 4, с. 359).

    б) Тасомуҳ ва тасоҳул дар қонунҳои исломӣ:
    Қуръон: “Худованд хоҳони осонӣ барои шумост ва хоҳони сахтӣ ва душворӣ барои шумо нест” (Сураи Бақара, ояти 185).
    Қуръон: “Худованд барои шумо дар дин сахтӣ ва душворӣ қарор надодааст” (Сураи Ҳаҷ, ояти 78).
    Дар ривояте аз Паёмбари акрам (с) омадааст: “Худованди Мутаол маро ба раҳбоният нафиристод, балки бо шариати иброҳимии саҳлаву самҳа фиристод” (Усул, ҷ. 5, с. 493). Вожаи саҳлаву самҳа, ҳамон тасоҳулу тасомуҳ аст.

    в) Тасоҳулу тасомуҳи ислом дар даъвати мардум ба сўи дин:
    Қуръон хитоб ба Паёмбар (с) мефармояд: “Аз роҳи ҳикмат ва пандҳои некў мардумро ба роҳи парвардигорат даъват кун, ва бо онҳо ба гунае ки некўтар ва писандидатар аст мунозира намо” (Сураи Наҳл, ояти 125).
    Дар оятҳои мутааддид Қуръон, аз ба коргирии зўру иҷбор дар диндор кардани мардум наҳй шудааст. (Руҷўъ кунед: Сураи Бақара, ояти 256, сураи Анъом, ояти 35, сураи Юнус, ояти 108, Шуаро, ояти 31).

    г) Тасоҳул ва тасомуҳи ислом дар ҳамзистии мусолиматомези мусалмонон бо пайравони динҳои дигар:
    Ҳамзистии мусолиматомез аз муҳимтарин ормонҳои башарӣ аст. Ислом усули сулҳу мусолиматро пайрезӣ намуда ва аз ин тариқ роҳро барои зиндагии мусолиматомез ҳамвор сохтааст. Сулҳу сафо руҳи ислом аст, ва вожаи “салом” аз моддаи “силм” гирифта шудааст, ки дарбардорандаи маънои саломат, амният ва сулҳу сафост. Қуръони Карим ба пайравони худ дастур медиҳад ҳамагӣ дар ҳавзаи сулҳу силм ворид шаванд: “Эй мўъминон! Ҳамагӣ вориди сулҳ шавед” (Сураи Бақара, ояти 204).
    Худованд ба Паёмбар (с) дастур медиҳад агар душманони ту дар мусолимату оштӣ бо ту ворид шуданд, ту низ аз фурсат истифода кун ва ба ин дархост посухи мусбат бидеҳ. Қуръон мефармояд: “Агар душманони ту ба ҷониби сулҳ гаройиданд, ту низ нисбат ба сулҳ изҳори тамоюл намо ва бар Худованд таваккул кун…” (Сураи Анфол, оятҳои 61 ва 62).
    Алоқаи ислом ба сулҳ миёни инсонҳо ба ҳадде аст, ки ба мўъминон навид медиҳад, ки шояд бар асари рафтори мусалмонон, миёни онҳо ва душманонашон пайванди дўстӣ падид ояд. Қуръон мефармояд: “Умед аст, ки Худованд миёни шумо ва касоне ки ононро душман доштаед пайванди дўстӣ қарор диҳад. Худованд тавоност ва Худованд омурзандаю меҳрубон аст” (Сураи Мумтаҳина, ояти 7).
    Қуръони Карим бо ҷумлаи “Сулҳ беҳтар аст” (Сураи Нисо, ояти 128), сулҳро як иқдоми бартар дар роҳи робитаҳои фардӣ ва иҷтимоии башар қарор додааст.
    Расотарин сухан дар ин маврид, ҷумалоти Имом Алӣ (р) дар Наҳҷул-балоға аст, ки фармуд: “Ҳаргиз пешниҳоди сулҳ аз тарафи душманро, ки хушнудии Худо дар он аст рад макун, ки осоиши размандагон ва оромиши фикрӣ ва амнияти кишвар дар сулҳ таъмин мегардад… Агар паймоне байни ту ва душман барқарор гардид ё паноҳи худи ўро амон додӣ, ба аҳди хеш вафодор бош ва ба он чи бар ўҳда гирифтӣ, амонатдор бош ва ҷони худро сипари паймони худ гардон. Зеро ҳеҷ як аз воҷиботи илоҳӣ ҳамонанди вафо ба аҳд нест, ки аҳамаи мардуми ҷаҳон бо ҳамаи ихтилофоте, ки доранд, дар он иттифоқ доранд… Пас ҳаргиз паймоншикан мабош ва дар аҳди худ хиёнат макун ва душманро фиреб мадеҳ…” (Наҳҷул-балоға, номаи 53).

    Вале бо ин ҳама, ислом дар ҷое ки бояд сахтгир буд, ҳаргиз тасоҳулу тасомуҳро раво намебинад. Ислом дар баробари зулму ситами золим ва ситампеша, ҳаргиз ба мўъминон дастур намедиҳад, ки гардан дар баробараш каҷ кунанд. Шиори ислом дар ин замина, ки мефармояд: “Бузургтарин пайкор ва ҷиҳод, ин сухани ҳақ гуфтан аст дар баробари золим” барои касе пўшида нест.

    Ҳоло, агар амсоли Табар ба рухи мо кирдору рафторҳои касоне чун Қутайба ва ё хушунати Толибону Алқоидаву бархе аз мусалмонони Бангладешу Афғонистон дар ҳукм содир кардан барои касонеро бикашанд, посухи мо ин аст: Ҳуҷҷат барои мо мусалмонон, танҳо Қуръон ва гуфтору рафтори Паёмбар (с) аст, на гуфтору кирдори дигарон. То ҳанўз касе аз уламои ислом, нагуфтаанд, ки кирдори Толибону Алқоида, дар арзи Қуръону суннат ба унвони ҳуҷҷат қарор мегиранд.
    Комёб бошед.

  46. Точвари мухтарам!
    Хохишмандам ба ин бахсхо хотима гузоред, чун онхо миёни мардуми мусалмон ва гайримусалмон ихтилофро ба миён меоваранд.
    Шумо хам магар ба чуз аз бахси бехудаи ду се бекор мавзуи дигаре надоред, ки дар торномаатон бигозоред?
    Мо интизори матолиби тозаи шумоем.

  47. Ба Саидюнус, ки мегуяд:

    ///Мукаррар гуфтаам, боз ҳам гўшзад мекунам, ки шумо бўе аз дониши ақлӣ ба машом набурдаед. ///

    Нахуст, ба сару сурати худ нигох кун ва бубин, ки оё ин салохиятро дори, ки дар мавриди дониши аклии ман ё хар каси дигаре казоват куни! Як хирадситез чи тур метавонад дар бораи хирад казоват кунад?

    Боз мегуӣ:

    ///Фаромарз, он чи берун аз иродаи инсон ва ба худии худ вуҷуд дорад, ин “воқеи хориҷ” аст, на “ҳақиқат”, ки васфи хориҷ аст. Инсон агар бигўяд: “Хуршед вуҷуд дорад”, ҳақиқат гуфтааст, чун ин гузора бо воқеи хориҷ мутобиқат дорад. Аз ин рўст, ки фалосифа дар таърифи “ҳақиқат” гуфтаанд: “Ҳақиқат” (ки ҳамрадифи “сидқ” ва “саҳеҳ” аст) васфи воқеи хориҷ аст аз ҷониби инсон он ҷо ки эътиқодаш мутобиқ бо воқеъ бошад”.

    Холо ин чумлааатро дубора бихон, агар боз нафахмиди се бор бихон ва чахор бор бихон.
    Ба гуфтаи ту:

    1. Ончи берун аз иродаи инсон вучуд дорад – вокеъи хорич аст
    2. Ончи берун аз иродаи инсон вучуд дорад – ҳакикат нест
    3. Яъне вокеъи хорич – хакикат нест
    4. Хакикат – васфи хорич аст
    5. Хуршед вучуд дорад – ҳақиқат аст
    6. Хуршед вучуд дорад – бо вокеъи хорич мутобикат дорад
    6. Аз назари файласуфхо хакикат – васфи вокеъи хорич аст
    7. Ҳакикат – ончо ки эътикоди инсон мутобик бо вокеъ бошад

    Холо боз як бори дигар хон ва бубин, ки мантикро то чи хадд дуруст дарк кардаи?

    Акнун бигу, ки агар ту зинда набоши ё нобино боши (яъне хавосат кор накунад) ва забонбаста боши ва натавони, ки васф куни, ки “Хуршед вучуд дорад”, яъне васфи вокеъи хорич накуни, пас аз дидгохи ту Хуршед вучуд надорад?

    Бубин, ман мегуям, ки сарфи назар аз ин ки ту васфи вокеъи хорич куни ё накуни, офтоб вучуд дорад, ва хамон кисса дар бораи Сино хам, ки пойинтар оварди, боз хамин назарро собит мекунад.

    Офтоб барои ин ки вучуд дошта бошад, хеч ниёзе нест, ки як чаласавод аз хавзаи илмияи Кум пайдо шаваду бигуяд, ки офтоб вучуд дорад. Офтоб ба худии худ вучуд дорад, агар ин чаласавод мурда бошад ё хавосаш кор накунад ва харгиз нагуяд, ки офтоб вучуд дорад!

    Ту бар ман тохтаи, ки вучуди офтобро хакикат медонам, вале худат дуруст монанди он касе, ки Сино мехост дар чоҳ андозад, хакикатро иборат аз тасвир ё васфи вокеъи хорич медони. Пас фарк миёни туву ӯ чист, бигу?

    Боз дубора ба қиссаи Буали, ки овардаи нигох кун, вай ончи ман гуфтам собит мекунад. Сино он мардро, ки ҷахонро мачмуъе аз ҳавоси худ медонист, ва мегуфт чуз хавос чизе нест, вале Сино собит кард, ки чох вучуд дорад, сарфи назар аз он ки ин мардак онро эхсос мекунад ё на.

    Холо ба чумлаи 7 нигар, ки худат гуфти, ки хакикат васфи вокеъи хорич аст, ончо ки эътикоди инсон мутобик бо вокеъ бошад.

    Акнун бигу, ки кадом як аз эътикодоти ту дар бораи вахй, мазҳакаи паямбари, китоби осмони, дузаху биҳишт ва музахрафоти дигар, мутобик бо вокеъ аст?

    Ончи аз кавли суфастоиён ба ман нисбат додаӣ:

    ////”Ҳар чи мо дониш дорем ва ба он эътиқод дорем (хоҳ боварҳои динӣ бошад ва хоҳ гузораҳои таҷрибӣ), ҷуз зеҳниёти мо нест, ва чун мо ба воқеи хориҷ роҳе ҷуз васоили ҳисс ё нерўи ақл надорем, ва ин ду хатобардор ҳастанд, бинобар ин наметавон ба ҳеҷ як аз онҳо эътимод карду номи онро “ҳақиқат” (яъне гузораи мутобиқ бо воқеъ) гузошт.////

    Ин чизхзоест, ки ту ба он бовар дори ва ба ман нисбат медихи. Сухани ман ин аст, ки офтоб ва замин ва сайёрот ва хар чизи дигар, ки вучуд дорад, сарфи назар аз ин ки ту дар бораи онҳо дониш дори ё надори, эхсос дори ё надори, имон дори ё надори, вучуд дорад. Ва вучуди ин чизхо ба эхсосот, азхон, дониш, имон ва иродаи ту дар бораи онхо вобаста нест. Онхо бахудии худ вучуд доранд ва вучуди онхо хакикист. Ту бихохи нахохи ин чизхо вучуд дорад.

    Дар нихоят, вожаи ҳакикат, агар намедони, бидон, ки он бар асоси фархангномахо, ба маънии асл, моҳият, рости ва дурустии хар чиз аст ва ба маънии вокеъият ва факт аст.

  48. Сайидюнус менависад:

    ///Куброи шумо ин буд: “Ҳар касе файласуф бошад ва кутуби Юнонро шарҳу тавзеҳ диҳад ва ба ақл бовар кунад, ў мусалмон нест”.///

    Ҳоло метавонӣ ба ман бигуӯйӣ ки аввалин асли ислом чист? Магар калимаи шаҳодат нест, ки имон овардан ба…..?

    Яъне оғози ислом ва поёни ислом боз ба ҳамин калимаи шаҳодат, ки имон овардан аст, бармегардад. Чизҳои дигаре, ки дар ин миёна гуфта шуда ва мешаванд, асл ё бунёд нестанд, чизҳои дараҷоти ғайр аз аввал ҳастанд. Магар чунин нест? Агар ман иштибоҳ кунам, лутфан биёву собит кун, ки Ислом дар дараҷаи аввал аклро карор дода ва сипас имон ва аркони дигарро.

    Акл, бихохем-нахохем, дар имон (ишк) тардид мекунад, вале тардид барои мусалмон баробари ширк аст ва мучозоти сахте ба дунбол дорад. Чун тардид муҳимтарин нишонаи акл ва муҳимтарин асли илм аст, як мусалмон агар бихохад пайрави акл бошад, баночор бояд дар асли аввалияи ислом тардид кунад, магар дуруст нест?

    Дар ҳоле ки тамоми умур барои мусалмони бечора ба василаи Шариъат таъйин шуда ва мукаррар гардидааст, оё дигар фурсат ва мачоле барои фикр кардану андешидан ва казоват кардану ташхиси неку бад барои у вучуд дорад? Чун хама чиз неку бадаш мушаххас аст ва дигар чизе нест, ки у дар бораи нек будан ё абудани он бияндешад ва озодона тасмим бигирад?

    Ҳоло бубин, фалсафаи Юнон чизе ғайр аз Куръон ва ҳамин тур ғайр аз аҳкоми илоҳӣ аст, ва аз замоне ки Қуръон барои мусалмонон нозил шуда бошад, ҳар чизи дигаре ботил шудааст. Чун Қуръон ҳамаи донишҳо ва навиштаҳои пеш аз худро ботил медонад ва ҳатто дар мавриди китобҳои азли китоб, Инчилу Таврот, мегуяд, ки онҳо тахриф шудаанд. Аз назари Қуръон, ки хал илмеро ҷуз худ ботил медонад, магар мантикан чунин барнамеояд, ки аз миёни улуми ботила хикмат ва фалсафи Юнон низ ҳаст.

    Пас чаро як мусалмон меравад ба мутолеъаи улуми ботила мепардозад, дар ҳоле ки каломи илоҳиро дар кифаш гузоштааст? Чаро Сино меравад ва масоили ҳастиро дар фалсафи Юнон чустучу мекунад ва бо шарху тавзехи фалсафаи Юнон барои мусалмонон, дидгохи олтернотиве дар баробари дидгохи исломи аз хасти дар ихтиёри мардум мегузорад?

    Оё наметавонист ба чойи ин, дидгоххои исломи дар бораи хастиро ба мардум шарху тавзех диҳад ва таблиғ кунад? Чаро Сино ба дунболи фалсафаи Юнон рафт, дар холе Қуръон, охирин китоб ва каломи Худо тамоми ин масоилро мушаххасан, онгуна ки иддаъо мешавад, барои у шарху тавзех дода буд ва Сино бояд аз он конеъ мешуд?

    Чаро Сино ба чои дидгоххои қуръони ба тавзеху таблиги дидгоҳҳои юнони пардохт? Оё дар кутуби Сино, ки дар ихтиёр дорӣ, ба ин чизхо ишора шудааст?
    Хирад роҳнамо!

  49. Фаромарз,
    Баҳсҳои фалсафӣ, на ба юнонӣ ихтисос дорад, ва на ба мусалмон, ва ба масеҳиву на ба будоӣ, балки донишест бархоста аз талоши ҷамъии башар (новобаста аз гароиши ў ба ин ё он дине мушаххас), чунон ки бақияи улум низ ҳамин тавр аст. Замоне юнониён дар ин майдон парчамдор буданд, ва дигарон аз эшон истифода карданд, ва замоне ҳам мусалмонон пешоҳанг дар он буданд ва онро аз сурати аввалияаш ба маротиб густардатар ва пухтатар сохтанд, ва он гоҳ дигарон аз мусалмонон баҳра гирифтанд.
    Ва сабаби он ҳам, ки дониши фалсафа ба дасти мусалмонон густариш пайдо карда ва пухтатар гардид, ба иттифоқи назари фалосифаи исломӣ – аз Кендиву Форобӣ гирифта то Бўаливу Суҳравардиву Садро – ба иллати ташвиқи ислом аст ба андўхтани улум (Талаби илм барои ҳар мусалмон чи мард бошад ва чи зан воҷиб аст, Талаби илм кун аз гаҳвора то гўр, Талаби дониш кун гарчи бо сафар ба Чину аз дасти кофир бошад ва ғайраву золик).
    Вақте ислом дастур медиҳад, ки бояд бовар ва имони шумо, такягоҳи ақлӣ дошта бошад, ва мусалмон тибқи ин дастур (илова бар оёт ва ривоёте, ки худ мабонии ақлии имонро баён мекунанд), рў ба андўхтани дониши ақлӣ, ки ҳамон фалсафа аст оварад, оё ин айб аст?
    Мегўед: “Яъне оғози ислом ва поёни ислом боз ба ҳамин калимаи шаҳодат, ки имон овардан аст, бармегардад”.
    Оре, ҳамин аст. Аммо калимаи шаҳодат чист? Калимаи шаҳодат мегўяд: “Ҷуз Худо худое дигар вуҷуд надорад, ва Муҳаммад фиристодаи Ўст”. Ҳоло, ислом магар гуфтааст ин бовар ва гузораро чашмбаста бипазир?
    Балки ислом дастур медиҳад, ки имонат бояд мабнои ақлӣ дошта бошад.
    Магар ҳамин исломи азиз нест, ки мегўяд: “Пас бандагони маро мужда деҳ; ҳамононеро, ки суханро мешунаванд ва беҳтарини онро пайравӣ мекунанд. Инонанд касоне ки Худованд роҳашон намуда ва эшонанд хирадмандон” (Сураи Зумар, оятҳои 17 ва 18)?
    Магар ҳамин ислом нест, ки мегўяд: «Ба воситаи ақл ҳамаи некиҳо ба даст меояд, ва касе ки ақл ба кор намеандозад, аслан дине надорад” (Туҳафул-уқул, 54)?
    «Касе ки ақл ба кор наяндозад, аслан дин надорад» яъне чӣ? Агар дин асосаш калимаи шаҳодат бошаду вале диндор дар пазириши он, ақл ба кор нагирифта бошад, аз дидгоҳи ислом, ў дин надорад.
    Аммо ин ки шумо он ҳафт бандро ба мо нисбат медиҳед, банди ду ва се, ифтиро бар мост. Кай ба шумо гуфтаам, ки «Он чи берун аз иродаи инсон вучуд дорад – ҳакикат нест» ва «Яъне вокеъи хорич – хакикат нест»? Агар мехоҳед, муғолата ба кор андозед, ҳадди ақалл коре кунед, ки мояи хандаи хонанда нашавад.
    Сухани мо ин аст: Он чи берун аз иродаи мост, воқеъ аст, ва воқеъ дастрас аст, ва агар мо онро ҳақиқат медонем, чун онро васф мекунем. Ин ки «ҳақиқат» васф аст, на худи «воқеъ», барои ҳар ношӣ ҳувайдост.
    Ин ки мегўед: «Офтоб ба худии худ вучуд дорад, агар ин чаласавод мурда бошад ё хавосаш кор накунад ва харгиз нагуяд, ки офтоб вучуд дорад», яъне чӣ?
    Магар шумо бо ҳамин сухан, васфи воқеъ ва олами хориҷ намекунед? Шумо каме диққат кунед. «Офтоб ба худии худ вуҷуд дорад». Оре, ин ҳақиқат аст. Чаро? Чун васфест мутобиқ бо воқеъ, на худи он. Магар дар ин олам як нафар файласуф пайдо мешуда бошад, ки бигўяд ин васф нест ва худи хориҷ аст. Шумо зоҳиран ҳатто ҳақиқати васфро нафаҳмидед.
    Шумо вақте ҳақиқатеро баён мекунед, оё ҷуз ин аст, ки ҳикоят аз воқее мекунед, ки ин васфи шумо (тибқи меъёрҳои саҳеҳ) мутобиқ бо он аст? Ҳатто замоне ки шумо бо чашмони худ хориҷро мебинед, ва сипас мегўед: «Ин чунин аст ва он чунон», оё фикр мекунед ин ёфтаи шумо худи воқеи хориҷ аст? Агар номи як нафар файласуфро – чи исломӣ ва ё чи ғарбӣ – ин ҷо ном баред, ки мўътақид бошад, ин гузора ва ё ин ёфта, худи воқеъ аст, на ҳикоят аз воқеъ (албатта ҳикоят ва ҳақиқатест сад дар сад мутобиқ бо воқеъ, чун бо чашми ҳисс онро меёбед), мо дар баробари шумо таслимем!!!
    Фарқи фалосифаи ақлгаро мисли фалосифаи исломӣ минҷумла Сино (р), бо суфастоиён ва ҳамчунин бо идеалистҳои навини ғарбӣ амсоли Барклей, дар ин замина, дар ин нест, ки яке онро худи воқеъ ангорад ва дигаре онро ғайри воқеъ, балки фарқашон дар ин аст, ки фалосифаи ақлгаро ин ёфтаҳоро мутобиқ бо воқеъ медонанд, вале суфастоиёну идеалистҳои навини ғарбӣ, ин ёфтаҳоро ғайри мутобиқ бо воқеи хориҷ мепиндоранд.
    Барои инсон, танҳо он ҳақоиқе худи воқеият аст, ки онҳоро дар нафси хештан меёбад, мисли тамомии эҳсосот ва шуъури инсонияш аз қабили эҳсоси беморӣ, эҳсоси хушҳолӣ, эҳсоси андўҳ ва ғайра. Чаро? Чун воқеияти ин чизҳо бо нафси ў муттаҳиданд. Ва аввалин касоне ки ба ин воқеият пай бурда ва онро некў тавзеҳ додаанд, фалосифаи исломӣ минҷумла худи Сино (р) аст. Сино (р) огоҳиҳои инсонро ба ду даста тақсим мекунад: огоҳиҳои ҳузурӣ ва огоҳиҳои ҳусулӣ. Огоҳии ҳузурӣ, ҳамон огоҳиҳоест, ки инсон бо воқеи он тамос дорад мисли ҳамин эҳсосот. Аммо огоҳиҳои ҳусулӣ, он огоҳиҳоест, ки дар дастрасӣ ба он, василае аз васоил ва абзоре аз абзори маърифат восита қарор мегирад, мисли ҳар он чи бо яке аз ҳавоссамон меёбем. Вақте шумо чашм боз мекунед, сурате аз хориҷ дар байзаи чашмонатон мунъакис мешавад, ва ин сурат аст, ки ҳикоят аз он воқеъ мекунад. Василаи биноии инсон дуруст мисли як дастгоҳи аксбардорист, ки суратҳои хориҷро барои инсон мунъакис мекунад.
    Ва аммо ин ки шуморо ба суфастоиён ташбеҳ кардам, ба хотири ин суханатон аст, ки гуфтед: «Ҳақиқат берун аз иродаи инсон, ба худии худ вуҷуд дорад». Зеро шумо ин ҷо дуруст мисли суфастоиён байни ҳақиқат (васф) ва воқеъ (хориҷ) халт мекунед.
    Дар поён аз шумо ин дархостро дорам, ки бароям бигўед кадом нафар аз фалосифа – чӣ ғарбӣ ё чи шарқӣ – дар мисолҳое чун “Хуршед вуҷуд дорад” (ки ҳақиқатест, ки хориҷро васф мекунад), ҳақиқатро худи воқеъ донистаанд?
    Дар ин ҷумлае, ки мегўед: “Дар нихоят, вожаи ҳакикат, агар намедони, бидон, ки он бар асоси фархангномахо, ба маънии асл, моҳият, рости ва дурустии хар чиз аст ва ба маънии вокеъият ва факт аст”, танҳо ин қисмат, ки “ҳақиқат: ростӣ ва дурустии ҳар чиз аст” (ки ҷуз васф нест), бақия нодуруст ҳастанд. Ростӣ ва дурустӣ, (мисли он ҷо ки мегўем: Ин рост аст, ва ин дуруст аст) яъне васфи воқеъ ҳастанд, магар ғайри ин?
    Комёб бошед.

  50. Сайидюнус,

    Иштибоҳи ту ин аст, ки ту ба бозии лафз, яъне суханбози, машғули, на ба дарки ончи ман мегуям. Ва дар ин бози гоҳе фаромуш мекуни, ки худат нохоста дар доми галат ва муголата меуфти.

    ////Аммо ин ки шумо он ҳафт бандро ба мо нисбат медиҳед, банди ду ва се, ифтиро бар мост. Кай ба шумо гуфтаам, ки «Он чи берун аз иродаи инсон вучуд дорад – ҳакикат нест» ва «Яъне вокеъи хорич – хакикат нест»? Агар мехоҳед, муғолата ба кор андозед, ҳадди ақалл коре кунед, ки мояи хандаи хонанда нашавад.///

    Ҳоло ба чумлае, ки пештар гуфти, нигоҳ кун:

    “Фаромарз, он чи берун аз иродаи инсон ва ба худии худ вуҷуд дорад, ин “воқеи хориҷ” аст, на “ҳақиқат”, ки васфи хориҷ аст. ///

    Ҳоло ин гуфтаи туро такрор мекунем, аммо бо таъкид:

    ///Фаромарз, он чи берун аз иродаи инсон ва ба худии худ вуҷуд дорад, ин “воқеи хориҷ” аст, НА “ҲАҚИҚАТ”, ки васфи хориҷ аст. ///

    Оё дар ин ҷумла, вожаи “НА” ба маънии инкор нест?

    Аммо ин ки ман мегуям вуҷуди Хуршед, як ҳақиқат аст, яъне факт (ба забони имрузи), ин факт ё ин ҳакикат бе он ки ту чунин чумлае гуйи ё нагуйи, васф куни ё накуни, вокеъият дорад. Яъне офтоб, бе он ки ту вучуд дошта боши ё на ва дар бораи офтоб ин чумларо, ки “офтоб вучуд дорад” гуфта бошӣ ё нагуфта бошӣ, он вучуд дорад.

    Аз ин ки бигзарем, албатта, аз нигоҳи лафзию забонӣ ва мантиқӣ, ҷумлаи “Хуршед вучуд дорад” ҳаққ ё ҳақиқӣ (саҳеҳ, рост, дуруст, собит) аст, ба ин маънӣ, ки ин сухан сухани ҳаққ ва дуруст аст. Васф ба маънии сифат аст ва сифати ончи мо гуфтаем, “дуруст” ва “рост” ва “ҳақиқӣ” аст. Аммо вожаи “ҳақиқат” исм аст ва ба суоли “чи” посух медиҳад.

    Маънии вожаи “ҳақиқат” дар фарҳанг чунин аст: асли ҳар чиз, чигунагӣ, моҳият, ростӣ, дурустӣ.

    Ҳақиқат сароест ороста,
    Ҳавову ҳаас гарди бархоста,
    Набинӣ ба ҷое, ки бархост гард,
    Набинад назар, гарчи биност мард.

    Тибқи фархангҳо, муродифи инглисии “ҳақиқат” инҳост: truth, reality, sincerity, a fact

    Умедворам, чашми хирад боз кунӣ ва манзури ин ҷонибро дуруст дарк кунӣ.

  51. Аз китобхои торихи замони шуравии бо гояи муборизаи синфи саршор на хама аник метавонанд дарк кунанд, ки бо мардуми мо чи шуд? Ислом чи тавр бар магзхо хоким шуд? Масалан чи шуд, ки сомониён ба сари давлат омаданд? Магар ин чо танхо муборизаи синфи буд?

    Чаро Рофеъ ибни Лайс шуриш кард? Шуриши Рофеъ на танхо зидди андозхои гарони халифахо ба сари мардуми мусалмони Мовароуннахр бор карда, балки зидди шариати исломи низ буд, ки ба зани мусалмон то шавхараш талок надихад ичозати шавхари дигар кардан надодааст. Сардори гарнизони арабхо Рофеъ, ки ошики зани волии Самарканд буд, мачбур шуд киём кунад. Волии Самарканд ин зани зебои худро талок намекард. Барои он ки ин зан ба ошики худ Рофеъ ибни Лайс бирасад, мачбур шуд аз дини ислом берун шавад ва худро муртад эълон кунад. Он гох у хукуки бо ошики худ Рофеъ никох карданро пайдо намуд.

    Аммо халифае, ки дар Багдод менишаст, инро резонда шудани обруи шариати исломи донист ва фармон дод, ки Рофеъро барои чунин халли масъаларо ба ин зан маслихат доданаш чазо диханд.

    Баъд Рофеъ бо тамоми гарнизони худ, ки аз арабхои мусалмон иборат буд дар Самарканд мукобили хилофат шуришро сар кард ва мардуми тахчои ба у хамрох шуданд. Барои пахш кардани шуриши у халифа Сомон ва писарони Сомонро фиристад. Онхо натавонистанд Самаркандро бигиранд ва ба Рофеъ маслихат доданд, ки агар таслим шавад, хам чони худу хам мардуми шахрро аз гуруснаги начот хохад дод. Рофеъ ба Сомон бовар карда дарвозахоро боз намуд, аммо халифа аз Сомон талаб кард, ки Рофеъро дасту по баста ба Багдод фиристад. Сипас халифа Рофеъро кушт.

    Чаро? Чун халифа фикр кард: Рохи озодие, ки Рофеъ ба занхо нишон дод, хазорхо зани мусалмонро муртад мекунад.

    Ман ин чо Бобочон Гафуровро таъна задани нестам, ки ба чунин муборизахои акидави дар китоби «Точикон» кам чой додаанд. Дар замони шурави дин сахт саркуб гардида буд ва Гафурову дигар муаррихон намехостандд болои захми чисми чонкандаистода намак бипошанд.

    Имруз ин норасоии илми таърих башиддат хис мешавад, ки намунааш ин бахс аст.

    Шуриши Рофеъ дар муборизаи мардуми Осиёи Маркази бар зидди Хилофати араб нуктаи охирин шуд, зеро Халифа ба чунин хулоса омад, ки хукуматро бояд ба миллати тахчои супорид. Намояндаи тахчои нисбат ба Рофеъи араб ба риояи шариат бехтар назорат мекунад.

  52. Khudoyo in Mardum kur ast, to diruz bahsi mahal dosht , imruz sitezazani mekunad, ki tu zardushtivu man musalmon. Bigued, ki arabho chi had musalmonand, vakte har yak shaykhi arab dar khona baroi pisarash “kanizake” dorad as Filipin, rivo mekhurad az bonkhoi Avrupo va USA, izdivoj mekunad bo nasdikoni khud?

    Bigzored arabho sar shikanand va Islomro as johiliyat raho kunand, chun khalki arab saropo johil ast, vagarna ba in ahvol giriftor nabud. Tojikon kamtar johili din budand, ammo johilii hulumat onhoro vodor mekunad, ki ru ba johilii din dihand.

    Siposguzor

    Samak

  53. Кй ба ин савол чавоб медихад:
    Агар намозро аз тахти дил ва самимонм ба забони худамон (точикй ё форсй) бихонем, кабули Аллохи таоло мешуда бошад? Агар не, пас чаро?

  54. Javob ba Faromarz-Samak:
    Dar hole, ki dunyo dar andeshai nanotekhnologi ast, tu arabu turk gufta gard.

  55. Устод ишора намуд, ки тарафдорони акоиди динии ин бахс аз торих бехабаранд. Бо як мисол аз шуриши Рофеъ исбот кард. Ман илова мекунам, ки онхо аз илми муосир низ буе набурдаанд.

    Файласуфони демократ гуфтаанд:
    1. Хирад аз анъана (дин) болотар аст.
    2. Фард аз чамъият (давлат) болотар аст.

    Консерваторхо мегуянд:
    1. Анъана (дин) аз хирад болотар аст.
    2. Чамъият (давлат) аз фард болотар аст.

    Акнун фикр кунед, ки хукумати имрузаи Точикистон кадом акидаро пайрави мекунад.

  56. Фаромарз,
    Зоҳиран ин ҷониб бо касе тарафам, ки ҳанўз он чи мегўям намефаҳмад. Магар баҳси мо бо шумо рўи лафзи “ҳақиқат” аст, ки оё аз назари лафзӣ, исм аст ё сифат? Баъд равем суроғи фарҳангномаҳои луғат, ки бубинем чист?
    Ҷаноби Фаромарз, бароятон мафҳум бошад, ки фалсафа бо алфоз сару кор надорад. Сару кори фалсафа, аввалан бо воқеи хориҷ аст, ва сониян, чун ин воқеиёт аз тариқи абзори маърифатӣ бароямон макшуф мегардад, бинобар ин фалосифа баҳси мафоҳимро пеш мекашанд. Чаро? Чун ин мафоҳиманд, ки ҳикоят аз воқеи хориҷ мекунанд. Ва ба иборати дигар, мафоҳим ва маъонӣ кошифи воқеанд. (Таваҷҷўҳ дошта бошед, ки мафҳум ғайр аз лафз аст). Агар гуфтам “ҳақиқат” васф аст, на воқеи хориҷӣ, муродам мафҳум ва маънои “ҳақиқат” аст, на лафзи он. Ва ин ҳам, ки мафҳуми “ҳақиқат” васф аст (дар истилоҳи фалсафа), барои ҳар ношие дар улуми ақлӣ рўшан аст.
    Ҳоло, барои ин ки боз ҳам рўшантар шавад, дар ин навбат талош мекунам, ки гўи дар баробари ман як донишомўзи синфи 3 ё 4 қарор дорад, ки аз истилоҳоти фалсафӣ ҳанўз чизе намедонад.
    Омўзгор барои донишомўз мегўяд: Чашмонатро боз кун. Ў чашмонаш боз менамояд. Омўзгор мепурсад: Чӣ мебинӣ?
    Мегўяд: Хуршедро мебинам.
    Омўзгор мепурсад: Оё хуршед вуҷуд дорад?
    Донишомўз посух медиҳад: Оре, хуршед вуҷуд дорад, ва шакке ҳам дар ин надорам.
    Омўзгор мегўяд: Пас, бидон, ки ҳар гоҳ ту чашмонат боз мекунӣ, сурате аз воқеи хориҷ (ки ҳамон вуҷуди хуршед аст) дар байзаи чашмонат мунъакис мешавад, ва он гоҳ ту аз тариқи ҳамин сурати мунъакисшуда, ба воқеи хориҷ огоҳ мешавӣ. Он чи ту бевосита дар нафси хеш меёбӣ, ҳамин сурати мунъакисшуда аст, вале ин сурат, чун аз тариқи ҳавосс ба дасти ту расидааст, ва ҳавосс хато намекунад ва айни воқеъро НИШОН МЕДИҲАД, пас бидон, ки ту ба воқеъ даст пайдо кардаӣ.
    Донишомўз мепурсад: Пас, ин сурати мунъакисшуда ҳикоятгар ва кошифи воқеъ аст, на худи воқеъ.
    Омўзгор: Дуруст гуфтӣ. Ин сурати мунъакисшуда дуруст аст, ки худи воқеи хориҷ нест, аммо “ҳақиқат” аст, на дурўғ. Чаро? Чун СУРАТЕСТ САД ДАР САД МУТОБИҚ БО ВОҚЕИ ХОРИҶ.
    Баҳси мо ин буд, Ҷаноби Фаромарз, на ин ки “ҳақиқат” дар луғат ба чи маъност.
    Барои огоҳиии бештар ба ин фарҳангномаи истилоҳоти фалсафӣ руҷўҳ кунед:
    http://ariom.ru/wiki/Pravda
    Комёб бошед.

  57. Мухтарам Истаравшани!
    Ман аз номи худам ва аз номи хамаи дустонам, ки ошики илми фалсафа мебошанд ва номахои шумо ва дигар нависандагон дар «Андешаи Рустам»-ро мехонанд ба шумо ташакур мекунем. Шумо сабабгор шудед, ки мо аз нав китобхоро кушойем ва аз нав ба мутолаеи онхо худамонро машгул кунем ва он чизхое ки намефахмидем кам-кам ба фахмадинаш ноил шавем.
    Чандто саолхо доштем ва хохишманд хастем ба онхо чавоб гардонед. Ин саолхо факат саолхои мо намебошад, балки саолхои базе аз устодон низ аст:
    1. Шумо аз мобайни равияхои гуногуни фалсафа (ишроки, машои, рационалисти, реалисти, идеалисти, позетивисти, фалсафаи забони…), кадомашро дуруст дар назар доред?
    2. Агар фалсафа назария ва теорияхош хакикат бошад, барои чи хамаи ин равияхо якдигарро нодуруст ва факат худашонро хак медонад?
    3. Дар бораи хакикат ва вокеь, бахси шумо бо Фаромарзро хело бо дикат хондам, аммо бароям ин саол бе чавоб мондааст: Инсон вакте ки офтобро мебенад, дар зехнаш тасавур надорад ки чизи дида истодааш, гайри худи офтоб мебошад. Инро бароямон шарх кунед.
    4. Бахси бе чавоб монда якеаш ин аст ки шумо то холо бароямон исботи паёмбариро аз нукта назари акли баён накардед.
    Саломат бошед!

  58. тафсири Куръон аз тарафи баъзе аз иштирокчиёни (мушрику зардушт)
    ба монанди “хулоса баровардари як нобино (кур) аз дастмол кардани ШЕР”-ро менамояд:

    ЯЪНЕ (молидани пушти) ШЕР БАРОИ КУР ЯГОН ФАРКИЯТ АЗ (молидани пушти) ГОВ НАДОРАД. (!)

    ДАР АКЛИ ИН БЕЧОРАХО ТАМОМИ КУРЪОН НАМЕГУНЧАДУ ПОРА-ПОРА ОНРО БО ЧЕНИ ГУНЧОИШИ АКЛИ КУЧАКАШОН БАХО МЕДИХАНД.
    (Астагфируллох).
    БАРОДАРОНИ ИСЛОМИ МО БОЯД ШУКРИ АЛЛОХ КУНЕМ ,КИ МОРО АЗ ЧУНИН “КУР”-й НАЧОТ ДОДААСТ.

  59. Сайидюнус,

    Маълум мешавад, ки аз “абзори маърифатӣ барои кашфи” он чи ман мегӯям, бархурдор нестӣ ва ба ҳамин далел навиштаҳои инҷониб бароят мармуз боқӣ мемонад.

    Мафоҳим иборат аз калимот аст ва калимотанд, ки мафохими мухталиферо мерасонанд. Калимот ва мафоҳим забонро ташкил медиҳанд ва баён ҳосили чобачогузории калимот ва мафохим аст.

    Як калима чанд мафхумро мерасонад ва як мафхумро бо чанд калима метавон баён кард. Ба хамин далел аст, ки тамомии осор, ва аз чумла Қуръон, ки онро китобе осмонӣ медонӣ, ба шарху тафосири мухталифе ниёз доранд.

    Ҳақиқат мафҳуме аст, ки тавофуқи назари комил ва собит дар бораи он то кунун дар фалсафа вучуд надорад ва донишмандону андешмандон ҳамчунон дар мавриди он ба пайкорҳои худ идома медиҳанд.

    Назарияи “мутобиқ ба воқеъ”, ки аз Сино нусхабардори кардаи, танҳо назария дар бораи ҳақиқат нест. Ин назария ба Афлотуну Арасту ва дигарон бармегардад ва бештар дар бораи изҳорот, сухан ва гузораҳо дар бораи ҳастист, то дар бораи худи ҳастӣ.

    Ин назария хақиқатро дар матн чустучу мекунад, то бидонад, ки сухани гуфташуда хакк аст ё гайр аз хакк, бад- ин маъни, ки масалан ҷумлаи “шаб торик аст” оё ҳаққ аст ё ботил ва чун мебинад, ки васфи шаб, яъне торики, бо вокеъияти он, созгор аст, пас мепазирад, ки ин чумла ҳакикат дорад.

    Вале баҳс бар сари “ҳақиқат” бо ин назария тамом намешавад ва дар тӯли таърих чандин назарияи дигар дар бораи ҳақиқат ба миён омадааст, чун назарияҳои маънишиносӣ, иртибот ё ҳамбастагӣ, конструктивизм, иҷмоъ ё тавофуқи ом, амалӣ ё воқеъгароёна, таъаддуд ё чандзаминаӣ, назарияҳои тақлилӣ ва ғайра, ки хар кадом далоиле дар бораи ҳақиқат пеш овардаанд.

    Аммо аз инҳо, ки бигзарем, дар бораи он чи ман гуфтам, ки “ҳақиқатҳое новобаста аз иродаи мо вучуд доранд” ба як нохонда низ маълум аст, ки сухан инчо дар бораи худи хасти ва мавчудот … аст, на таъриф ва ё васфи он. Яъне, масалан моҳ дар гирди Замин мечархад, агар ман ё ту бихохем ё нахохем ва агар ману ту бовар кунем ё накунем. Хуршед вучуд дорад, сарфи назар аз ин ки ману ту онро бинем ва хис кунем ё накунем.

    Ривояти Сино ва чоҳ низ ҳамин нуктаро таъйид мекунад: чохе, ки Сино он мардро озмоиш кард, низ вучуд дошта, сарфи назар аз он ки он мард онро хис карда ё накарда, ба он бовар дошта ва ё надоштааст. Дарвокеъ Сино дар инчо собит кардааст, ки ҳақоиқе вучуд дорад дар муҳит, сарфи назар аз он ки ин ҳақоиқ васф карда шаванд ё нашаванд, касе ба онхо бовар дошта бошад ё надошта бошад.

    Маълум аст, ки дар ин навиштаҳо манзур аз вожа ё мафҳуми “ҳақиқат” ҳамон воқеиятҳои ҳастӣ ва мавҷудоти табиъат аст, ки ба таври мустакилл аз зехну хавосс ва акли одамӣ, бахудии худ вуҷуд доранд. Хуршед милюнҳо сол вучуд дошта, ҳарчанд он замон шояд инсон аслан вучуд надоштааст.

    Зимнан, вожаи русии “истина” низ аз ҳамон решаи “ест” яъне “ҳаст” бармеояд ва ишора ба ҳастӣ мекунад. “Ҳаст” ҳамеша таъйид мекунад, “нест” такзиб ё инкор, агар будан ё набудани шайъе матраҳ бошад.

    Вакте, ки яке аз маъонии вожаи “ҳақиқат” низ вокеъият ва асли хар чиз, яъне ҳастии он чиз бошад, дигар чи ниёзе ба эродҳои бепоя ва суханбозист? Вакте бахс дар бораи ҳастӣ ё мавчудот аст, агар ҳадаф суханбози нест, чаро бояд сарриштаи баҳсро аз мавзуъи аслӣ дур кард ва дар бахси мафоҳим ва маъонӣ ва истилохот ва забон ва нахваи баён печид?

    Ин ки ман вожаи “ҳақиқат”-ро ба кор бурда бошам ё “воқеъият”-ро ё “воқеъ”-ро ё ҳар чизи дигареро, чи тафовут дорад, вақте, ки матлаб мафҳум бошад. Ин вожа фалон маъниро мерасонад, вале вожаи дигаре низ метавонад ин маъниро бирасонад. Ва ҳатто ба чойи ин калима сад дарсад мешавад калимаи дигаре ё комилан забони дигареро ба кор бурд. Вале вокеъият ин аст, ки ҳамон мавчудот, ашё, неру, қавонини табиъӣ ё кайфиёту ҳолот вучуд дорад ва ҳеч кадом ба иродаи мо ва зеҳни мо ва ҳавосси мо вобаста нестанд.

    Ҳоло ба баҳси аввалия баргардем: Метавонӣ бо истифода аз равишҳои ақлӣ ба мо бинамоӣ, ки чи шавоҳид ва далоиле барои ин ки ваҳй ва китоби осмонӣ ва паямбарӣ ва гайра як воқеият буда бошад, вуҷуд дорад?

    Хирад раҳнамой!

  60. Фаромарз,

    Сайидюнус то ин чо собит кардааст, ки аз посух ба ин пурсиш (исботи вахй бо равишхои аклй) сад дарсад косир аст. Суханбозии у метавонад то хамеша ба дарозо бикашад, аммо на у ва на хеч охунду мазхабзадаи дигаре тавони посух гуфтан ба ин пурсишро надоранд. Чун “вахйи илохй” аз зехни кудаконаи инсонхои ибтидои бармеояд. Ва инсонхои имрузй (бо зехни имрузй) барои бовармандони ин афсона мутаассифанд.

  61. Сипас карохониву газнавиён омаданд ва боз хам шоирони маддохи точик ба таърифу тахсини онхо камар бастанд.

    Баъд Чингизхони мугул омаду хамаро ба хоку хун огушта кард. Адибонамон хафт аср лаб фуру бастанд ва охир Низом Косим асари Чингиз Айтматов «Абри сафеди Чингизхон»-ро ба точики баргардон карда дар мисоли худ исбот кард, ки точик душманпараст буду мемонад.

    Боз чи кадар мисолхоро овардан мумкин?

    Ба фикрам ба дини араб сахт часпидани инхо реша дар душманпарастии точики дорад.

  62. Ман ин бахсро хонда равон як феноменро кашф кардам: душманпарастии точики. Дар хама давру замон мардуми мо душманпарастиро дошт.

    Душманпарасти буд, ки Искандари Макдунии истилогарро кахрамони адабиёт карданд, худи классиконамон. Дар ягон осори адабии тоинкилоби аз Спитамен харфе нест, аммо Искандар хамчун намунаи шохи одил таърифу тавсиф шудааст.

    Сипас арабхо истило карданд кишвари моро, боз хам ин истилогарон кахрамони милли шуданд, хазорхо точикон мераванд ба Самарканд ва дар Шохизинда кабри Кусам ибни Аббосро, ки сари хазорхо точикро аз тан чудо кардааст, зиёрат мекунанд.

    Кабри Абумуслим маълум нест дар кучост, аммо гунбазхои Шохизинда машхури чахон аст.

    Сипас карохониву газнавиён омаданд ва боз хам шоирони маддохи точик ба таърифу тахсини онхо камар бастанд.

    Баъд Чингизхони мугул омаду хамаро ба хоку хун огушта кард. Адибонамон хафт аср лаб фуру бастанд ва охир Низом Косим асари Чингиз Айтматов «Абри сафеди Чингизхон»-ро ба точики баргардон карда дар мисоли худ исбот кард, ки точик душманпараст буду мемонад.

    Боз чи кадар мисолхоро овардан мумкин?

    Ба фикрам ба дини араб сахт часпидани инхо реша дар душманпарастии точики дорад.

  63. Barodar Barzu,

    misol ovardani man az Musalmonu Zardushti ma’noi onro dosht, ki tojik hunare nadorad va gohe sar ba mahalchigi mezanadu, gohe sar ba dinsitezi. Agar inro dark nakardi, bayni satrho khondanro biyomuz.

    Kujo mebini nanotechnologiyaro? Beshak, na dar Tojikiston! Manzuri man in bud, ki charo mo khudro ba in bahsi bema’ni dihem va maynaamonro kharob kunem, behtar nest, ki fikri peshrafti Millatro kunem? Yo fikr kunem, ki chi guna metavonem 1,7 Million ghulomamonro az Rossiya bargardonem va sohibi joi kor dar Vatan kunem?

    Shoyad fikr sari on kuni, ki charo baroi in mardum A’robiho in kadar kadr dorandu, muysafedi Tojik, ki aroba mekashad monandi arzane kadr nadorad? Agar namefahmi man javobat mediham. Az siyosati bekhiradonai padaroni imruzai millat, millat ruz to ruz bekhirad va johil gashta istodaast, naboshad yak shabro as tarsi zilzila dar kucha ruz namekard!

    Voy bar ahvolamon

    Samak

  64. Фитна дар Охиразамон зиёд мешавад ва аз фитнахои дунё худро дур созем, ва бехтараш, ки халки точики мусулмонро муттахид созем ва ба фитнаи ин хел “аблахон” худро наандозем!
    Худо хофиз!

  65. Чизи аз хама чолиб дар ислом – ин секс. Кайф барои мардон. Агар ба бихишт сазовор шави, хар руз бату хазорто духтари бокираро медодаанд. Ва ту дар як руз бояд хамаи инхоро аз бокираги берун ори. Двр як сония – як бокира. Ана баъд рузи дигар бедор шуда мебини, ки боз хазорто бокира дар навбат ба интизори ту истодаанд. Магар чунин кайфро ягон дини дигар ба ту ваъда дода метавонад? Не! Хамтуки бошад хамин дини ислом афсона мегуи, ё пафсона мегуи всеравно ба ман макул. Агар ба занхо чунин ваъда надода бошад, ин проблеми занхост ба ман дахл надорад.

  66. Сангинмурод,

    Бо гуломбачахои “поктар аз гавхар”, ки Куръон бароят дар бихишт ваъда кардааст, чи кор мехохй бикунй? Ё онхо бояд чи кор бо ту кунанд?

  67. Салом бар Дустон,
    Ман Равшан Камолов, номзади илми фалсафа, хатмкунандаи Институти Тахкикоти Фалсафии Софияи Болгария (ба забони болгарияи: «Институт за философски изследвания”, адрес: 1000 София, бул. “Патриарх Евтимий” № 6) дар соли 2001 мебошам.
    Дар огоз, бояд мудири ин сайт Рустам Субхониро ташаккур гуям, ки сахми камназире дар пешравии донишу маърифат барои ояндаи Тоҷикистон аз худ мегузорад.
    Пас аз он ки бародари азизам Зафарчон Карим бо ман робитаи телефони намуда ва аз ман талаб намуд, ки бахсхои дар ин сайт шуда истодаро мутолиа карда ва назари худамро хамчун як Синошинос барои вай ва дигар бинандагони ин сайт иброз намоям, дар огоз хамаи назархои иброзшуда аз чониби хамватанон: Истаравшани, Фаромарз, Табар, Зафарчон ва дигаронро хондам.
    Хулосае, ки баровардам ин аст, ки гарчи ман бо устод Истаравшани дар баъзе аз гояхо ва максадхои диниашон хамназар нестам, вале бояд эътироф намоям, ки ин шахс яке аз Синошиносони камназири кишвари Тоҷикистон ба шумор раванд, гарчи номи ин шахс хануз дар Точикистон шинохташуда намебошад. (Хама медонанд, ки одамони бомаърифат дар Точикистон шинохта намешаванд, балки бемаърифатхо дар курсихои маърифат чой гирифтаанд).
    Бахсхои устод Истаравшани дар бораи вучуд ва хасти аз назари Сино ва таксими он ба вочиб ва мумкин, хамчунин фарки он бо идеяи пантеистхо дар бораи худо ва олам, хамчунин исботи хастии худо ба воситаи далели «сидикин», ки дар асархои човидони Сино хамчун Шифо, Начот ва Ишорот ва Танбихот, ба онхо ишора шудааст, хамаашон сахех аст.
    Хамчунин бахси устод Истаравшани нисбати фарки миёни «хакикат» ва «вокеъ», бахси хеле фоиданок мебошад. «Хакикат: як сифати мафхуми аст, ки инсон ба воситаи он бо олами берун аз худаш робита баркарор мекунад». «Вокеъ: худи олами берун аз инсон аст». Вале бародар Фаромарз ин маъноро сахех нафахмиданд. Барои хамин хам, бахсро робита медиханд ба «матн». Бародар Фаромарз, бахси «матн», ки дар фалсафаи Гадамер (hermeneutic) ба он ишора мегардад, гайр аз бахси Сино дар бораи «хакикат» ва «вокеъ» аст.
    Фаромарз, насихати ман ба шумо ин аст, ки дар огоз бояд шумо камтар бо илми фалсафа (гарчи бо мукаддимаи он) маълумот хосил кунед. Сипас бахс кунед. Вагарна аз суханони парокандаи шумо, инсон чизе намефахмад. Факат инро фахм менамояд, ки шумо худ хеч чиз аз навиштахоятон намефахмед.
    Ман боз хам агар вакт бароям мухаё гардад, бармегардам ва назари худамро иброз менамоям. Хар касе хохиш дорад, бо ин адрес бо ман робита кунад: kamolov@nextmail.ru
    Ба умеди пирузии аклу хирад бар куриву нобинои!

  68. Агар аклу хирад бар куриву нобинои чира шавад, бисоти ислом барчида хохад шуд.

    Равшан,

    Бо пузиш, назари шумо кучактарин маъноро ба хонанда иблог намекунад. Нафси ин ки Сино дунболи илм рафтааст, на дин, уро номусалмон чилва медихад. Ва назари Газзолиро ба хар хол бартар ва авлотар аз назари шумо медонем (аз диди исломй). У дар ин маврид бо Фаромарз мувофик аст ва бо шумо мухолиф.

    http://tabaraxe.wordpress.com/

  69. Табари мухтарам,
    Салом, дар огоз, барои ман лутфан гуед, ки барои чи сабабе Газзоли Синоро номусулмон гуфтааст? Ба ин савол, чавоби комил ва пурра гардонед.
    Баъд, оё шумо китобе аз китобхои фалсафии Синоро хондаед? Агар хондаед, пурра барои ман чавоб нависед.
    Ба умеди пирузии аклу хирад бар куриву нобинои!

  70. Зафари азиз,
    Бо камоли майл ба пурсишҳои шумо посух медиҳам. Аммо талош мекунам, ба гунае посух диҳам, ки дар яке ду нома, тамоми пурсишҳоятон посухи худро пайдо кунад.
    Матлаби аввал он ки фалсафа мисли соири улуми инсонӣ, чун бархоста аз талоши худи инсон аст, наметавонад ҳарфи охирро бизанад, яъне бигўяд: сухани охир ҳамин асту бас. Бинобар ин наметавон чунин иддао намуд, ки масалан дидгоҳҳои фалсафаи машшоъ (машраби амсоли Форобӣ ва Сино (р) ва пайравонашон) охирин сухан дар майдони маърифати фалсафӣ аст. Чунин назар дар бораи соири машориби фалсафӣ – чи дар ҳавзаи Ғарб ва чи дар Шарқ – низ сидқ мекунад. Аммо ин ба маънои он ҳам нест, ки чи инон ва чи онон, тамоми дидгоҳҳояшон носавоб аст. Чунин нест. Бо гузашти рўзгор ва омадани фалосифае дигар, нуқс ва камбуди пешиниён ҳувайдо ва он гоҳ радд, вале дидгоҳи савоб ва дурусташон (ба вижа он чи бар қазоёи бадеҳии андешаи инсонӣ устувор аст) дар ҷои худ побарҷо ва муҳкам боқӣ мемонад.
    Аслан, мантиқӣ нест мо аз фалсафа (ки василаи ковишаш хирад ва ақли инсонист) интизор дошта бошем дар бурҳае аз замон бигўяд ҳарфи охир ин аст. Ин ба маънои таътили хирад аст. Аз ин рў тааҷҷубовар аст баъзе аз ношиён вақте сухане аз фалосифаи навини ғарбӣ мешунаванд, дигар фикр мекунанд ҳар он чи эшон гуфтаанд ҷуз ҳақиқат нест ва ҳар он чи то кунун буда-ро аз асос вайрон кардааст. Ин камоли бехирадӣ аст.
    Бинобар ин наметавон рўи як машраби хоссе даст гузошт ва иддао кард, ки ҳақиқат ҳамину асту ҷуз ин нест.
    Аммо дар посух ба ин пурсиш, ки “Агар фалсафа назария ва теорияхош хакикат бошад, барои чи хамаи ин равияхо якдигарро нодуруст ва факат худашонро хак медонад?”, гўем: Фалсафа умуман ду вазифа бар дўш дорад: яке ташкик ва эҷоди тардид дар додаҳои башарӣ (чи динӣ ва чи ғайри динӣ), ва дигаре, пешниҳоди роҳи ҳалл. Ба иборати возеҳтар: Дониши фалсафа, ки санги асоси тамоми донишҳои башариро ибтидо ў мегузорад, ва агар набуд, инсоният шоҳиди ҳеҷ пешравие дар ҳеҷ як аз соҳаҳои маърифатӣ (чи назарӣ ва чи таҷрибӣ) намешуд, ибтидо меояд ва ҳар он чи аз маълумотро, ки башар ба он эътимод мекунад, зери суол мебарад. Яъне эҷоди тардид мекунад. Дар ин замина, фалсафа на диндор мешиносад ва на бедин. Масалан: ба диндор мегўяд: Ту ки мегўӣ Худо вуҷуд дорад, паёмбарӣ ҳақиқат дорад, ваҳй як воқеият аст, аз куҷо чунин мегўӣ? Ман ки Худоро на мебинам ва на аз ў чизе мешунавам?
    Он гоҳ дине, ки бар асоси хирад устувор набошад, дар баробари ин пурсишҳои фалсафа таслим мешавад, ва ҳамаи “диндорон”-и он оин, як дафъа “бедин” мегарданд. Аммо агар оине (мисли ислом), пояҳояш бар асоси хирад устувор бошанд, бо такя бар мабодии ақлӣ, шурўъ мекунад ба посух додан ба чунин пурсишҳои фалсафа. Дар чунин мавориде, дигар мебинем як нафар бедин, як дафъа диндор мегардад.
    Фалсафа, ҳамчунин дар баробари як донишманди улуми табиӣ меистад ва аз ў мепурсад: Ту ки иддао мекунӣ ба олами хориҷ айнан ноил шудаӣ, аз куҷо чунин мегўӣ? Магар ҳар он чи ту мебинӣ ва мешунавӣ, ҷуз суратҳо ва инъикосоте аз олами воқеъ дар нафси туст? Ҳоло, мани фалсафа бароят собит мекунам, ки ту иштибоҳ мекунӣ. Агар мегўӣ қаламро ҳамон тавр мебинӣ, ки дар олами воқеъ аст, пас чаро ҳамин қалам, вақте дар дохили як стакани об гузошта шавад, онро каҷ мебинӣ? Кадом яке айни воқеъ аст: қалам дар беруни об, ва ё дар даруни он?
    Ин ҷост, ки фалсафа дар замири донишмандони табиӣ низ ғулғула ва шакку тардидҳое ба вуҷуд меоварад. Он гоҳ агар он донишманд, ҷаҳонбинияш бар пояи қазияҳои бадеҳии хиради инсонӣ устувор набошад, як дафъа “суфастоӣ” шуда ва мисли Барклей мегўяд: “Ҳастӣ ҷуз ман ва андешаҳои ман пуч андар пуч аст”.
    Аммо агар мисли фалосифаи ақлӣ (амсоли Суқроти ҳаким, Афлотун, Арасту, Форобӣ, Ибни Сино (р) ва ҷамии фалосифаи исломии баъд аз ў то ба имрўз), ки фалсафаашон бар пояҳои андешаҳои бадеҳӣ устувор аст бошад, бо ба миён гузоштани меъёрҳои саҳеҳи арзёбии “ҳақиқат” аз “дурўғ” (яъне мантиқ), ба тамоми он ишколоти фалсафа посух медиҳад.
    Ин як ҷониб аз вазифаи фалсафа аст, ки гуфтем кораш ҷуз эҷоди шакку тардид нест. Аммо фалсафа – чи ғарбӣ ва чи шарқӣ – кораш танҳо ҳамин нест. Аслан фалсафа, шакку тардидро як манзилу маъво намедонад, балки онро фақат ба унвони дарвозаи вуруд ба манзилгоҳи яқин ва ҳақиқат меҳисобад. Вазифаи дигари фалсафа, баъд аз эҷоди шакку тардид дар нуфуси мардумон, пешниҳоди роҳи ҳалл аст. Яъне мегўяд: Ҳоло ки собит кардам ҳар он чи то кунун шумо саҳеҳ мепиндоштед, саҳеҳ набудааст, инак гўш ба роҳи ҳалли ман биспоред.
    Дар ин ҷост, ки ҳар мактаби фалсафие, ба таносуби ҷаҳонбиние, ки дорад, роҳи ҳалли худро пешниҳод мекунанд. Дар ин ҷост, ки ихтилофот миёни фалосифа пайдо шуда ва мешавад. Машшоӣ дидгоҳе пешкаш мекунад, ишроқӣ дидгоҳе дигар, мактаби ратсионалистӣ дидгоҳе сеюм, машраби идеалистӣ назаре чаҳорум, позетивист раъйи панҷум, ҳермонотик фикре шашум ва ҳоказо… Ва дар ин миён касоне ҳам мисли урафо чун Мавлавӣ, дар баробари ҳамаи фалосифа қад алам карда, мегўянд:
    Пои истидлолиён чўбин бувад,
    Пои чўбин бас бетамкин бувад.
    Яъне дидгоҳи ҳамаи онҳоро зери суол бурда, танҳо роҳи ҳаллро дар тазкияи нафс мебинад, то ҳар гоҳ нафси одамӣ поку соф гардид, ҳақоиқ худ, бе он ки пои дарси фалсафа биншинад, дар нафси одамӣ нақш хоҳанд баст.
    Оре, дигар табиист, ки ин ҷо ихтилофот сар гирад.
    Бинобар ин, ҳаргиз наметавон вуҷуди ихтилофот миёни дидгоҳҳои гуногуни фалсафиро, далел бар беэътибории фалсафа гирифт. Хусусан бо таваҷҷўҳ ба ин ки дидгоҳҳои фалосифаи ақлӣ чун Сино (р) – чун бар пояи андешаҳои бадеҳӣ ва зарурии хиради одамӣ устувор аст – ҳанўз ҳам бар муҳкамии худ побарҷо ва устувор боқӣ мондааст.
    Фикр мекунам посухи пурсишҳои худро гирифта бошед. Оре, танҳо пурсиши ахири шумо боқӣ мемонад мабнӣ бар исботи ақлии нубувват ва воқеияти ваҳй, ки ин ҷониб ба зудӣ, ба он ҳам хоҳам пардохт.
    Комёб бошед.

  71. Нубувват аз дидгоҳи ақл (1)
    Бо дуруд,
    Ҳоло навбати он аст, ки перомуни исботи нубувват, ё худ зарурати фиристодани паёмбарон ва мабнои ақлии он, баҳс ба амал оварем. Бўалӣ (р) барои исботи зарурати ақлии фиристода шудани паёмбарон, бурҳоне барпо карда, ки ба “бурҳони ҳукамо” машҳур шудааст. Вай дар Илоҳиёти Шифо ба таври густарда перомуни ин масъала баҳс карда, ва дар Наҷот (с. 498 – 502), ки талхиси Илоҳиёти Шифост, бахше аз матолиби онро айнан оварда, ва дар китоби Ишорот (дар намати 9), ба ихтисор ба ин масъала мепардозад.
    Албатта қобили ёдоварӣ бошад, ки баҳси зарурати ақлии фиристода шудани паёмарон, чи дар назди Сино (р) ва чи дар назди фалосифаи исломии дигар, баъд аз исботи зоти воҷиб (Худо), доро будани Ў тамоми сифоти камолӣ (минҷумла ҳаким будан ва одил будани Ў) ва баҳси инояти илоҳӣ ба халқаш, ва ҳамчунин баъд аз исботи вуҷуди рўзи охират (маод), мавриди баҳси ақлӣ қарор гирифтааст. Ба иборати дигар, тамомии ин боварҳо, ба унвони мабодии баҳс дар зарурати ақлии фиристода шудани паёмбарон қарор мегирад.
    Ҳоло мепардозем ба асли мавзўъ. Метавон гуфт, ки баҳси фалосифа дар ин замина, аз панҷ муқаддима иборат аст:
    1. Фаъолиятҳои инсон ду гуна аст: лаззатбурданӣ ва тадбирӣ;
    2. Фарқи инсон бо соири ҳайвонот дар фаъолиятҳояш;
    3. Шарти лозим ва кофӣ барои инсонӣ шудани фаъолиятҳо;
    4. Нотавонии инсон дар ироаи тарҳи ҷомеъ ва куллӣ;
    5. (Натиҷа): Ниёз ба фиристода шудани паёмбарон аз сўи Худо барои ироаи барномаи ҷомеъ ва куллӣ.
    Ҳоло, навбати он аст яко-яки ин муқаддамот, ба тартиб мавриди баррасӣ қарор гиранд:

    1. Фаъолиятҳои инсон ду гуна аст: лаззатбурданӣ ва тадбирӣ:
    Тамоми корҳо ва феълҳое, ки аз инсон содир мешавад, ду гуна аст: лаззатбурданӣ, тадбирӣ.
    Феълҳои лаззатбурданӣ ҳамон феълҳои оддиест, ки инсон таҳти таъсири мустақими ғариза ва табиат ва ё одат – ки худ як навъ табиат аст – барои расидан ба як лаззат ва ё гурез аз як ранҷ анҷом медиҳад. Масалан: ташна мешавад ва ба сўи зарфи обе даст мебарад, газандае мебинад ва по ба фирор ва гурез мегузорад, ва ғайра.
    Ин гуна корҳо, корҳоест мувофиқ ва мутобиқ бо майл ва мустақиман бо лаззату ранҷ сарукор дорад. Кори лаззатовар бо навъе кашиш инсонро ба сўи худ ҷазб мекунад ва кори ранҷовар бо навъе дофеъа инсонро аз худ дур месозад.
    Феълҳои тадбирӣ корҳоест, ки худи он корҳо кашиш ё дофеъае надоранд ва ғариза ва табиат инсонро ба сўи он корҳо намекашонад ва ё аз онҳо дур намесозад, балки инсон ба ҳукми ақл ва ирода ба хотири фоидае, ки дар онҳо нуҳуфтааст ва ё ба хотири манфиате, ки дар тарки онҳо мебинад, онҳоро анҷом медиҳад ё тарк мекунад. Яъне нерўи муҳаррик ва барангезонандаи инсон дар ин корҳо фоида ва манфиат аст, на лаззат.
    Лаззатро табиат ташхис медиҳад ва манфиатро ақл. Лаззат барангезонандаи майл аст, ва манфиат барангезонандаи ирода. Инсон аз корҳои лаззатбурданӣ дар ҳангоми анҷоми кор лаззат мебарад, вале аз корҳои манфиатӣ лаззат намебарад. Аммо аз тасаввури ин ки гоме ба сўи манфиати ниҳоӣ – ки хайру камол ва ё лаззате дар оянда аст – наздик мешавад, хурсанд мегардад. Фарқ аст миёни коре, ки лаззатбахш бошад бо коре, ки лаззате намебахшад ва аҳёнан ранҷовар аст, вале инсон бо ризоят ва хурсандӣ он ранҷро таҳаммул мекунад. Корҳои манфиатӣ дар асари дурдаст будани натиҷа, лаззатовар нестанд, аммо ризоятбахш ҳастанд. Лаззат ва ранҷ аз чизҳоест, ки инсон дар он бо ҳайвон муштарак аст. Аммо ризоят ва хурсандӣ ва ё написандидан ва норизоӣ, аз чизҳоест, ки махсуси инсонҳост, ҳамчунон ки орзу доштан аз чизҳои махсуси инсонҳост. Ризоят ва норизоӣ ва ё орзу дар қаламрави чизҳои бо ақл дарк шуданӣ ва дар ҳавзаи тафаккуроти башар воқеанд, на дар ҳавзаи идрокоти ҳиссӣ.

    Гуфтем, ки инсон корҳои тадбирии хешро бо нерўи ақл ва ирода анҷом медиҳад, бар хилофи корҳои лаззатбурданӣ, ки ба ҳукми эҳсос ва майл сурат мегирад. Маънии ин ки ба ҳукми ақл анҷом мегирад, ин аст ки нерўи ҳисобгари ақл хайру камол ва ё лаззатеро дар дурдаст мебинад ва роҳи расидан ба онро, ки аҳёнан душворгузар аст, кашф мекунад ва тарҳи барномаи расидан ба онро мерезад. Ва маънои ин ки бо нерўи ирода анҷом медиҳад, ин аст ки дар инсон як қувваи вобаста ба ақл вуҷуд дорад, ки нақши иҷрокунандаи қарорҳои барномаи ақлро дорад ва аҳёнан бар хилофи ҳамаи ҷозибаҳо ва кашишҳои табиӣ, қарорҳои ақл ва тарҳҳои фикриро ба марҳалаи амал медароварад.
    Як донишҷў, табиати ҷавонияш ўро ба сўи хобу хўроку осоишу шаҳватрониву бозиҳои ҷавонӣ мехонад, аммо ақли ҳисобгараш, ки аз як тараф ба ояндаи мусибатангези ин корҳо ва аз тарафи дигар, ба ояндаи дурахшони сахткўшиҳо ва бехобиҳо ва чашм аз шаҳвату лаззатпўшиданҳо меандешад, ба ҳукми манфиат, ба ў фармон медиҳад, ки қисми дуюмро интихоб кунад. Дар ин ҳангом инсон ҳукми ақлро, ки манфиат аст бар ҳукми табиат, ки лаззат аст тарҷеҳ медиҳад. Ҳамчунин як бемор аз даво нафрат дорад, аз нўшидани давои талх ва бадмазза ранҷ мебарад, аммо ба ҳукми ақли манфиатандеш ва бо нерўи иродаи ҳоким бар майлҳо, давои талхи бадмаззаро мехўрад.
    Идома дар номаҳои баъдӣ.

  72. Идомаи баҳси нубувват аз дидгоҳи ақл (2):
    2. Фарқи инсон бо соири ҳайвонот дар фаъолиятҳояш:
    Инсон дар корҳои тадбирии худ ҳамеша як тарҳ ва нақша ва як теорияро дар марҳалаи амал пиёда мекунад. Инсон ҳар андоза аз ноҳияи ақл ва ирода такомулёфтатар бошад, корҳояш бештар тадбирист то аз навъи лаззатбурданӣ ва ҳар андоза ба уфуқи ҳайвоният наздиктар бошад, корҳояш бештар лаззатбурданист то тадбирӣ. Зеро корҳои ҳайвон ҳама аз навъи лаззатбурданист. Дар ҳайвон аҳёнан феълҳое, ки нишон медиҳад барои ҳадафҳо ва натиҷаҳои дурдаст аст, дида мешавад аз қабили лонасохтанҳо, муҳоҷиратҳо, ҷуфтгириҳо ва тавлиди наслҳо, вале ҳеҷ як аз онҳо огоҳона ва аз рўи пай бурдан ба ҳадаф ва аз рўи тафаккур барои пайдо кардани роҳи расидан ва интихоби васила сурат намегирад. Балки бо навъе илҳоми ҷабрӣ ва ғаризӣ сурат мегирад.
    Фаъолиятҳои тадбирӣ ба ҳукми он ки бар меҳвари як силсила ғоятҳо ва ҳадафҳои дурдаст мегардад, хоҳ нохоҳ ниёзманд ба тарҳ ва барнома ва равиш ва интихоби васила барои расидан ба мақсад аст ва то он ҷо ки ҷанбаи фардӣ дорад – яъне як фард худ барои худ тадбир мекунад – тарҳрез ва барномарез ва таъйинкунандаи роҳ ва равишу васила, ақли фардӣ аст, ки албатта бо мизони маълумот ва иттилоот ва омўхтаҳо ва нерўмандии қазовати ў бастагӣ дорад.

    3. Шарти лозим ва кофӣ барои инсонӣ шудани фаъолиятҳо:
    Фаъолияти тадбирӣ фаразан ба авҷи камоли худ бирасад ҳам, вале барои “инсонӣ” шудани корҳои инсон кофӣ нест. Фаъолиятҳои тадбирии инсон, шарти лозими инсоният аст – зеро ниме аз инсонияти инсонро ақл ва илм ва огоҳӣ ва тадбири ў ташкил медиҳад – аммо шарти кофӣ нест. Фаъолияти инсонӣ он гоҳ “инсонӣ” аст, ки илова бар ақлонӣ ва иродӣ будан, дар ҷиҳати гароишҳои олии инсоният бошад ва ё ҳадди ақал бо гароишҳои олӣ зид набошад, вагарна ҷиноятомезтарин фаъолиятҳои башарӣ аҳёнан бо тадбирҳо ва тезҳушиҳо ва тарҳрезиҳо сурат мегирад. Нақшаҳои шайтонии истеъморӣ беҳтарин шоҳиди муддаост. Дар истилоҳоти динии исломӣ нерўи тадбир он ҷо ки аз гароишҳои инсонӣ ва имонӣ ҷудо мешавад ва дар хидмати ҳадафҳои моддӣ ва ҳайвонӣ қарор мегирад, “шайтанат” номида шудааст. Фаъолиятҳои тадбирӣ агар бар меҳвари ҳадафҳои ҳайвонӣ бошад, аз фаъолиятҳои лаззатбурдании ҳайвонӣ басе хатарноктар аст. Масалан ҳайвоне ба хотири пур кардани шиками худ, ҳайвоне ё инсонеро медарад, вале инсони тадбиргару ҳисобгар барои мақсуде мисли ҳамин, шаҳрҳоеро вайрон мекунад ва садҳо ҳазор нафар мардумро ба оташ мекашад.
    Суол ин аст ки ҳадди короии ақли фардӣ аз назари нишон додани манфиатҳои фардӣ кадом аст?
    Дар ин ки нерўи ақл ва тафаккур ва андеша барои тадбирҳои ҷузъӣ ва маҳдуди зиндагӣ зарурӣ ва муфид аст, баҳсе нест. Инсон дар зиндагӣ ҳамеша рўбарў бо масоилест аз қабили интихоби дўст, интихоби риштаи таҳсилӣ, интихоби ҳамсар, интихоби шуғл, мусофират, муошират, тафреҳ, фаъолиятҳои некўкорона, мубориза бо каҷиҳо ва норостиҳо ва ғайра… Бидуни шак дар ҳамаи инҳо ниёзманд ба тафаккур ва андеша ва тадбир аст ва ҳар чӣ бештар ва беҳтар биандешад, муваффақияти бештаре касб мекунад ва аҳёнан ниёзманд ба истимдод аз тафаккур ва таҷрибаи дигарон мешавад. Дар ҳамаи ин мавридҳои ҷузъӣ инсон тарҳ таҳийя мекунад ва онро ба марҳалаи иҷро дармеоварад.
    Идома дар номаҳои баъдӣ.

  73. Идомаи баҳси нубувват аз дидгоҳи ақл (3):
    4. Нотавонии инсон дар ироаи тарҳи ҷомеъ ва куллӣ:
    Дар доираи куллӣ ва васеъ чӣ тавр? Оё инсон қодир аст тарҳи куллӣ барои ҳамаи масоили зиндагии шахсии худ, ки ҳамаро дарбар гирад ва мунтабиқ бар ҳамаи манфиатҳои зиндагии ў бошад, бирезад, ё қудрати тарҳрезии фикри фардӣ дар ҳудуди масоили ҷузъӣ ва маҳдуд аст ва иҳота бар маҷмўъи манфиатҳои зиндагӣ, ки саодати ҳамаҷонибаро дарбар гирад аз ўҳдаи нерўи ақл берун аст?
    Медонем, ки баъзе аз донишмандони ғарбӣ ба чунин “худкифоӣ” эътиқод доштаанд; муддаӣ шудаанд, ки роҳи саодат ва шақоватро кашф кардаанд ва бо эътимод ба ақлу ирода, хештанро хушбахт месозем. Аммо аз тарафи дигар медонем, ки дар ҷаҳон ду донишманди ҷомеашинос ёфт намешавад, ки дар пайдо кардани ин роҳ, иттифоқи назар дошта бошанд. Худи “саодат”, ки ҳадафи аслӣ ва ниҳоӣ аст, яке аз ибҳомезтарин мафҳумҳост. Ин ки “саодат” чист ва бо чӣ чизҳое вуҷуд пайдо мекунад, “шақоват” чист ва омилҳои он кадом аст, ҳанўз ба сурати як маҷҳул (чизи шинохтанашуда) матраҳ аст ва ношинохта боқӣ мондааст. Чаро? Зеро ҳанўз, ки ҳанўз аст худи башар ва истеъдодҳо ва имконоташ ношинохта аст. Магар мумкин аст худи башар ношинохта бимонад, вале саодаташ, ки чист ва бо чӣ чизе муяссар мешавад, шинохта гардад?
    Болотар ин ки инсон мавҷуде иҷтимоист. Зиндагии иҷтимоӣ ҳазорҳо масъала ва мушкил барояш ба вуҷуд меоварад, ки бояд ҳамаи онҳоро ҳал кунад ва таклифашро дар муқобили ҳамаи онҳо рўшан намояд. Ва чун мавҷудест иҷтимоӣ саодаташ, ормонҳояш, милокҳои хайр ва шарраш, роҳ ва равишаш, интихоби василааш бо саодатҳо ва ормонҳо ва милокҳои хайру шаррҳо ва роҳу равишҳо ва интихоби василаҳои дигарон омехта аст, наметавонад роҳи худро мустақил аз дигарон баргузинад. Саодати худро бояд дар шоҳроҳе ҷустуҷў кунад, ки ҷомеаро ба саодат ва камол бирасонад.
    Ва агар масъалаи ҳаёти абадӣ ва ҷовидонагии руҳ (ҳаёти пас аз ин дунё)-ро дар назар бигирем, масъала басе мушкилтар мешавад.
    Ин ҷост, ки ниёз ба як “мактаб” ва идеология зарурати худро менамоёнад, яъне ниёз ба як дастгоҳи андеша, ки тарҳе барои наҷот ва раҳоӣ ва камол ва саодати башар ироа медиҳад, як силсила арзишҳо арза медорад ва “бояд”-ҳо ва “набояд”-ҳо ва “шояд”-ҳо ва “нашояд”-ҳо дар сатҳи фард ё ҷомеа меоварад, ки бояд чунин буд, бояд он чунон шуд, бояд чунин ё чунон сохт, бояд фалон ҷиҳатро интихоб кард, бояд ба фалон сў рафт ва фалон ҳадафро таъқиб кард; масалан бояд озод ва озода зист, бояд шуҷоъ ва далер буд, бояд комил шуд, бояд ҷомеае бар асоси адолат сохт, бояд дар ҷиҳати қурб (наздикӣ) ба ҳақ (Худо) пеш рафт ва ғайра.
    Инсон аз ибтидои пайдоиш, ё ҳадди ақал аз даврае, ки рушд ва тавсиъаи зиндагии иҷтимоӣ мунҷар ба як силсила ихтилофот шудааст, ниёзманд ба идеология – ва ба истилоҳи Қуръон “шариъат” – будааст. ҳар чӣ замон гузашта ва инсон рушд карда ва такомул ёфтааст, ин ниёз шадидтар шудааст. Дар гузашта гароишҳои хунӣ ва нажодӣ ва ё қавмӣ ва қабилаӣ ва миллӣ, монанди як “руҳи ҷамъӣ” бар ҷомеаҳои инсонӣ ҳоким буд. Ин руҳ ба навбати худ як силсила ормонҳои ҷамъӣ – ҳарчанд ғайри инсонӣ – ба вуҷуд меовард ва ба ҷомеа ваҳдат ва ҷиҳат медод. Рушд ва такомули илмӣ ва ақлӣ, он пайвандҳоро суст кардааст. Илм ба ҳукми хоссияти зотии худ тамойул ба фардият дорад, отифаҳоро заиф ва пайвандҳои эҳсосиро суст мекунад. Он чӣ башари имрўз – ва ба тариқи авло башари фардо – ро ваҳдат ва ҷиҳат мебахшад ва ормони муштарак медиҳад ва милоки хайру шарр ва “бояд” ва “набояд” барояш мегардад, як фалсафаи зиндагии интихобии огоҳонаи ормонхези муҷаҳҳаз ба мантиқ ва ба иборати дигар; як идеологияи ҷомеъ ва комил аст (ки дар сояи он саодати кулли башарият таъмин гардида ва инсоният, ҳам дар ҷанбаи фардияш ва ҳам дар ҷанбаи иҷтимоияш ба камоли воқеъияш бирасад).
    Башари имрўз бештар аз башари дирўз ниёзманд ба чунин фалсафаи зиндагӣ аст; фалсафае, ки қодир бошад ба ў дилбастагӣ ба ҳақиқатҳое моварои фард ва манфиатҳои фард бидиҳад. Имрўз дигар ҷои тардид нест, ки мактаб ва идеология аз заруриёти ҳаёти иҷтимоӣ аст.
    Ин чунин мактаберо чӣ касе қодир аст тарҳ ва пайрезӣ кунад? Бидуни шак ақли як фард қодир нест. Оё ақли ҷамъ қодир аст? Оё инсон метавонад бо истифода аз маҷмўъи таҷрибаҳо ва маълумоти гузашта ва ҳоли худ чунин тарҳе бирезад? Агар инсонро болотарин маҷҳул (ношинохта) барои худаш бидонем, ба тариқи авло ҷомеаи инсонӣ ва саодати иҷтимоӣ ношинохтатар аст. Пас чӣ бояд кард?
    Идома дар номаҳои баъдӣ.

  74. Идомаи баҳси нубувват аз дидгоҳи ақл (4)
    5. (Натиҷа): Ниёз ба фиристода шудани паёмбарон аз сўи Худо барои ироаи барномаи ҷомеъ ва куллӣ:
    Ин ҷост ки агар диде ростин дар бораи олами ҳастӣ дошта бошем, низоми ҳастиро низоми одилона бидонем, пучиро аз ҳастӣ нафй намоем, бояд эътироф кунем, ки дастгоҳи бузурги офариниш ин ниёзи бузургро, ин бузургтарин ниёзҳоро, беҳуда як сў нагузошта ва аз уфуқе мофавқи уфуқи ақли инсон, яъне уфуқи ваҳй (аз тариқи паёмбарон ва фиристодагонаш) хутути аслии ин шоҳроҳро мушаххас кардааст. Кори ақл ва илм ҳаракат дар даруни ин хутути аслист.

    Баёни Ибни Сино (р) дар ин замина
    Чӣ зебо ва олӣ гуфта Абўалӣ ибни Сино (р) дар китоби “Наҷот” (с. 499), он ҷо ки ниёзи инсонҳоро ба шариъати илоҳӣ, ки ба василаи инсоне (паёмбар) баён шуда бошад, тавзеҳ медиҳад, мегўяд:
    “Ниёз ба паёмбар ва баёнкунандаи шариъати илоҳӣ ва идеологияи инсонӣ дар бақои навъи инсон ва дар расидани инсон ба камоли вуҷудии инсонияш, басе бештар аст аз ниёз ба рўёнидани мў бар абрувон ва муқаар (ва мутаносиб) сохтани кафи ду по ва манфиатҳое дигар аз ин қабил, ки сирфан манфиатнок дар бақои навъи инсонанд бидуни он ки зарурати бақои навъ эҷоб кунад.” (Тавзеҳ он ки мегўяд: Дастгоҳи офариниш, ки инсонро барои ҳадафе офарида – чун аз ў корҳои беҳуда ва бидуни доштани ҳадаф содир намешавад – ва дида, ки барои бақояш, масалан ба мў дар абрувон ва ё муносиб сохтани кафҳои по ниёз дорад – ва агар бар абрувон мў надошт ва ё кафҳои поҳояш ба гунае дигар буданд, ҳаёт барояш душвор мешуд – мебинем ин ниёзҳоро, ҳарчанд ниёзҳои кучак ҳам бошад, барояш бароварда кардааст. Бинобарин пас агар дидем инсон дар зиндагии инсонияш ба як барномаи зиндагӣ ва мактаб – ки худ қодир ба пайрезии он нест – бештар ниёзманд бошад то ба мутаносиб сохтани кафҳои поҳояш, бешак дастгоҳи офариниш ин ниёзро ба тариқи авло бароварда хоҳад намуд). Ва ба иборати дигар, дастгоҳи бузурги офариниш, ки ниёзҳои кучак ва ғайри заруриро беҳуда як сў нагузоштааст, чигуна мумкин аст заруритарин ниёзҳоро як сў бигузорад?
    Аммо агар аз диди ростин дар бораи ҳастӣ ва офариниш маҳрум бошем, бояд таслим шавем, ки инсон маҳкум ба саргаштагӣ ва гумроҳист ва ҳар тарҳ ва ҳар идеология аз тарафи инсон саргашта дар ин зулматкадаи табиат, ҷуз саргармӣ ва сардаргумӣ чизе нест.
    Комёб бошед.

  75. Равшан Камолов хитоб ба ман мегуяд:

    “Салом, дар огоз, барои ман лутфан гуед, ки барои чи сабабе Газзоли Синоро номусулмон гуфтааст? Ба ин савол, чавоби комил ва пурра гардонед.
    Баъд, оё шумо китобе аз китобхои фалсафии Синоро хондаед? Агар хондаед, пурра барои ман чавоб нависед.”

    Бифармоед, Равшан.

    Газзолй дар китоби «Тафохут-ал-фалосифа» (Носозгории файласуфон) Ибни Сино ва дигар файласуфонро такфир кард ё кофир номид. Чун ба назари вай, Ибни Сино дар се масъалаи фалсафа ба хато рафта буд ва чизхое навишта буд, ки бо дин ва ба вижа дини ислом созгорй надошт.

    Газолй пеш аз «Тафохут-ал-фалосифа» китоби дигаре хам навишта буд бо номи «Макосид-ул-фалосифа». Акнун ошкор шудааст, ки китоби нахусти Газзолй, дар вокеъ, асардуздй буд. Газзолй китоби форсии Сино (Донишномаи Алои)-ро ба нахви озод ба забони арабй тарчума карда ва онро бо номи худ мунташир карда буд. Донишманои Сино (ва хамин тавр «Макосид-ул-фалосафа»-и Газзолй) шархи як давраи комил, аммо мухтасар аз фалсафаи чахон аст.

    Пас аз шархи андешахои файласуфон аз рохи дуздии китоби ракибаш Газзолй дар радди он андешахо ва такфири файласуфон китоби «Тафохут»-ро навишт ва дар он ба баррасии бист масъалаи фалсафй пардохт. Аз ин миён у дар се масъала файласуфон ва ба вижа Пури Синоро кофир донист.

    Масъалаи нахуст: Оё Худованд оламро дар замони хоссе офаридааст ё ин ки олам дар азал офарида шуда буд? Зохириюн, ки Газзолй аз чумлаи онхо буд, ба монанди аксарияти мусалмонони боварманд хамеша бар пайдоиши замонии олам таъкид кардаанд ва ин ки Худованд дар замони хоссе оламро офаридааст. Аммо файласуфон (аз чумла Сино) бино ба далоили аклонй оламро кадим медонистанд.

    Масъалаи дувум марбут ба назарияи Пури Сино дар бораи нахваи илми Худованд буд. Аз назари Газзолй, ин назария наметавонист илми удованд ба корхои чузъй ва тагйирпазирро тавчех кунад. Яъне агар Аллох аз хар гуна тагйир мубаррову озод аст ва агар илми мо ба умури тагйирпазир худ амрест тагйирпазир, чи гуна мешавад илми Аллох ба корхои тагйирпазирро тавчех кард? (Агар Аллох тагйир намекунад, аммо чизхои зиёде дар холи тагйиранд, оё илми Аллох бетагйир аз тагйироти олами вучуд бокй хохад монд?) Газзолй муътакид буд, ки тархи ин масъала худ ба маънои дурй аз ислому дин аст.

    Масъалаи севум боз хам ба як дидгохи Пури Сино бармегашт. Ин бор дар бораи меъод ё растохези рухонй ё чисмонй дар рузи махшар. Яъне оё инсон дар рузи махшар бо хамон пайкар ё чисми худ бармехезад ё махшур мешавад ва оё подошу подафрох (мучозот)-и рузи киёматро метавон руи бадан эхсос кард ва ё ин ки инсон танхо бо рухи худ бапо мешавад ва мавриди подош ё подафрохи рухонй карор мегирад?

    Газзолй ба монанди хамаи зохириюн ба меъоди чисмонй бовар дошт, ки гуё дар рузи махшар хамаи мурдагон ба сурати чисмонй эхё хоханд шуд. Аммо Сино дар китоби «Шифо» ва дар бахси меъод менависад, ки масъалаи меъоди чисмониро наметавон собит кард.

    Дар як рисолаи мансуб ба Сино бо номи «Азхавия», ки солхо пас аз марги у дар шакли тарчума ба забони форсй ба даст омад, мавзуъ меъоди чисмонию рухонй масъалаи мехварй аст. Агар фарз бар ин бошад, ки нависандаи он китоб дар вокеъ Пури Сино будааст, метавон ба ихтилофи дидгоххои миёни у ва Газзолй равшании бештаре афканд.

    Ин рисолаи ихтисосй меъоди хакикиро равонй ё рухонй медонад ва меъоди чисмониро аслан намепазирад. Ба назари он, ба далели он ки оммаи мардум наметавонанд хушию нохушй ё лаззату азоби рухониро дарк кунанд, Худованд ин умурро ба хушию нохушихои махсус ва лаззату аламхои хиссй монанд кардааст, то авом ба онхо бовар оваранд.

    Дар ин рисола мехонем:

    «(Худованд) меъоди рухониро ба вачхе баён кардй, ки авом фахм кунанд ва бидонанд ва рагбат намоянд ва битарсанд… Аз барои он ки саъодати хакикй ва лаззоти рухонй эшонро мафхум нест ва дар вахми эшон наояд… Балки махол шиносанд ва агарчи баъзе мардум ба забон гуянд, ба дил эътикод надоранд.»

    Гузашта аз ин, Газзолй аз файласуфони Юнони Бостон башиддат мутанаффир буд ва дар хамон китоби носутудааш Арастуву Афлотуну Сукрот ва дигар файласуфони гузаштаро ба унвони кофарон такбех кард ва барошуфт, ки чаро Пури Синову Форобй аз шеваи тафаккур ва андешахои он номусалмонон кор гирифтаанд.

    Аз ин чост, ки Газзолй ба унвони донандаи фикху шариъати исломй Пури Сино ва файласуфони пешрави дигарро, ки дар дили мардум тухми шакк дар хакикати исломро мекоштанд, такфир кард. Дар паи он ба вижа дар миёни мусалмонони суннй фалсафа ба гушае ронда шуд ва дигар ба равнаку шукуфоии пешини худ нарасид. Ва мусалмонон фалсафаву файласуфонро манфур донистанд. Дар паи Сино файласуфони бузурги дигаре чун Шахобиддини Сухравардй ва Мулло Садро хам кофар хонда шуданд. Он хамлаи чохилонаи Газзолй бар пайкари илм ва барчастатарин чехрахои он сарзаминхои моро гарки давраи торики чахолати исломй кард ва чомеъаро дар чодари сиёхи ислом ва хурофоти арабй печонид.

    Албатта, буданд касоне, ки талош карданд бо зулмати андешаи Газзолй мукобила кунанд. Барои намуна, Ибни Рушд дар радди музахрафоти Газзолй (Тахофут ал-фалосифа) китоби сутурге навишт зери унвони «Тахофут ат-тахофут» (Носозгории Тахофут). Аммо дигар шаб бар руз чира шуда буд ва фалсафа тавассути тудахои сиёх саркуб шуда буд.

  76. Табари мухтарам,
    Чавобхои шуморо хондам. Онхо дакик буданд. Тардиде надорам, ки шумо бо Сино ва Газзоли (то андозае) ошно хастед.
    Вале ба назари ман, номусулмон гуфта шудани Сино аз чониби Газзоли, сарчашма дар ислом надошт, балки сарчашма дар фахму бардошти махсусе, ки Газзоли аз матни ин дин дошт мебошад. Ин назари ман аст ва ман ин китобхоро, ки шумурдед хондаам, ба истиснои “Азхавия”, ки бори нахуст мешунавам.
    Баъд, агар шумо то ин андоза (ки гарчи хеле сатхи аст) бо Сино ошно хастед, таачуб мекунам ки барои чи бе чихат ба устод Истаравшани хучум мекунед. Хар чи ки устод Истаравшани дар бораи ислом мегуфтанд, дакикан монанди хамон бардошти Синохо аз ислом аст, ки тафсири акли бахшидан ба ислом аст. Ва албатта агар дар ин миён Газзолие буд, хатман устод Истаравшаниро кофир медонист.
    Барои чи мо, агар касе аз точикон омада, аз дин тафсире маъкул (аклписанд) кунад, хатман дар фикри хазфи у бошем. Оё бехтар нест, ки аз будани ин хел одамон истифодаи хуб кунем?
    Оё шумо медонед, ки имруз дар Точикистон кадом фикрхои муртачеъ дар бораи ислом пайдо шуда истодаанд? Ваххобият, намунаи он аст.
    Бинобар ин хеле беинсофи аст агар ба монанди устод Истаравшани, ки ба назари ман яке аз камназиртарин Синошиносон ба шумор мераванд (ва ман худам хам Синошинос мебошам) бе чихат хучум кунем. Ин кори дуруст нест.
    Ба умеди пирузии аклу хирад бар куриву нобинои!

  77. Равшан,

    Дидгоххои мову Истаравшанй аз беху бунёд аз хам мутафовит аст ва тафсири эшон дар бораи осори Сино хам бо хакикат созгорй надорад.

    Газзолй нумод ё символи исломи ростин буд, ки имруз хам монеъ аз рушди дониш мешавад. Дар холе ки Сино тахдидхои мусалмононро нодида гирифт ва худро гарки мутолеъоти илмй кард. Ва барои ин ки аз осеби мусалмонони мутаъассиб ба дур бошад, талош мекард бо такя бар мантику дониш навиштахои куръониро талтифу тазхиб кунад. Аммо, дар вокеъ, агар у дар эъломи дидгохи ростинаш мухтор буд, тамоми мусхафу бисоти исломро аз кошонааш берун меафканд. Албатта, пас аз он ки онро ба хубй фаро гирифта буд ва зиёни он ба илму донишро ба хубй дарк мекард.

    Манзури ман ин аст, ки ишкол дар Газзолй ё муллои дигаре нест. Ишкол дар батни ислому Куръон аст, ки бо илму дониш сари созиш надорад ва илмро “имон ба Аллох” медонад.

    Натичаи пойбандии мардуму “равшанфикрон” ба ислом бурузи падидахои махуфе чун вахобияту салафия аст ва рохи мукобила бо он шикастани хурмати бахсхои зиддидинй аст, то мардум бифахманд, ки Куръон аз айбу нукс мубарро нест ва рохи рушду пешрафт аз тарики Хирад мегузарад, на мазхаб.

    Сино бо тамоми навиштахояш собит мекунад, ки ба ислому Куръонаш имоне надошт, аммо бо истифода аз такийя мачбур буд дидгоххои ростинашро дар парда бигуяд. Барои намуна, у дар бораи худ, ки менависад, намегуяд мазхаби у чист. Танхо ишора мекунад, ки падараш исмоъилй будааст. У хатто аз зикри мазхабаш карохат дошт.

    Сарфароз бошед.

    http://tabaraxe.wordpress.com/

  78. Эшони Сайидюнус дар идомаи баҳсҳояш дар бораи ИСБОТИ паёмбарӣ ба кумаки равишҳои ба гуфтаи худаш АКЛИ ё окилона менависад:

    ///////Ҳоло мепардозем ба асли мавзўъ. Метавон гуфт, ки баҳси фалосифа дар ин замина, аз панҷ муқаддима иборат аст:
    1. Фаъолиятҳои инсон ду гуна аст: лаззатбурданӣ ва тадбирӣ;
    2. Фарқи инсон бо соири ҳайвонот дар фаъолиятҳояш;
    3. Шарти лозим ва кофӣ барои инсонӣ шудани фаъолиятҳо;
    4. Нотавонии инсон дар ироаи тарҳи ҷомеъ ва куллӣ;
    5. (Натиҷа): Ниёз ба фиристода шудани паёмбарон аз сўи Худо барои ироаи барномаи ҷомеъ ва куллӣ.
    Ҳоло, навбати он аст яко-яки ин муқаддамот, ба тартиб мавриди баррасӣ қарор гиранд://////

    Ҳоло ба баррасии инҳо мепардозем, албатта фарқ намекунад, ки инҳо аз кадом китоб нусхабардорӣ шудаанд, Сино гуфтааст ё ҳар файласуфи дигаре, вале инҳо нишон медиҳанд, ки эшони Сайидюнус ба ин гуфтаҳо имони комил ё яқин дорад, ва мутмаин аст, ки пайи ҳам чидани ин МУҚАДДИМОТ ҳалли масъалаи вуҷуд аст.

    Нигоҳи амиқ ба муқаддимаи аввал чунин мерасонад, ки ин назария инсонро нахуст дар канори ҷонварони дигар қарор медиҳад, чун ангезаи аслии рафтори инсон эҳсос аст.

    Сипас тафовути инсон аз ҳайвонро дар акл ва чораҷуии вай мебинад, чун дар ин сурат бар хилофи лаззати лахзаина (тактики), инсон фоида ё манфаъати деррасро (стратеги)-ро дунбол мекунад.

    Боз ҳам ин ду рафтори инсониро, ки хосси табиъати уст, барои ончи “инсонӣ шудан” таъриф мекунад, кофи намедонад, чун рафтори бихрадонаи инсон метавонад аз дидгохи “некиву бади” матлуб набошад. Яъне инсон бо табирандеши метавонад корхои хубе кунад ва боз ҳам метавонад корхои баде кунад, ки “инсони” нест.

    Аз ин ки бигзарем, ин назария инсонро барои “инсони” кардани корхо ё барои “инсон будан” нотавон хукм мекунад ва хамин нотавониии инсон аст, ки ниёз ба фаро-инсон ё паямбарро фароҳам мекунад.

    Яъне инсон бо вучуди тадбирандеши, ба идеулужи ё шариъате ниёз дорад, ки уро раҳнамои кунад ва рох нишон диҳад ва инсони гулу гумроҳ танхо бурутҳояшро тоб дихад ва пайрави кунад.

    Дар ҳамин чост, ки инсон дигар тавони кунтрули худ ва зиндагии худро надорад ночор аст тан ба такдир рахо кунад ва навбати бозиро ба парвардигор биспорад. Холо идомааш чи тур аст?

    Парвардигор хам, ки шояд вакти сархори надошта бошад, барои халли масоили инсон ва барои рахнамоии у, ки хирадашро дигар аз даст додааст, якеро аз миёни инсонхо ба унвони паёмбар интисоб мекунад, то халифа ва сафир ва вазири у дар замин бошад.

    Албатта проседураи интисоб демукротик нест ва Худованд озмун эълом намекунад ва довталабонро санчиш намекунад, бо онхо интервию намекунад, кордони ва истеъдоди раҳбари ва паямбарии онхоро ба назар намегирад ва то он чо иштибох мекунад, ки гохо одамони бесавод, дакикан бесаводро ба паёмбари мансуб мекунад.

    Ва азбаски акли инсон – хамон шайтони бузург, ки уро фирефта ва аз бихишт берун кард, гаҳгоҳе дар нубуват ва дурустии интисоботи худо тардид мекунад, Худованд ночор шудааст, барои ҳар кавме паямбаре чудогона фиристад, зеро ин одамхо дигар доранд аз кунтрул хорич мешаванд, мабод ки рузе исён кунанд ё иниклоби рангин бапо созанд ва арши Худовандро, ки чойгохи гарму нармаш аст, бо хоки сард яксон кунанд.

    Аммо боз хам Худо ба иштибохи худ танхо замоне пай мебарад, ки тачруба мекунад. (Худо ҳам эмпирисист будааст!) Чун мебинад, ки аквоми зиёде пайрави ямбарони зиёде шудаанд ва бо ҳам чидол мекунанд ва яке мегуяд, ки мо дуруст мегуем, дигараш мегуяд на, бовари мо дуруст аст.

    Аз ин чо Худо боз ҳам мебинад, ки кунтрули ин одамхо душвор шудааст, ин бор тамим мегирад, ки як нафарро барои мухлате абади ба симати паямбарӣ мнсуб кунад ва дигар мардум иддаъои демукроси ва ҳуқуқи башар накунанд ва аз ихтилофот даст бардоранд. Аммо мебинад, ки ҳамаи миллатҳо он кадар мутамаддин ва заъифу нарм (мисли хучандиҳо) шудаанд, ки касе ба харфи онон гуш намедиҳад.

    Ба ин далел аз миёни кавме ваҳшӣ ва дагал ва факир ва сахтчон ва пурру ва мустабидд раиси кабилаеро (фикр накунед колхозеро) ба паямбари мегуморад ва дасти онҳо ҳам шамшер медиҳад ва мефармояд, ки хар ки бо шумо нест ва ҳамбовари шумо нест, ба ҳар василаи мумкин генотсид кунед!

    Агар масалан се бор бо шумо ҳамбовар шаванд, ва баъд аз рафтани шумо ба ойини худ баргарданд, пас дар амвол ва замину хонаводаи онхо дастдарози кунед ва ниме аз замин ва манозили онхоро бигред ва ҳамкавмони худро дар хонахои онон чобачо кунед, то назорат кунанд, ки онхо ба забони шумо бар ман намоз гузоранд.

    Агар замоне аз миёни дигарандешон, касоне пайдо шаванд, ки бо пайрави аз аклхои нофармони худ дар вучуди ман ва паямбари ман тардид кунанд ва дар корхои шумо тардид кунанд, пас бо онхо ба бахс биншинед ва ба хар василаи мумкин, аз чумла суханбозӣ ва харзагуйӣ, барои ҳамаи ин корҳо тавҷеҳоте ҷаъл кунед, агар бемантиқ ҳам бошад, боке нест, чун ҳамааш дасти худамон аст!

    Холо мебинем, ки ин назария сару кораш бо инсон (сиришти инсон) аст ва барои “бекифоятиҳои” инсон сабаб мечуяд, ва ба чойи ин ки сабаб ёбад, роҳи ҳаллро дар мудохила (интервентсия) аз хорич, яъне неруе фаровокеъи чустучу мекунад.

    Холо мебинем, ки дар ин силсила Худо инсонро аз огоз меофарад, вале нокомил, каме аз чонварони дигар болотар) аммо маълум нест чаро? Баъдан мебинад, ки у комил нест, иштибохи худро пай мебарад ва барои ин ки уро комилан “инсон” кунад, яъне инсон ба истилох “инсонӣ” шавад, дубора тасмим мегирад, ки паямбар фиристад.

    Ҳоло гумон мекунад, ки бо фиристодаи паямбар хама масоил халл шудааст, вале бо гузашти хазору анде сол, боз хам мебинад, ки вазъият ҳамон аст, ки беҳтар нашудааст. Ҳоло поёни ин мантик чи гуна бояд бошад???

    Посух: ба эхтимоли зиёд Худо шигифтзада шуда ва намедонад чи кор кунад. Касе ҳаст ба ёриаш давад?????

  79. Ба Равшан Камолов:

    Дусти муҳтарам, ончи ман навиштам дар гуфтугуҳо бо Сайидюнус, хеч ишколе дар он навиштаҳо нест, ба эхтимоли зиёд ишкол дар ҳавосс ва ақли шумост. Шояд чашми шумо тасвири дурусте аз ин навиштаҳо ба шумо намедиҳад ё акли шумо тахлили дурусте аз он навиштаҳо ироа намекунад.

    Аз шумо, ки мегуед Синошинос ҳастед, мепурсам, то имруз ба ҷуз чизҳое ки аз пажуҳишгарону нависандагони мухталиф аз Сино хондед, худи шумо чи чизи тозаеро дар ӯ кашф кардед, ки аз чашми дигарон пинҳон монда бошад?

    Аз луфти шумо пешопеш сипосгузорам,
    Фаромарз

  80. Як нуктаи муҳимм дар бораи вочибулвучуд:

    Дар миёни 99 ном ё сифоти Аллоҳ ман як калимаро наёфтам, ки ба маънии вучуд ё ҳасти ишора кунад, чи расад ба вочибулвучуд.

    Ба воруни ин, донишмандон тавофуки назар доранд, ки “Аҳура Маздо” ба маънии “ҳасти” (Аху-ра: ха, ҳасти, ҳасткунанда) ва “доно” (Маз-до: Акл, хиради кулл) аст.

    Ба умеди пирӯзии хирад!

  81. Номҳо ё сифоти Аллоҳ аз ин қароранд:

    الرحمن، الرحيم، الملك، القدوس، السلام، المؤمن، المهيمن، العزيز، الجبار، المتكبر؛ الخالق؛ البارئ، المصور، الغفار، القهار، الوهاب، الرزاق، الفتاح، العليم، القابض، الباسط، الخافض، الرافع، المعز، المذل، السميع، البصير، الحكم، العدل، اللطيف، الخبير، الحليم، العظيم، الغفور، الشكور، العلي، الكبير، الحفيظ، المقيت، الحسيب، الجليل، الكريم، الرقيب، المجيب، الواسع، الحكيم، الودود، المجيد، الباعث، الشهيد، الحق؛ الوكيل؛ القوى؛ المتين؛ الولى؛ الحميد؛ المحصى؛ المبدئ؛ المعيد؛ المحيى؛ المميت؛ الحي؛ القيوم؛ الواجد؛ الماجد؛ الواحد؛ الاحد؛ الصمد؛ القادر؛ المقتدر؛ المقدم؛ المؤخر؛ الأول؛ الأخر؛ الظاهر؛ الباطن؛ الوالي؛ المتعالي؛ البر؛ التواب؛ المنتقم, العفو؛ الرؤوف؛ مالك الملك؛ ذو الجلال والإكرام، المقسط، الجامع، الغني؛ المغني؛ المانع؛ الضار؛ النافع؛ النور؛ الهادي؛ البديع, الباقي؛ الوارث, الرشيد, الصبور؛

  82. Инҳо ҳам номҳои Аҳура маздо бар асоси боварҳои эрониёни бостон:

    1 Yazad”Yaz” meaning worthy of being attuned; Praiseworthy
    2 Harvesp-Tavaan Almighty
    3 Harvesp-Aagaah All-Knowing
    4 Harvesp-Khudaa Lord of All
    5 Abadah Without Beginning
    6 Abee-Anjaam Without End
    7 Bune-Steeh Root of Creation
    8 Fraakhtan-Teh The End of All
    9 Jamaga Ancient Cause
    10 Parajtarah More Noble
    11 Tum-Afeek Most Open (Innocent)
    12 Abarvand Separate from All
    13 Parvandaah Connected with All
    14 An-Aiyaafah Unreachable by anyone
    15 Ham-Aiyaafah Who Can Reach All
    16 Aadaro Most straightforward; Truest of All
    17 Geeraa Who Holds Everyone
    18 A-Chem Without Cause (Does not need a reason for existence)
    19 Chamanaa Reason of All Reasons
    20 Safanaa Creator of Progress
    21 Afjaa Creator of Growth
    22 Naashaa Who Reaches Everyone Equally
    23 Parvaraa Provider
    24 Eeyaanah Protector of Creation
    25 Aaeen-Aaenah Not Different
    26 An-Aaeenah Without Shape
    27 Khrosheed -Tum Most Determined
    28 Meeno-Tum Most Invisible
    29 Vaasnaa Omnipresent
    30 Harvastum Most Complete
    31 Hu-Sepaas Worthy of Thanksgiving
    32Har-Hameed Completely Good Natured

    33 Har-Nek-Fareh Completely Good Noble Aura
    34 Besh-Tarnaa Remover of Suffering
    35 Taroneesh Mysterious
    36 An-Aoshak Immortal
    37 Farsak Grantor of Wishes
    38 Pajoh-Dahad Creator of Noble Nature
    39 Khvaafar Generous with Justice
    40 Afakhsheeaaeaa Grantor of Generosity
    41 Abarjaa Most Abundant Provider
    42 A-Satoh Who Does Not Get Angry
    43Rakho Independent; Without Worry
    44 Varoon Protector from Evil
    45 A-Farefah Who Does Not Deceive
    46 Be-Farefah Who Cannot Be Deceived
    47 A-Duee Without Duality
    48 Kaame-Rad Lord of Wishes
    49 Farmaan-Kaam Wish Is His Command
    50 Aokh-Tan Without Body
    51 A-Faremosh Who Does Not Forget
    52 Hamaarnaa Keeper of Accounts
    53 Sanaaeaa Worthy of Knowing; All Knowing
    54 A-Tars Fearless
    55 A-Beesh Without Suffering
    56 Afraajdum Most High
    57 Ham-Chun Always the Same
    58 Meeno-Steeh-Gar Creator of the Universe Invisibly
    59 A-Meenogar Creator of Much Invisible Creations
    60 Meeno-Nahab Hidden in Invisible Creation
    61 Aadar-Baad-Gar Who Changes Fire Into Air
    62 Aadar-Nam-Gar Who Changes Fire Into Water
    63 Baad-Aadar-Gar Who Changes Air Into Fire
    64 Baad-Nam-Gar Who Changes Air Into Water
    65 Baad-Gel-Gar Who Changes Air Into Dust
    66 Baad-Gerd-Tum Who Changes Air Into Wind
    67 Aadar-Keebreet-Tum Who Changes Fire Into Jewels
    68 Baad-Garjaae Who Creates Air In All Places
    69 Aab-Tum Creator of Much Water
    70 Gel-Aadar-Gar Who Changes Dust Into Fire
    71 Gel-Vaad-Gar Who Changes Dust Into Air
    72 Gel-Nam-Gar Who Changes Dust Into Water
    73 Gar-Gar Creator of Creators Fearless
    74 Gar-O-Gar (Fulfiller of Wishes) *
    75 Gar-Aa-Gar (Creator of Mankind) *
    76 Gar-Aa-Gar-Gar (Creator of All Things) *
    77 A-Gar-Aa-Gar (Creator of 4 Elements) *
    78 A-Gar-Aa-Gar-Gar (Creator of Stars) *
    79 A-Gumaan Without Doubt
    80 A-Jamaan Timeless
    81 A-Khuaan Sleepless
    82 Aamasht Alert
    83 Fashutanaa Always Guarding & Progress Creator
    84 Padmaanee Keeper of Limits
    85 Feerozgar Victorious
    86 Khudaavand Lord of Creation
    87 Ahur-Mazd Wise Lord
    88 Abreen-Kohun-Tavaan Most Capable of Preserving Originality of Creations
    89 Abreen-No-Tavaan Most Capable of Creating New Creations
    90 Vaspaan Who Can Reach All Creations
    91 Vaspaar Who Can Provide Everything
    92 Khaavar Generous
    93 Ahu Lord of Existence
    94 Avakhseedaar Forgiver
    95 Daadaar Creator of Justice
    96 Rayomand Full of Brightness
    97 Khorehomand Full of Aura, Light
    98 Daavar Giver of True Justice
    99 Kerfegar Lord of Good Works
    100 Bokhtaar Giver of Freedom for Progress
    101 Frash-Gar Refresher of the Soul with Progress

  83. Бо дуруд,
    Худоро сипосгузорем, ки ҳар чи баҳс пеш меравад, заъфу сустии “мантиқ”-и бемантиқи бехудоён ошкортар, ва қуввату матонати мантиқи худобоварон рўшантар мегардад.
    Табар мегуфт: Фирдавсӣ кофар ба ислом буд. Пурсида шуд: Ба кадом далел? Гуфт: Аз лобалои ашъораш. Он гоҳ барояш ашъоре аз ин абармард, ки дар он ислому паёмбар (с) сутуда аст оварда шуд. Ў дар посух гуфт: Ин ба ҷиҳати тарси ў аз муҳиту фишори замона буда. Яъне Фирдавсӣ аз худ дучеҳраӣ нишон дода.
    Сипас ў ва ҳамкешаш Фаромарз иддао карданд: Сино кофар ба ислом буд. Пурсида шуданд: Чаро? Ба чӣ далел? Посух доданд: Аз лобалои осораш. Аммо вақте барои ин ду бароҳини ин абармард аз лобалои осораш мабнӣ бар исботи офаридгору ҳаққонияти нубувват оварда шуд, боз ҳам Табар ҳамон либоси пешин бар тан кард ва ин навбат тўҳмати тарсуӣ ба домани ин бузургмард раво дида, дод зад: “Сино бо тамоми навиштахояш собит мекунад, ки ба ислому Куръонаш имоне надошт, аммо бо истифода аз такийя мачбур буд дидгоххои ростинашро дар парда бигуяд”.
    Аввалан, дар кадом як аз асараш “собит мекунад, ки ба ислому Куръон имоне надошт”? Оё метавонед ҳарчанд як унвон аз он асар ном баред?
    Сониян, Сино (р), ки осоре чун Шифо, Наҷот ва Ишорот (ки ниҳояти талоши ў дар ин осор, исботи офаридгор ба василаи бурҳонҳои ақлист, ва дар ин осор аст, ки ў пояҳои устувори фалсафаи машшоъро ниҳода аст) ва онҳоро хулосаи умраш қаламдод мекунад, ба назари амсоли Табар, ҷамии ин “талош”-ҳо тақияе беш набудаанд, ва Сино (р) ба ҷиҳати тарс аз муҳити “исломӣ” онҳоро ба риштаи таҳрир дароварда.
    Ҷаноби Табар, дар он рўзгор касоне буданд, ки кофар ба ислом буданд ва озодона андешаҳои худ иброз менамуданд ва касе монеашон намешуд. Амсоли Абўшокири Дайсонӣ, Абдуллоҳ ибни Муқаффаъ, Яздоқ ибни Бозон ва Ҳаммоди Аҷрад, танҳо намунаҳое аз ононанд. Ҳатто аз Ибни Муқаффаъ асаре чанд ҳам то ба имрўз боқӣ монда.
    Агар Сино (р) ҳамон тавре ки шумо мепиндоред буд, метавонист дар қатори ҳаминон бипайвандад ва андешаҳои (ба қавли шумо) “зидди исломӣ”-и хешро иброз дорад.
    Оё чунин нест, ки ин тўҳматҳои норавои шумо нисбати ин абармардон, фақат ба ин ҷиҳат аст, ки мебинед ба сози шумо намерақсидаанд?
    Агар шумо кофар ба исломед, ишколе надорад, ҳар чи мехоҳед иброз доред, изҳор кунед, аммо шоиста нест дигаронро ҳамон ранге бидиҳед, ки ба он олудаед.
    Дар масъалаи ҷанҷоли Ғазолӣ бо Сино (р) ва ин ки ў Сино (р)-ро кофар донистааст, масъала аз ин қарор нест, ки Ғазолӣ ба қавли шумо “нумод ё символи исломи ростин буд” ва Сино (р) “кофар ба ислом”, ва шумо ҳам бе ҷиҳат ва аз рўи амд, бар ин матлаб исрор ва пофишорӣ мекунед ва мехоҳед барои дигарон чунин вонамуд созед, ки ислом ҳамон аст, ки амсоли Ғазолӣ гуфтаанд. Чунин нест.
    Балки (ҳамон гуна ки бародар Равшан Камолов низ ба он ишора намуданд) масъала аз ин қарор аст, ки аввалан, Ғазолӣ, Сино (р)-ро хуб нафаҳмид, ва аслан ў фалсафа ба таври шояд намедонист, ва сониян, ин ҳукм (ҳукми куфри Сино (р) аз сўи вай), иҷтиҳоде аз тарафи ў – он ҳам мутобиқ ба ҳамон бардоште, ки ў аз исломи азиз дошт – намебошад.
    Беҳтарин далел бар ин муддао, радд навиштани Ибни Рушди Андалусӣ (р) бар китоби “Таҳофутул-фалосифа”-и Ғазолӣ аст (ва шумо худ ба ин матлаб ҳам некў ишора кардед) бо нигоштани китобе ба номи “Таҳофутут-таҳофут…” Дар ин китоб Ибни Рушд (р) бо такя бар бароҳини устувор собит кардааст, ки Ғазолӣ, Сино (р)-ро нафаҳмидааст ва бе ҷиҳат ўро кофар мехонад, ва болотар аз он, дидгоҳҳои Сино (р)-ро дар мавориде, ки Ғазолӣ ба сабаби он Бўалӣ (р)-ро кофар медонад, айни дидгоҳи ислом қаламдод мекунад.
    Ва шумо некў медонед, ки Ибни Рушд илова бар ин ки файласуфе вораста ва аз пайравони бовафои мактаби синавист, айни замон, фақеҳе барҷаста буд, ва китоби фиқҳии ў ба номи “Бидоятул-муҷтаҳид ва ниҳоятул-муқтасид”, то ҳанўз ба унвони яке аз мароҷеъ ва манобеи фиқҳии мўътабар барои пайравони мазҳаби моликӣ дониста мешавад. Ва аз ҳама муҳим, Ибни Рушд (р) дар бурҳае аз замон, қозиюл-қузоти Андалус ҳам буд.
    Ва ин ҷониб, дар номаи баъдӣ, ба тафсил перомуни ҷанҷоли Ғазолӣ (р) ва нисбати куфр додани ў ба Сино (р) баҳс ба амал оварда, собит хоҳам намуд, ки ҳаққ дар ин миён бо Сино (р) аст, ва дидгоҳи ў дар ин се маврид, ҳамон дидгоҳи ислом аст.
    Комёб бошед.

  84. Дуруд бар Хиради Бузург, ки дар холи пардабардорй аз акли нахудии торикпарастон аст.

    Муллои чамъи мо (Сайидюнус) дар гузашта дар холи чахду талош барои тагйири мавзуъ буд, акнун дар холи саъю кушиш дар тагйири мавзеъ аст.

    Дар гузашта Сайидюнус аз Газолии гучастаку малъун бо арчу эхтироми фаровон ба шакли «Имом Газолй (р)» ёд мекард. Акнун такриму сучуди у ба самти Пури Синои бузургвор тагйири чихат додааст.

    Дар гузашта Сайидюнус мункири он буд, ки Газолй Синоро такфир карда буд. Мегуфт, на хайр, Газолй Синоро «мушрик» хонда буд. Акнун Сайидюнус пазирои ин вокеъият аст, ки аз дидгохи Газолй, Сино на танхо мушрик, балки кофар буд.

    Дар гузашта Сайидюнус Куръонро харф ба харф мепазируфт. Акнун ба илходи Пури Синои бузургвор тан додааст ва мегуяд, аз пайравони фалсафаи Синост, бидуни кучактарин дарки маънии «фалсафа» ва тафовути он аз хузахволоти исломй.

    Дар гузашта Сайидюнус, ба пиндори гариби ин ки касе аз «Тахофут»-и манкуби Газолй хабар надорад, мегуфт: Газолй танхо дар равиши бахси фалсафй бо Сино мушкил дошт. Акнун барояш ошкор шудааст, ки ихтилофи дидгоххои Синову Газолй ба матни Куръон ва батни ислом ва хадиси офариниш ва казову кадар ва махшару махшур ва солику маслук ва вочиду вучуд бармегардад ва тафовуте бунёдин аст. Газолй ба унвони як мусалмони мутадайин ё диндор боястй Синову Форобию дигар донишмандони бузургро такфир мекард, чун по фаротар аз дарки махдуди куръонй гузошта буданд ва дар паи дониш мегаштанд, на имон. Ин мавзуъ мавзеъи кунунии Сайиди моро башиддат тахти суол мебарад.

    Хадиси пайкори лафзии Газолй бо Сино достони набарди бутпарастони араб (Аллох номи бути араб аст) бо хирадварзони эронист. Ва решаи ин бахс ба Куръон бармегардад, ки Сайиди мо аз зикри оёте аз он дар ин бахс очиз аст. Чаро? Чун дар Куръон «дониш» вучуд надорад ва «дониш» бо «имон ба Аллох» иштибох гирифта шуда.

    Агар мусалмоне дар ин миён хаст, ки битавонад вучуди мафхуми «дониш» ва такрим аз он ба маънои дакики ин мафхум дар Куръонро собит кунад, аз идомаи ширкат дар ин бахс худдорй хохам кард. Аммо бо мурури якояки мавридхои корбурди ин вожа дар мусхафи мусалмонон бо итминон метавонам бигуям, ки чунин мавриди корбурде дар Куръон вучуд надорад ва Куръон китоби донишситезон ва донишбезорон аст, ки донишро дар даври домони Аллохи пиндориашон хулоса кардаанд.

    Сарфароз бошед.
    http://tabaraxe.wordpress.com/

  85. Дуруд бар Хиради Бузург, ки дар холи пардабардорй аз акли нахудии торикпарастон аст.

    Муллои чамъи мо (Сайидюнус) дар гузашта дар холи чахду талош барои тагйири мавзуъ буд, акнун дар холи саъю кушиш дар тагйири мавзеъ аст.

    Дар гузашта Сайидюнус аз Газолии гучастаку малъун бо арчу эхтироми фаровон ба шакли «Имом Газолй» ёд мекард. Акнун такриму сучуди у ба самти Пури Синои бузургвор тагйири чихат додааст.

    Дар гузашта Сайидюнус мункири он буд, ки Газолй Синоро такфир карда буд. Мегуфт, на хайр, Газолй Синоро «мушрик» хонда буд. Акнун Сайидюнус пазирои ин вокеъият аст, ки аз дидгохи Газолй, Сино на танхо мушрик, балки кофар буд.

    Дар гузашта Сайидюнус Куръонро харф ба харф мепазируфт. Акнун ба илходи Пури Синои бузургвор тан додааст ва мегуяд, аз пайравони фалсафаи Синост, бидуни кучактарин дарки маънии «фалсафа» ва тафовути он аз хузахволоти исломй.

    Дар гузашта Сайидюнус, ба пиндори гариби ин ки касе аз «Тахофут»-и манкуби Газолй хабар надорад, мегуфт: Газолй танхо дар равиши бахси фалсафй бо Сино мушкил дошт. Акнун барояш ошкор шудааст, ки ихтилофи дидгоххои Синову Газолй ба матни Куръон ва батни ислом ва хадиси офариниш ва казову кадар ва махшару махшур ва солику маслук ва вочиду вучуд бармегардад ва тафовуте бунёдин аст. Газолй ба унвони як мусалмони мутадайин ё диндор боястй Синову Форобию дигар донишмандони бузургро такфир мекард, чун по фаротар аз дарки махдуди куръонй гузошта буданд ва дар паи дониш мегаштанд, на имон. Ин мавзуъ мавзеъи кунунии Сайиди моро башиддат тахти суол мебарад.

    Хадиси пайкори лафзии Газолй бо Сино достони набарди бутпарастони араб (Аллох номи бути араб аст) бо хирадварзони эронист. Ва решаи ин бахс ба Куръон бармегардад, ки Сайиди мо аз зикри оёте аз он дар ин бахс очиз аст. Чаро? Чун дар Куръон «дониш» вучуд надорад ва «дониш» бо «имон ба Аллох» иштибох гирифта шуда.

    Агар мусалмоне дар ин миён хаст, ки битавонад вучуди мафхуми «дониш» ва такрим аз он ба маънои дакики ин мафхум дар Куръонро собит кунад, аз идомаи ширкат дар ин бахс худдорй хохам кард. Аммо бо мурури якояки мавридхои корбурди ин вожа дар мусхафи мусалмонон бо итминон метавонам бигуям, ки чунин мавриди корбурде дар Куръон вучуд надорад ва Куръон китоби донишситезон ва донишбезорон аст, ки донишро дар даври домони Аллохи пиндориашон хулоса кардаанд.

    Сарфароз бошед.

  86. Ғазолӣ ва Сино (р)
    Ҳоло навбати он аст ба тафсиле бештар перомуни сабаби нисбати куфр ба Сино (р) аз сўи Ғазолӣ ва ин ки дар ин миён ҳақиқат кадом аст, ва дидгоҳи кадом як аз ин ду бо ислом созгор аст баҳс ба амал оварем.
    Ҳамон тавр ки Табар дар он номаи хеш овард (ва некў ба он ишора намуд), Ғазолӣ иллати аслии кофир донистани фалосифа умуман ва Сино (р)-ро ба таври хусус, се матлаб медонист:
    1. Сино (р) оламро қадим медонист;
    2. Сино (р) илми Худоро мутааллиқ ба ҷузъиёт намеҳисобид;
    3. Сино (р) ба маоди ҷисмонӣ бовар надошт.

    1. Масъалаи “ҳодис” ё “қадим” будани олам:
    Дар ибтидо бояд ин ду вожа маъно шаванд. Дар истилоҳи мутакаллимини масеҳӣ ва исломӣ (мутакаллим касест, ки сару кораш ё исботи пояҳои динист ва ё дифоъ аз он), “ҳодис” ба чизе гуфта мешавад, ки замоне “набуд” сипас “шуд”, ё ба вуҷуд омад. Ва “қадим” ба чизе гуфта мешавад, ки дар имтидоди замон ҳамеша “буд” ва ҳеҷ замоне нест, ки ў дар он набошад. Ва аммо дар истилоҳи фалосифа, ин ду вожа маънои дигаре доранд, ки ба зудӣ ба он ишора хоҳад шуд.
    Яке аз далелҳои ин мутакаллимин (минҷумла Ғазолӣ), барои исботи вуҷуди Худо, истидлол ба воситаи ҳудуси олам аст. Мегуфтанд: Чун олам ҳодис аст (яъне замоне набуд, баъд шуд), пас барои “шудан”, ниёз ба падидоваранда дорад. Ва ин падидоваранда ҷуз Худо нест.
    Мутакаллимин муддаӣ буданд, ки “қадим” мунҳасир аст ба зоти воҷиб (яъне Худо), ва ғайри зоти воҷиб, ҳар чи ҳаст, ҳодиси замонӣ аст.
    Аммо аз сўи дигар, фалосифа бар онанд, ки ҳудуси замонии олам (ба маънои ин ки риштаи замон, ки аз гузашта ба оянда кашида шудааст, аз назари гузашта маҳдуд ва нуқтаи шурўъ дошта бошад ва моқабли он нуқта, адами маҳз бошад) номаъқул аст. Чаро? Чун ба маънои ҷудоии маълул (ки ҳамин олам аст) аз иллати томмааш (ки Худост) мешавад. Ба иборати рўшантар: фалосифа мегўянд: Агар мо маҷмўи оламро аз назари замон ҳодис донем, он вақт қоил шудаем, ки олам (маълул) аз Худо (иллаташ) ҷудо аст, ҳол он ки маҳол аст, ки маълулро аз иллати томма ҷудо ангорем.
    Оре, аз назари фалосифа, Худо “қадим” аст, аммо на “қадими замонӣ”, балки Ў “қадим дар зот” аст. Аммо олам дар маҷмўъ, чун маълули Худост ва ҷудоии маълул аз иллати томмааш (яъне Худо) номаъқул аст, ҳарчанд “ҳодис дар зот” аст, вале аз назари замон, ў низ қадим аст. (Наҷот, с. 115).
    Бинобар ин, ҳамин “ҳодис будани олам дар зот” худ кофист, ки бигўем: олам ба падид омадан (дар зоти худ) ба падидоваранда ниёз дорад (Наҷот, с. 116).
    Хулосаи сухан дар ин ҷо – тибқи назари фалосифа минҷумла Сино (р) – он аст, ки маълул (олам) аз он ҷиҳат ниёзманд ба иллат (Худо) аст, ки тамоми ҳувияташ ин аст, ки вай “кор” ва “феъл” аст. Кор будани кор ба ин нест, ки ҳодис бошад ё қадим, балки ба худи кор будан аст. Агар кор ҳодис бошад, кори ҳодис аст, ва агар кор қадим бошад, кори қадим аст, вале ба ҳар ҳол кор аст ва ин кор ба “кунанда” ниёз дорад.
    Матлаби дигар ва изофӣ дар ин баҳс он ки “ҳодис будани замонӣ” ва “қадим будани замонӣ” ҳар ду дар бораи мавҷуде содиқ аст, ки дар зарфи замон воқеъ бошад. Аммо мавҷуде ки хориҷ аз зарфи замон аст, вай на ҳодиси замонӣ аст ва на қадими замонӣ, монанди муҷаррадот. Кулли ҷаҳон низ ки шомили ҳамаи замонҳо ва маконҳост низ аз ин қабил аст, яъне аз зарфи замон хориҷ аст. Худи “замон” иборат аст аз миқдори ҳаракати зотии як чиз. Ва зарфи замонии як чиз иборат аст аз мутобиқати он ҳаракат бо ҳаракати дигар, ки ба ҳасаби қарордод миқёс қарор дода шудааст, мисли ҳаракати шабонарўзӣ.
    Бинобар ин кулли ҷаҳон (ки худи замон ҷузъе аз он аст) зарфи замонӣ надорад, то ин баҳс пеш ояд, ки оё қабл аз вуҷудаш адам буд ё чизе дигар? Ҷаҳон дар кулли худ замон надорад ҳамчунон ки макон надорад.
    Ба иборати дигар: Маҷмўи ҷаҳон, ки шомили замон ҳам ҳаст, пешу паси замонӣ надорад, то гуфта шавад, ки дар он замон будааст ё набудааст. Ҳамчунон ки саҳеҳ нест гуфта шавад, ки “олам дар куҷо офарида шуд?”, ҳамчунин саҳеҳ нест гуфта шавад, ки “олам кай офарида шуд?” Чун ки “кай?” ва “куҷо?” дар мартаба дертар аз худи олам аст. Кайу куҷо, ва вақту ҷо, фақат дар бораи аҷзои олам содиқ аст (на маҷмўи олам). Зеро “макон”, аз нисбати иҳотаи аҷзои ҷаҳон бар ҷузъе дигар гирифта мешавад, ва “замон”, аз ҳаракати зотии ашё ва татбиқи он бо ҳаракати умумии шабонарўзӣ.
    Агар хеле омиёна бигўем, бояд чунин гуфт: Агар замон, тибқи ҳаракати замин дар атрофи хуршед санҷида шавад, дар ин сурат, агар на хуршед бошаду на замин, баҳс аз замон номаъқул аст.
    Хулоса, сухани Сино (р) дар бораи “қадим” донистани маҷмўи ҷаҳон, қадим донистани он аст аз назари замон, ва чун амсоли Ғазолӣ (р) байни вожаи “қадими замонӣ” ва “қадими зотӣ” натавонистанд фарқ гузоранд (ва барои касе ки китоби Таҳофути ўро ба диққат мутолеа мекунад, ин амр ҳувайдо мегардад), бинобар ин омаданд ва ўро кофир қаламдод карданд. Ва ин дар ҳолест, ки назари Сино (р) сад дар сад дуруст аст, ва ҷаҳон дар маҷмўъ, аз назари замон, қадим аст.
    Ибни Рушд (р) дар китоби Таҳофутут-таҳофут ба ҳамин нукта ишора карда, хитоб ба Ғазолӣ (р) мегўяд: Оё шумо дар Қуръон ояте суроғ доред, ки ҷаҳонро ҳодиси замонӣ дониста бошад? Он чи ҳаст, ин аст, ки Қуръон ҷаҳонро “махлуқ” медонад, ва “махлуқ” яъне кор.
    Он гоҳ Ибни Рушд худ ишколе матраҳ карда, ва худ посухаш медиҳад. Мегўяд: Агар гўянд: Магар Худо нафармуда, ки мо ҷаҳонро дар чанд рўз офаридем? Он гоҳ худ чунин посух медиҳад: Вожаи “явм” дар Қуръон (ки бархе ба ғалат аз он ба “рўз” таъбир мекунанд), ба маънои “давра” аст, ки ба чизе ки дар мароҳиле пушти сари ҳам дар ҳаракат (на дар замон) падид оварда мешавад сидқ мекунад. (Таҳофутут-таҳофут, с. 64).
    Идомаи баҳс дар номаҳои баъдӣ.

  87. Бо дуруд,
    Худоро сипосгузорем, ки бо пешрафти ин баҳсҳо на танҳо заъфу нотавонии бединон ошкортар мегардад, балки дурўғи пай дар пайи эшон низ ҳувайдо мешавад.
    Ин ҷониб ҳаргиз ва абадан иродаи хешро ба Ғазолӣ (р), ва ҳамчунин ба Сино (р) аз касе пинҳон надоштаам ва намедорам. Ҳар дуи ин бузургвор ба навбаи худ барои эҳёи маорифи исломӣ хадамоте арзанда ба амал овардаанд.
    Бархе бехирадон чунин ҳастанд, ки ҳар гоҳ носавобии яке аз бузургон дар сухане аз суханонашро пайдо кунанд, зуд бар ў “лаъну нафрин” мефиристанд, ва одамиро – ки мавҷудест хатокор – нашояд чунин рафтори бехирадона аз худ нишон диҳад. Фикр мекунанд дигарон ҳам бояд мисли эшон чунин намакнашнос бошанд.
    Табар, ҳузуратон арз намуда бошам, ки ин ҷониб агар хатое дар суханони Сино (р) ҳам бинам (ва дар оянда ба ин матлаб ишора хоҳам намуд, ки Сино (р) куҷо ба хато рафтааст), бе мубоҳот ба он ҳам ишора хоҳам кард, бидуни он ки ба андозаи мисқоле аз иродаам ба ин марди бузург коста шавад.
    Хирад ба ин нест, ки инсон ба бузургони донишу маърифат – чи динӣ ва чи ғайри динӣ – лаъну нафрин фиристад, ва эшонро “гучастаку малъун” хонад, балки хирад ба он аст, ки инсон дар айни ёфтани носавобии эшон дар бархе маворид, костии онро бартараф карда, ва сухане дурустро дар ин замина баён дорад. Агар диндор нестед, ло ақалл одаме ахлоқӣ бошед!
    Табар, ҳар чи дар бораи Ғазолӣ (р) гуфтаам ин буд: “Ҳузури гиромиятон маълум бошад, ки ихтилофи марҳуми Ғаззолӣ (р) бо Шайхур-раис Ибни Сино (р) дар мавриди вуҷуд ва ё адами вуҷуди Худо, ё масъалаи паёмбарӣ ва ин ки оё паёмбари мо ҳазрати Муҳаммад (с) паёмбари бар ҳақ ҳастанд ё нестанд, намебошад. Балки ихтилофи Ғаззолӣ бо Ибни Сино перомуни равиши баҳс (методология) аст. Тавзеҳ он ки марҳуми Ғаззолӣ, равиши ақлӣ (фалсафӣ) дар баррасии масоилро қабул надорад ва бинобар ин, китобе ҳам дар радди фалсафа ба унвони “Таҳофутул-фалосифа” нигоштааст. Ва ишколи ў бар фалсафа, дар навбати аввал, перомуни ба коргирии равиши мантиқи арастуӣ (мантиқи сурӣ) аст. Бештари ихтилофоти ў бо Ибни Сино дар ҳамин хусус аст ва ҳеҷ рабте ба маорифи динӣ надорад. Ғаззолӣ дар баррасии масоил, аз назари равиши баҳс, наздиктар ба позетивистҳо аст. Аммо Ибни Сино бар хилофи Ғаззолӣ, равиши ақлӣ-фалсафиро дар баррасии масоил пеш гирифта ва мўътақид аст калиди ҳамаи маориф (чи илоҳӣ ва чи башарӣ), ин ақли фалсафӣ аст.”
    Ин ҷониб ҳанўз ҳам бар ин боварам. Агар Ғазолӣ (р) бо Сино (р) ихтилоф дорад, бигўед ин ихтилоф реша дар чӣ чизе дорад? Магар на ин ки Ғазолӣ шева ва равиши файласуфон дар тафсири додаҳои исломиро намеписандад? Магар на ин аст, ки такфири Сино (р) бархоста аз надонистани фалсафа ва дар ниҳоят номўътабар шумурдани он аз ҷониби Ғазолӣ (р) аст?
    Инро ҳам бидонед, ки “мушрик” донистан аз назари ислом, басо бадтар аст аз “кофир” донистан. Ба далели ин ки мо мусалмонон Аҳли китобро кофар медонем, на мушрик, ва барои ҳамагон рўшан аст, ки Аҳли китоб ба мусалмонон наздиктаранд то мушрикон.
    Ва ҳам инро бидонед, ки достони такфири бархе аз мусалмонон бархеи дигарро чизи тозае нест. Оё шумо медонед, ки ҳатто Абўҳанифа (р)-ро, ки яке аз асосгузорони мазҳаб аст, бархе аз пайравони мазоҳиби дигар, ба ҷиҳати эътимодаш бар қиёс кофир медонистанд? Оё ин ба маънои он аст, ки дидгоҳи эшонро бархоста аз ислом донем, ё бархоста аз бардошташон аз ислом?
    Аммо бар он иддаои ҳамешигиятон, ки амдан онро такрор мекунед, ки гўи дониш аз дидгоҳи ислом ҷуз бовару хирадро дар он роҳ нест, пас бишнавед, ки Паёмбари ислом (с) дар ин бора чӣ мегўяд:
    “Дини мард ҳамон ақли ўст. Ва ҳар ки ақл надорад, дин надорад” (Канзул-уммол, 3/378/7033).
    Бинобар ин, боз ҳам такрор мекунам, ки агар диндор нестед, ло ақалл одаме бошед, ки ахлоқи одамӣ дорад ва бар гузаштагон лаъну нафрин намефиристад.
    Комёб бошед.

  88. Э.Рахмон дар конфронси бузургдошти Имом Ханафи аз хикояти «Муйсафед ва мор» муйсафедеро мемонд, ки ба хонааш мори дар сармо шахшударо аз куча овардааст ва ба ахли хонаводааш мегуяд: мор хам офаридаи худост ва ба рахму шафкат эхтиёч дорад.
    Э.Рахмон зуд аз ёд баровардааст, ки дар хамон водии Вахше, ки у зиндаги мекард, дар замони перестройкаи шурави рухониёни ханафи муаллимони рушанфикрро кофир эълон карда буданд.

  89. Сангинмуроди секспараст!

    Туро ба забони равоншиноси – васвосии секс мегуянд. Занро хайвоне мехисоби, ки худо асосан барои хизмати аз нимаи тан поёнтари мардон фармудааст. Туро мафкураи исломи чунин тарбия намудааст. Пайгамбар Мухаммад низ барои тарафдори зиёд пайдо намудан байни кабилахои биёбони ба гайри духтарони бокираву монанди ин, ки талаботи махдуди одамони нимвахшист, чизе пешниход накард, масалан аз кабили лаззатхои фарханги. Зеро он кабилахои аз фарханг дурро танхо бо ин рох дар атрофи дини нави яккахудои – ислом муттахид намудан мумкин буд. Яъне Мухаммад дар шароити замони худ мачбур буд хамин тавр рафтор кунад. Аммо ту, ки инсони асри 21 хасти ва инсони ин аср ба гайри талаботи чинси, талаботхое дорад волотар чун ишк, мехри падару модару фарзандон, мусики, адабиёт, театр, ракс, синамо, хайфам омад, ки мисли як араби бадави фикр мекуни.
    Агар заррае фикр медошти, фахмиданат мушкил набуд, ки як мард дар як руз бо хазор бокира неруи хамхоба шудан надорад, нимаи аз тан поёнтараш аз охан бошад хам.
    Дар охир таъкид кардан мехохам: алокаи чинси барои идомаи насл буда лаззати шахвони хоси хайвонот низ мебошад. Он чизе ки одамро аз хайвон тафрика медихад, мехри инсон ба зебоист. Чунон ки медонем як мард наметавонад дар як руз бо хазор духтари бокира мехр бандад. Яъне ин алокахо дар бихишт на инсони балки характтери хайвони хоханд дошт. Дигар ин ки дар бихишт таваллуд нест ва бинобар ин алокаи чинси маънои худро гум мекунад. Магар худо бемаъни ва хайвони шудани алокаи зану мардро дар бихишт мехост? Ин вазъ инсонитар мекунад ё хайвонитар?

  90. Сайидюнус менависад:

    //////Он гоҳ Ибни Рушд худ ишколе матраҳ карда, ва худ посухаш медиҳад. Мегўяд: Агар гўянд: Магар Худо нафармуда, ки мо ҷаҳонро дар чанд рўз офаридем? Он гоҳ худ чунин посух медиҳад: Вожаи “явм” дар Қуръон (ки бархе ба ғалат аз он ба “рўз” таъбир мекунанд), ба маънои “давра” аст, ки ба чизе ки дар мароҳиле пушти сари ҳам дар ҳаракат (на дар замон) падид оварда мешавад сидқ мекунад. (Таҳофутут-таҳофут, с. 64).////

    Ҳоло мантиқан агар нигоҳ кунем, чи фарқ мекунад, ки Худо ҷаҳонро дар чан рӯз, чанд сол, чанд қарн ва ё чанд марҳила сохта бошад. Дар ҳар сурат, марҳила ё давра низ монанди рӯз, сол, моҳ ва гайра замоне муъайянро дар назар дорад, на ҳамин тур? Марҳила ё давра низ албатта порае аз замон аст, ки оғоз ва анҷом дорад, ҳарчанд тӯли он метавонад мутафовит бошад. Марҳила ё давра ба ҳеч ваҷҳ замони бекарон ё номутаноҳӣ нест, балки каронманд ё мутаноҳист, ки агар масалан онро рӯйи хатти замон қарор бидиҳем, бояд нуқтае оғози ин марҳил ва нуқтаи дигареро анҷоми он таъйин кунем. Дуруст аст?

    Дар ин сурат, боз ҳам ин назар, ки ҷаҳон аз назари замонӣ дар Қуръон ҳодис аст, мантиқитар буда ва бо қидмати он аз дидгоҳи Буалӣ мунофот дорад. Зеро ин чанд давра ё мароҳил, ки ҷаҳон дар тули онҳо сохта шудааст, ишора ба замоне муъайян ва каронаманд мекунад, ё лоақалл тули муайяне аз замон бо ин мафҳум дар назар дошта мешавад, ҳарчанд наметавон онро бар асоси меъёрҳои рӯзу моҳ ва сол дақиқан ва ба таври ҳамагонӣ (универсали) мушаххас кард.

    Ин албатта ба манзури гуянда бастагӣ дорад, ки зери мафҳуми марҳила ё давра чи тӯле аз замонро дар назар дорад. Дар ҳоле, ки рӯзу моҳу сол меъёрҳои нисбатан мушаххас буда ва мардум дар мавриди тӯли замонии онҳо тавофуқи назар доранд, чун худашон онро таъйин кардаанд ва инҳо муқаррароти ҳамагонии (универсали) пазируфташуда мебошанд. Бо ин ҳол, ҳам меъёрҳои нисбатан мушаххаси рӯзу солу моҳ ва ҳам меъёрҳои номушахахси давра ё марҳила, ки ба манзури гуянда бастаги доранд, боз ҳам баёнгари тӯле аз замон ё замоне каронаманд ҳастанд. Ва тафовуте нест, ки Худо ҷаҳонро дар замоне мушаххас (явм) аз назари мо, мардумон, сохта ва ё дар замоне номушаххас (марҳила ё давра), ки манзури гуянда аст.

    Пас маълум мешавад, ки Ибни Рушд натавонистааст, мантиқан собит кунад, ки ҷаҳони Қуръон дуруст монанди ҷаҳони Сино қадим аст ё ҳодис. Зеро бардошти у ва ё тафсири у аз “явм” дар Қуръон (ба маънии марҳила ё давра) боз ҳам ба замоне каронаманд ишора мекунад ва нишон медиҳад, ки ҷаҳон дар Қуръон аз назари замонӣ ҳодис аст, бар хилофи Сино, ки мегяд қадим аст.

  91. Истаравшании мухтарам,
    Шарху тавзеххои шумо аз осори Сино хакикатан оли хастанд. Хусусан дар тавзехи истидлоли Сино рочеъ ба пайгомбари, ки аз чихати эхтиёчи инсонхо ба конун онро баён мекунад, хеле ширин ва оли мебошанд. Ман худам ба унвони як Синошинос, дар атрофи хамин мавзуъ як маколае ба забони булгори навишта будам. Дар шарххои китобхои Сино, як шархе ба монанди ин шархи шумо пайдо накарда будам. Хатто Хаким Насируддин Туси хам хеле кам онро шарху тавзех додааст.
    Дар бораи ин бахсу мунозирахое ки шумо бо Табар ва Фаромарз менамоед, мехохам андешаи худамро баён кунам. Ман такрибан хаммаашро аз назар гузарондам. Катъи назар аз бахсхои шумо, ки хакикатан фоиданок хастанд, вале ба назар мерасад, ки шумо бехуда вакти тиллоии худро барои чавоб додан ба онхо мегузаронед. Агар як инсони бохирад номахои онхоро хонад, хеле хуб мефахмад, ки проблемаи онхо дар «хирад» ё «фалсафа» ё «Ибни Сино» нест. Онхо дар баъзе мавзуъхо суханони шуморо ё намефахманд ё аз нукта назари илми ба онхо нигох намекунанд. Медонед проблемаи онхо дар чист? Хонандаи номахояшон инро хуб мефахмад.
    Проблемаи онхо дар аввал ин аст, ки факат худашонро доно ва дигар хамаро нодон гумон мекунанд. Дар хакикат ба истилохи мантикихо дар як нодонии мураккаб гирифтор хастанд. Хакикатан ин гуфтаи шоир дар бораи онхо мебошад:
    Он кас ки надонад ва бидонад ки надонад,
    Лангон хараки хеш ба максад бирасонад.
    Он кас ки надонад ва надонад ки надонад,
    Дар чахли мураккаб абадуддахр бимонад.
    Баъд, проблемаи дуввуми онхо он аст, ки як назари бад ва ба гоят душманона ба арабхо доранд. Хатто агар ба дини ислом хамла мекунанд, ба хотири ин аст, ки ба дасти арабхо омадааст. Ин душмани ва адовати ба гоят шадид, сабаб мешавад, ки ба хеч як аз далелу бурхонхои шумо таваччух накунанд. Агар худи Пайгомбар Мухаммад омада муъчиза кунад хам ба у бовар хосил намекунанд.
    Ин душмани, худаш як навъ бемории равони аст. Инхо бояд на дар сари бахс, балки дар бемористон муолича шаванд. Бовар намоед, ки ман муболига намекунам.
    Шумо бинед магар инсоне ки акли солим дорад ин суханонро мезанад?
    ///Дар вокеъ, Мухаммад пас аз дидани бадани нимабарахнаи Зайнаб, ки дар макоми духтараш буд, гирифтори эхсосоти хайвонии шахвонй шуд ва писархондааш Зайд мачбур буд занашро талок дихад, то падархондааш ормоне дар дил надошта бошад///
    ///Холо метавонй ба шири шутурхуронату сусморхуронат то поёни умр таъзим кунй///
    ///Арабхо бачабозиро бо худ ба Эрон оварда онро ба нормаи ахлоки табдил додаанд///
    ///Чун ба Мухаммад ва паёми ахриманиаш иноят намекунанд. Хеч паёми мазхабие ба андозаи омузахои Куръон аблахона ва шайтонй нест///
    ///Куръон ба ростй Оёти Ахриманист ва чизе ба чуз шикаму зери шикам дар он наметавон ёфт, албатта, бо микдори зиёди хуну хунрезй///
    ///Парвардигор хам, ки шояд вакти сархори надошта бошад, барои халли масоили инсон ва барои рахнамоии у, ки хирадашро дигар аз даст додааст, якеро аз миёни инсонхо ба унвони паёмбар интисоб мекунад, то халифа ва сафир ва вазири у дар замин бошад///
    ///Аммо боз хам Худо ба иштибохи худ танхо замоне пай мебарад, ки тачруба мекунад. (Худо ҳам эмпирисист будааст!)///
    ///Ба ин далел аз миёни кавме ваҳшӣ ва дагал ва факир ва сахтчон ва пурру ва мустабидд раиси кабилаеро (фикр накунед колхозеро) ба паямбари мегуморад ва дасти онҳо ҳам шамшер медиҳад ва мефармояд, ки хар ки бо шумо нест ва ҳамбовари шумо нест, ба ҳар василаи мумкин генотсид кунед///
    ///Газолии гучастаку малъун///
    Ва садхо мисолхои дигар, ки ниёзе нест ба хамаи онхо ишора кунам.
    Магар гуяндагони ин хел суханонро метавон лоики бахсу мунозира кардан донист?
    Ин хел нигохи душманона ба як миллат хар касе ки бошад хакикатан бемории равони аст. Мисли Гитлери нажодпараст, ки нажодпарастияш чашмонашро кур сохта буданд ва ё мисли апартеитхо дар ЮАР.
    Барои хамин, ман барои шумо як пешниход дорам. Шумо ба сайти мо, ки одамони хакикатан бохирад ва аз тамоми чахон дар форумхои (фалсафии) мо иштирок мекунанд, аъзо шавед. Ман худам агар имконият буд шуморо расман даъват мекунам. Ман ният дорам файласуфхои точикро рузе дар як чо гирди хам чамъ кунам. Мо ба шумо ниёз дорем. Сино бояд имруз бештар барои аврупоихо ошно карда шавад. Сайти мо ин аст: http://www.philosophybulgaria.org/
    Истаравшании мухтарам, агар имконият дошта бошад номери телефонатонро бароям нависед, ман суханони хусуси бо шумо дорам. Адреси ман: kamolov@nextmail.ru
    Илтимос, вакти гаронкимати худро бо беморхои равони бехуда сарф накунед.
    Ба умеди пирузии аклу хирад бар куриву нобинои!
    Равшан Камолов

  92. Достони ҷолибе ба забони ингилисӣ пайдо кардам, ки дар ихтиёри дустон мегузорам, малтабест, ки ба ҳамаи иаддъоҳои курхирадон посухҳое ироа медиҳад:

    WHY I AM A HINDU?

    Four years ago, I was flying from JFK NY Airport to SFO to attend a meeting at Monterey , CA An American girl was sitting on the right side, near window seat. It indeed was a long journey – it would take nearly seven hours.

    I was surprised to see the young girl reading a Bible unusual of young Americans. After some time she smiled and we had few acquaintances talk. I told her that I am from India

    Then suddenly the girl asked: ‘What’s your faith?’ ‘What?’ I didn’t understand the question.

    ‘I mean, what’s your religion? Are you a Christian? Or a Muslim?’

    ‘No!’ I replied, ‘I am neither Christian nor Muslim’.

    Apparently she appeared shocked to listen to that. ‘Then who are you?’ ‘I am a Hindu’, I said.

    She looked at me as if she was seeing a caged animal. She could not understand what I was talking about.

    A common man in Europe or US knows about Christianity and Islam, as they are the leading religions of the world today. But a Hindu, what?

    I explained to her – I am born to a Hindu father and Hindu mother. Therefore, I am a Hindu by birth.

    ‘Who is your prophet?’ she asked.

    ‘We don’t have a prophet,’ I replied.

    ‘What’s your Holy Book?’

    ‘We don’t have a single Holy Book, but we have hundreds and thousands of philosophical and sacred scriptures,’ I replied.

    ‘Oh, come on at least tell me who is your God?’

    ‘What do you mean by that?’

    ‘Like we have Jesus and Muslims have Allah – don’t you have a God?’

    I thought for a moment. Muslims and Christians believe one God (Male God) who created the world and takes an interest in the humans who inhabit it. Her mind is conditioned with that kind of belief.

    According to her (or anybody who doesn’t know about Hinduism), a religion needs to have one Prophet, one Holy book and one God. The mind is so conditioned and rigidly narrowed down to such a notion that anything else is not acceptable. I understood her perception and concept about faith. You can’t compare Hinduism with any of the present leading religions where you have to believe in one concept of god.

    I tried to explain to her: ‘You can believe in one god and he can be a Hindu. You may believe in multiple deities and still you can be a Hindu. What’s more – you may not believe in god at all, still you can be a Hindu. An atheist can also be a Hindu.’

    This sounded very crazy to her. She couldn’t imagine a religion so unorganized, still surviving for thousands of years, even after onslaught from foreign forces.

    ‘I don’t understand but it seems very interesting. Are you religious?’
    What can I tell to this American girl?

    I said: ‘I do not go to temple regularly. I do not make any regular rituals. I have learned some of the rituals in my younger days. I still enjoy doing it sometimes.’

    ‘Enjoy? Are you not afraid of God?’

    ‘God is a friend. No- I am not afraid of God. Nobody has made any compulsions on me to perform these rituals regularly.’

    She thought for a while and then asked: ‘Have you ever thought of converting to any other religion?’

    ‘Why should I? Even if I challenge some of the rituals and faith in Hinduism, nobody can convert me from Hinduism. Because, being a Hindu allows me to think independently and objectively, without conditioning. I remain as a Hindu never by force, but choice.’ I told her that Hinduism is not a religion, but a set of beliefs and practices. It is not a religion like Christianity or Islam because it is not founded by any one person or does not have an organized controlling body like the Church or the Order, I added. There is no institution or authority.

    ‘So, you don’t believe in God?’ she wanted everything in black and white.

    ‘I didn’t say that. I do not discard the divine reality. Our scripture, or Sruthis or Smrithis – Vedas and Upanishads or the Gita – say God might be there or he might not be there. But we pray to that supreme abstract authority (Para Brahma) that is the creator of this universe.’

    ‘Why can’t you believe in one personal God?’

    ‘We have a concept – abstract – not a personal god. The concept or notion of a personal God, hiding behind the clouds of secrecy, telling us irrational stories through few men whom he sends as messengers, demanding us to worship him or punish us, does not make sense. I don’t think that God is as silly as an autocratic emperor who wants others to respect him or fear him.’ I told her that such notions are just fancies of less educated human imagination and fallacies, adding that generally ethnic religious practitioners in Hinduism believe in personal gods. The entry level Hinduism has over-whelming superstitions too.. The philosophical side of Hinduism negates all superstitions.

    ‘Good that you agree God might exist. You told that you pray. What is your prayer then?’

    ‘Loka Samastha Sukino Bhavantu. Om Shanti, Shanti, Shanti,’

    ‘Funny,’ she laughed, ‘What does it mean?’

    ‘May all the beings in all the worlds be happy. Om Peace, Peace, Peace.’

    ‘Hmm …very interesting. I want to learn more about this religion. It is so democratic, broad-minded and free’ she exclaimed.

    ‘The fact is Hinduism is a religion of the individual, for the individual and by the individual with its roots in the Vedas and the Bhagavad-Gita. It is all about an individual approaching a personal God in an individual way according to his temperament and inner evolution – it is as simple as that.’

    ‘How does anybody convert to Hinduism?’

    ‘Nobody can convert you to Hinduism, because it is not a religion, but a set of beliefs and practices. Everything is acceptable in Hinduism because there is no single authority or organization either to accept it or to reject it or to oppose it on behalf of Hinduism.’

    I told her – if you look for meaning in life, don’t look for it in religions; don’t go from one cult to another or from one guru to the next.

    For a real seeker, I told her, the Bible itself gives guidelines when it says ‘ Kingdom of God is within you.’ I reminded her of Christ’s teaching about the love that we have for each other. That is where you can find the meaning of life.

    Loving each and every creation of the God is absolute and real. ‘Isavasyam idam sarvam’… Isam (the God) is present (inhabits) here everywhere – nothing exists separate from the God, because God is present everywhere. Respect every living being and non-living things as God. That’s what Hinduism teaches you.

    Hinduism is referred to as Sanathana Dharma, the eternal faith. It is based on the practice of Dharma, the code of life. The most important aspect of Hinduism is being truthful to oneself. Hinduism has no monopoly on ideas.- It is open to all. Hindus believe in one God (not a personal one) expressed in different forms. For them, God is timeless and formless entity.

    Ancestors of today’s Hindus believe in eternal truths and cosmic laws and these truths are opened to anyone who seeks them. But there is a section of Hindus who are either superstitious or turned fanatic to make this an organized religion like others. The British coin the word ‘Hindu’ and considered it as a religion.

    I said: ‘Religions have become an MLM (multi-level- marketing) industry that has been trying to expand the market share by conversion. The biggest business in today’s world is Spirituality. Hinduism is no exception’

    I am a Hindu primarily because it professes Non-violence- ‘Ahimsa Paramo Dharma’ – Non violence is the highest duty. I am a Hindu because it doesn’t condition my mind with any faith system.

  93. Dustoni Aziz,

    injo kitobero yoftam zeri unvoni “Maktubi bahsii Gahzoli bar siddi Ibohija”, kase ba in Kitob niyos doshta boshad, metavonam baroyash digitalcopy kunam.

    Samak

  94. Дар бораи мантиқи паямбарӣ:

    Ҳеч мантиқе барои паямбарӣ вуҷуд надорад ва ин иддаъо, ки фалон ва фалон паямбар буда ва ё ба унвони паямбар фиристода шуда, афсонае беш нест. Сино ё ҳар файласуфи дигаре, на ин ки дар исботи паямбарӣ оҷиз будаанд, балки дар исботи вуҷуди Худо низ ба ҷое нарасидаанд.

    Бархе бехирадон, ки мегӯянд, Сино ва фалон ва беҳмон файласуф вуҷуди худоро СОБИТ кардаанд, ё иштибоҳ мекунанд ва ин файласуфонро бадурустӣ пай набурдаанд ва назароту фарзияҳои ононро рост пиндошта ва бар онҳо имон бастаанд ва ё ба амд ва бешармона дурӯғ мегуянд ва ин файласуфонро бадуруғ муъаррифӣ мекунанд ва ҳадафашон ҷуз, ба истилоҳи тоҷикии имрӯз, “лапша овехтан” бар гӯши мухотабонашон нест.

    Агар Сино ё Ибни Рушд ё Ғаззолӣ ё Румӣ ва ё ҳар каси дигаре вуҷуди Худоро ба ин ё он шеваи ба истилоҳ ақлӣ СОБИТ мекард, (ки собит кардан сухане ҷиддист ва ҳарҷо наметавон ба кор бурд) дигар ҷаҳон ва ҷаҳониён ба дунболи фазоҳои тоза ва тозатаре аз ҷустуҷӯҳои илмӣ ва фалсафӣ намерафтанд ва ҳамон равишеро, ки у “собит кардааст” мепазируфтанд ва ин ба истилоҳ “ҳақиқати собитшуда” ба унвони “ҚОНУНИ СИНО” ҳар назарияи дигаре дар бораи оламро аз илм ба дур меандохт.

    Вале мебинем, ки чунин нест ва ҳарҷо ки донишмандон дар бораи назарияҳои вуҷуду мавҷуд ва ҳар назарияи дигари Сино ҳарф мезананд, намегуянд, ки “Сино собит кардааст, ки…” балки мегуянд, “Аз назари Сино…” ё “Ба бовари Сино…” ё “Сино бар ин назар аст, ки…” ё “Сино муътақид буд, ки…” ё “Сино бар ин бовар буд, ки…” ва ғайра, ки равишҳои дурусту саҳеҳи баёни сухан ва матолиби илмӣ ҳастанд.

    Албатта, донишмандон дар мавриди чанде аз кашфиёт ва ихтироъоти Сино, ки арзиши илмӣ доранд, бавижа дар илми тиб ё пизишкӣ, физик, шимӣ, равоншиносӣ, заминшиносӣ, мантик (теурии мантики худро дошт) ва гайра мегӯянд, ки вай фалон ва фалон чизро кашф карда ва ин ёфтаҳои Сино мавриди истифода дар илм қарор гирифтаанд. Вай масалан равишҳои пажуҳишии тозаеро зимни интикод аз равиши Арасту пешниҳод карда ва масалан дар заминшиноси лояҳои ташкилдиҳандаи заминро омӯхтааст. Инҳо чизҳои собит аст, ки вай ба кашфи онҳо муваффақ шудааст. Ҳамин чизҳо аст, ки ӯро олим карда ва дар канори донишмандон қарор медиҳад.

    Вале назароти мовароуттабиъии вай, аз ҷумла вуҷуди Худо ва гайра, ки ба исбот нарасидаанд, то имруз дар ҳадди бовар, фарзия, андеша ва тасаввур, иддаъо ва истидлол, бардошт ва тафсир ё тасвири вай дар бораи чизҳое, ки суҳбат мекунад ва ё дуктрини худи вай дар бораи ин чизҳо боқӣ мемонанд.

    Ба инҳо намешавад гуфт “собитшуда” ва корбурди ин вожа дар мавриди назароте аз Сино ё ҳар каси дигар, ки ба исбот нарасидаанд, дуруғ маҳсуб мешавад ва ба арзиш ва аҳаммияти фалсафаи Сино намеафзояд.

    Ин сухан дар мавзуъи паямбари ва вахй ва китоби осмони ва масех ё махди, киёмат, рузи чазо ва гайра ҳам сидк мекунад ва “исботи инҳо” беш аз иддаъо ё бовар ё имону эътиқоди шахсӣ нест.

    Хирад раҳнамой!

  95. Салом Рустам!
    Дусти ман Устод Равшан Хакимович Камолов ду нома фиристонда будаанд. Аз ман хостанд ки то аз шумо саол кунам, ки чаро он номахо дар торнома оварда нашуданд?
    Ман чавоби шуморо мунтазир!
    Саломат бошед!

  96. Сайидюнус,

    Дигар вакти он аст, ки комати зарифу нахифи дониши худро аз зери сояхои азими бузургони гузашта дарбиёред ва харфи хисоб ба миён оваред. То ин чо собит шуд, ки дар тахрифи дидгоххои бузургон бисёр кушо хастед, аммо тиратон хок хурд.

    Вале магзи бахс чизи дигар аст ва огози он бо харза суфтанхои шумо пайванди андаке дорад.

    Карор буд назарияи ланги “вахй” ва “илохй” будани Куръон ва вучуди Аллох бо хамон хайбате, ки дар Куръон тавсиф шудааст-ро собит кунед. Чи шуд, ки ба ин пурсишхо тафаккуде намекунед?

  97. Табар,
    Хотиратон ҷамъ бошад. Ин ҷониб аз ибтидои баҳс ба яқин огоҳам, ки чӣ чизе мавриди иддаои шумо ва амсоли шумо буд, ва то ин ҷо ба кадом аз онҳо посух додам ва кадом чизҳо ҳанўз посух дода нашудаанд. Ҳоло, боре дигар он иддаоҳоро ҳамроҳ бо посухҳои худ (ба гунаи мухтасар) ёдовар мешавам:
    1. Бузургоне чун Фирдавсӣ (р) ва Сино (р) кофар ба ислом буданд (иддао). Посухаш ҳам дода шуд, ва худ некў медонед, ки посух кадом аст;
    2. Файласуф наметавонад мусалмон бошад (иддао). Посухи ин матлаб ҳам ба сурати возеҳ ва рўшан оварда шуд. Ва муҳимтарини он, истинод ба худи осори Сино (р), ва низ дидгоҳҳои файласуф ва фақеҳи вораста Ибни Рушд (р) буд;
    3. Маорифи Қуръон ва ислом, бо додаҳои хирад созгор нестанд (иддао). То ин ҷо, бо истинод ба истидлолоти ақлии Сино (р) ва бо такя бар осори фалсафии ў, бароҳин ва далоили ақлии ў мабнӣ бар вуҷуди офаридгор, ва низ исботи нубувват аз дидгоҳи ақл нақл шуданд. (“Дини мард ҳамон ақли ўст. Ва ҳар ки ақл надорад, дин надорад” (Канзул-уммол, 3/378/7033)) Оре, боқӣ монд исботи ҳаққонияти ваҳй аз дидгоҳи ақл, ки ба ин ҳам хоҳем пардохт. Илова бар ин, ба зудӣ баҳсе ҷудогона, перомуни корбурди вожаи “илм” (дониш) дар Қуръон, аз сўи ин ҷониб ба тафсил хоҳад омад;
    4. Дидгоҳи Ғазолӣ (р) перомуни масоиле, ки Сино (р)-ро дар онҳо кофар қаламдод кардааст, бархоста аз ислом (на бардошти Ғазолӣ (р)) аст, ва назари Сино (р) дар ин замина, мухолифи ислом аст (иддао). Дар баҳси қаблӣ, масъалаи ҳудус ва қидмати олам аз назари замон мавриди баррасӣ қарор гирифт, ва собит шуд, ки дидгоҳи Сино (р) ҳеҷ мунофоте бо ислом надоштааст, балки болотар аз он, далоиле аз худи Қуръон дар таъйиди назари Сино (р) вуҷуд дорад, ки анқариб онро хоҳам овард. Оре, мемонад масъалаи илми Худо ва маоди ҷисмонӣ ё руҳонӣ, ки баррасии ин ду масъала ҳам ба зудӣ пешкаши хонандагон хоҳад гардид.
    Иддаоҳо аз ин қарор буд, ва оне ҳам аз мадди назари ин ҷониб ба дур нестанд, ва ин ҷониб бо камоли ҳавсала ба харҷ додан, ба онҳо мепардозам. Ҳоло, касе мепазирад ё намепазирад, ин ихтиёри ўст. Ин ҷониб ҳам, аз ибтидо гуфтам, ва боз такрор мекунам, ки баҳсҳоям на барои шумо ва Фаромарз аст, ки эътирофи шумо бароям муҳим бошад. ШУМО ВА ФАРОМАРЗ БО ТАМОМИ САДО МЕТАВОНЕД ДОДУ ФАРЁД ЗАНЕД, КО ҚОНЕЪ НАШУДАЕМ. Бовар кунед, ин барои ман аҳамияте надорад. Муҳим посух дода шаванд, ва он гоҳ хонанда худ метавонад арзёбӣ намояд. Ҳадафи аз ин муҳимтари ин ҷониб, чопу нашри ин баҳсҳост ба сурати китобе ҷудогона. Бинобар ин хоҳиш мешавад, ҳам шумо ва ҳам Фаромарз, ҳар чи бештар ишкол матраҳ кунед.
    Комёб бошед.

  98. Сайидюнус мефармоянд:

    “ШУМО ВА ФАРОМАРЗ БО ТАМОМИ САДО МЕТАВОНЕД ДОДУ ФАРЁД ЗАНЕД, КИ ҚОНЕЪ НАШУДАЕМ. Бовар кунед, ин барои ман аҳамияте надорад.”

    Дуруст ба монанди Аллох мемонад, ки мегуяд: Медонам он чи мо гуфтаем, мухолифоне хохад дошт. Аммо вучуди онхо мухим нест.

    Ин як навъ тактики “хам гарию хам пештозй” ва пешдастй барои чилавгирй аз эътирозоти комилан хатмй аст. Чун хам Аллох (Мухаммад) ва хам Сайидюнус нек огох буданд, ки харфи муфташон харидори чандоне нахохад дошт. Ба вижа дар миёни пайравони Хирад. Аз ин ру пешдастй мекунанду савдои пешдоварй бар медорадашон.

    Барои худи Сайидюнус хам нек равшан аст, ки мусалмон номидани Фирдавсй ва Сино бо мантики ислом ва навиштахову бовархои ин ду бузургмард созгор нест ва ин собит шуд.

    Худи Сайидюнус хам медонад, ки донишпажух (ба маънии дунёиаш) наметавонад мусалмон бошад. Чун Куръон долл бар ин хакикат аст ва донишро чизе чуз “имон ба Аллох” намедонад. Сайидюнус дар ин маврид хозир аст тан ба илход дихад, аммо аз Куръон накли кавле дар бораи “дониш” наоварад.

    Худи Сайидюнус хам ба хубй мефахмад, ки ислом ба таври тамому комил бо додахои илмй мунофот дорад ва далоили андаке дар ин бора ба унвони мушт намунаи хирвор дар ин чо ва дар Табарнома мунташир шуд ва тагйири мавзуъ тавассути Сайидюнусро дар пай дошт, ки гуёи заъфи иддаъои уст.

    Сайидюнус, ки дар гузашта кабул надошт, ки Газолй Синоро кофар хондааст (мегуфт кофар на, мушрик), билохира тан ба ин хакикат дод.

    Ва хаму ки хозир набуд бипазирад, ки Газолй Синоро бино ба дидгоххои илмиаш кофар хондааст (мегуфт, ихтилоф дар шеваи бахси фалсафиашон будааст), боз хам тан ба хакикат дод ва пазируфт.

    Аммо Сайидюнус хануз хозир нест пазируфтахои худро ошкор кунад. Чун ислом барои иддае абзори кудрату хукумат дар миёни тудахоро дорад. Худи онхо метавонанд аз мохияти чинси беарзишашон огох бошанд. Аммо инро икрор намекунанд, то битавонанд бо истифода аз он ба шарорати худ бипардозанд ва мардумро гулу гумрох нигох доранд.

    То ин чо хама чиз барои мо равшан шуд.

    Аммо далели бахси аслии мо инхо набуд.

    Вахй чи шуд? Ва исботи илмии он кучост, Сайид? Чи гуна бо равишхои илмй ва аклй метавон исломи шуморо тавчех кард? Ва Аллохатонро? Чун инкори мо ба зоту бунёди бовари ислом бармегардад, на танхо ба хавошии он ки дар борааш бехуда каламфарсои кардед.

    Зохиран тасмим гирифтаед то ба он жарфо по нагузоред.

    Худо гувох аст.

    http://tabaraxe.wordpress.com/

  99. Қуръон барангезонандаи фалосифа буд дар дидгоҳашон перомуни қадим донистани олам ба лиҳози замон:
    Бо дуруд,
    Яке аз авомиле, ки фалосифаро бар он дошта, ки қоил ба қадим будани олам аз назари замон шаванд, ва онро ба бароҳини мутқани ақлӣ собит намоянд, ба тасреҳи худашон, ин омўзаҳои қуръонӣ будааст.
    Масалан фалосифаи исломӣ, зайли истидлол бар қадими замонӣ будани олам хитоб ба мутакаллимин гуфтаанд: Маънои ин оят, ки мефармояд: “Ҳар кӣ дар осмонҳо ва замин аст, аз Худо (ҳоҷат) мехоҳанд, ва зоти Ў ҳар “он” дар корест” (сураи Раҳмон, ояти 29) чист? Оё ҷуз ин аст, ки Худоро бидуни халқу кор наметавон тасаввур намуд?
    Ва ин, аз фалосифа чизи ғарибе нест, зеро худи ҳазрати хатмимартабат Муҳаммади Мустафо (Дуруд бар ў ва хонадони покаш!) дар бораи Қуръон мефармояд:
    “Қуръон далелест, ки ба сўи беҳтарин сабил роҳ менамояд. Ва он китоби тафсил ва ҷудосозии ҳақ аз ботил аст. Ва китоби баён аст, ки ҳар лаҳза ба ту саодате медиҳад. Китоби фасл аст, на шўхӣ. Китобест, ки зоҳире дорад ва ботине; зоҳираш ҳама ҳикмат аст ва ботинаш ҳама илм. Зоҳираш зариф ва латиф аст ва ботинаш бисёр амиқ. Қуръон дорои далолатҳо ва аломатҳост ва ба изофа, далолатҳояш ҳам далолатҳое дорад. Аҷоиби Қуръонро наметавон шумурд, ғароиби он ҳаргиз кўҳна намешавад. Дар он чароғҳои ҳидоят ва манораҳои ҳикмат аст. Қуръон далел бар ҳар писандида аст назди касе ки инсоф дошта бошад” (Мизонул-ҳикма, боби мо ҷоа фил-Қуръон, Омўзаҳое аз Қуръон, с. 60)
    Бинобар ҳамин аст, ки фалосифа аз Қуръон, матолибе бас амиқ дармеёфтанд, ки дигарон (мисли мутакаллимин) аз дарку дарёфти он маориф оҷиз ва нотавон буданд. Пай бурдан ба умқи Қуръон, кори ҳар лофзане набуд ва нест.
    Ҳоло, бубинем, оятҳое, ки долл бар дурустии назари фалосифа мебошад, аз кадом қарор аст:
    Ҳамон гуна ки дар баҳсҳои пешин ишора шуд, далели дидгоҳи фалосифа дар ин замина, се муқаддима дошт:
    1. Ҷудоии маълул (олам дар маҷмўъ) аз иллати томма (Худо) номаъқул аст;
    2. Замон худ ҷузъе аз олам аст;
    3. Наметавон чизеро, ки ҷузъе аз худи олам аст, муҳит бар олам ангошт.
    Барои дурустии муқаддимаи аввал, ҳамин оятеро, ки дар боло овардем шоҳид меоваранд. Мегўянд: Вақте худи Қуръон дар бораи Худо мегўяд, ки зоти Ў аз ҳар он чи одамиён Ўро тавсиф мекунанд барӣ ва пок аст, ва медонем, ки ҷузъе аз авсофи одамиён худи замон аст, ва дар натиҷа Худо аз он барӣ ва поку муназзаҳ аст, пас ин чист, ки мегўяд: “Худо ҳар “оне” дар кор аст” яъне тасаввури Худое, ки ҳамвора дар халқу офариниш аст чист? Агар олам масбуқ ба замон бошад, ва мо замоне дошта бошем, ки Худо дар он ба халқу офариниш напардохтааст, пас ин оят чӣ маъно дорад?
    Он гоҳ тасреҳ мекунанд, ки ин оят ва амсоли он моро водор мекард ба тафаккур фурў равем. Ва дар поён, расиданд ба он чи ки расиданд, ва гуфтанд: Худо ҳар “он” дар халқу офариниш аст, яъне ин кор, чи ҳодис бошад ва чи қадим, ниҳоятан кор аст. Ва кор будан худ кофист, ки ниёз ба коргар дошта бошад.
    Барои дурустии муқаддимаи дуюм, оятҳоеро, ки тасреҳ мекунад Худо осмонҳо ва заминро халқ кардааст, шоҳиди муддаои хеш меоварданд, ва хитоб ба мутакаллимин мегуфтанд: Унсури замон магар ҷуз ин аст, ки пас аз халқи осмону замин ба миён омада? Замон яъне миқёс гирифтани ҳаракати замин дар атрофи хуршед. Он гоҳ чи гуна аст, ки қабл аз офариниши замину осмон, баҳси замон матраҳ бошад?
    Барои дурустии муқаддимаи сеюм, оятҳоеро, ки ҳикоят аз иҳотаи Худо бар кулли мавҷудот минҷумла замон мекунад, шоҳиди муддаои хеш меоварданд, аз қабили ин оят, ки мефармояд: “Ҳамоно Худованд бар тамоми чизҳо иҳотаи комил дорад” (Сураи Фуссилат, ояти 54).
    Мегуфтанд: Ин оят тасреҳ дорад, ки ҳар чизе мутлақо – чи замон ва чи макон ва хулоса ҳар мавҷуде – дар иҳотаи комили Худо қарор доранд, Худо муҳит бар ҳар чизест. Пас чи гуна метавон гуфт, ки Худо дар муҳити замон ба халқу офариниш пардохтааст?
    Оре, воқеан Қуръон “дорои далолатҳо ва аломатҳост ва ба изофа, далолатҳояш ҳам далолатҳое дорад”.
    Комёб бошед.

  100. Эшони Сайидюнус,

    Ман болотар дар бораи ин ки то чи андоза кушидаӣ дидгоҳи Сино дар бораи кидмати ҷаҳонро бо дидгоҳи Қуръон татбиқ куни, тавзехоте навиштаам, баргарду бихон ва ба он посух бидех. Лутфан сари бахсро ба дигар су накаш, аз мавзуъи асли фирор накун ва мушаххас бинавис.

    Дар мавриди “ишколоти Фаромарз ва Табар”, рушан аст, ки ту худат ишкол дори, ҳам дар мантик хам дар дарки осори Сино. Албатта панч мукаддимаат дар мавриди зарурати паямбари радд шуд ва масхарагии нахваи тафаккуратро ошкор кард.

    Бубин, тибки он панч мукаддима, иддаъои ту ин буд, ки инсон барои “инсон” шудан нотавон аст ва ба ҳамин далел “ба паямбаре ниёз дорад”.

    Тибки ин мантик, азбаски инсон нотавон аст ва ба паямбар ё “фароинсоне” ниёз дорад, пас чи тур шуда, ки боз иддаъо мекуни, ки Сино аз роҳи акл ба ҳамон чиз, ки дин мефармояд, расидааст?

    Сино, ки паямбар нест, вале ба унвони як инсони нотавон чи тур шуда, ки ба ончи паямбарон расидаанд, бо истифода аз равишхои илмию фалсафи бирасад? Яъне паямбар рохи дарозе аз Худо то мардум тай карда ва паём оварда, ва Сино баракс аз аз нуктаи поёнии ин рох шуруъ карда ва нуктаи авч расида ва паёмро худаш дарёфт кардааст. Ду масири мукобили хам, на?

    Холо агар чунин роххое вучуд дошта ва расидани инсон ба ин дониш мумкин буда, пас чаро ниёз ба паямбар ба вучуд омадааст? Ин аз як су тавоноии инсонро нишон медиҳад, ки бо истифода аз равишхои акли, ки худаш кашф кардааст ба Худо бирасад, ва аз суйи дигар ниёз ба паямбариро ботил мекунад. Холо ду иддаъои ту ҳамдигарро ботил карданд.иддаъо дар мавриди ин ки инсон нотавон аст – ки бо тавоноии Сино ботил шуд. Ниёз ба паёмбари барои расондани маърифати худо ба мардуми беаклу нотавон, дар баробари вучуди равишхои акли (чунончи худат иддаъо мекуни)-и инсони, ки даст ёфтан ба дониши илохиро мумкин мекунад, ботил шудааст.

    Яъне ту аз ду роҳи мутанокизи ҳам сухан мекуни, яке аз гарб ба шарк меравад ва дигар аз шарк ба гарб – яке ин ки дониш ва маърифати илохиро паямбар аз рохи дин аз Худо (аз нуктаи А) ба мардум (нуктаи Б) овардааст, ва дигар ин ки инсонхои “нотавоне” мисли Сино, ки аз дин сарфи назар карда ва дар пайи донишхои дигар, аз чумла фалсафаи Юнон гаштаанд, тавонистаанд дар масири мухолиф (яъне миёни мардум ё нуктаи Б ба нуктаи А яъне Худо) раванд ва ба хамон донише расанд, ки инсон барои расидан ба он нотавон каламдод шуда буд ва худо онро фиристод?

    Хамчунин ниёзе, ки ном бурди, ниёзхои инсонист, вале Худо чи ниёз доштааст, ки паямбаре барои инсонхо бифиристад? Аз мантики ту бармеояд, ки Худо ниёзи инсонро эхсос карда ва ба он вокуниш мекардааст. Агар ин навъе конуният аст, чаро ниёзҳои инсониро ҳамеша эхсос намекунад?

    Бубин, дар чаҳон инсонҳо хар руз ба садҳо чиз ниёз доранд, аммо Худо онхоро бароварда намекунад, чаро ин якро бароварда кардааст ва дар ин оё хеч конунмандие ҳаст? Дигар чаро паямбар бояд танхо дар маконе мушаххас ва дар миёни кавме мушаххас фиристода шавад?

    Худое, ки бар асоси имони худат кодир ва тавоност, чи тур шуда, ки бидуни истифода аз як васила ё миёнҷӣ худаш мардумро, натавонистааст, бе онки хабар дошта бошанд, дар рохи рост карор бидихад? Худой, ки тавоно ва бениёз аст!

    Хар касе метавонад биёяд ва мисли ту хазорон афсона бофад ва барои хар иттифоке тавҷехоте сохта кунад, ки ба иллати аслии он хеч пайванде надошта бошад. Аммо чи далел дори, ки побарчо бошад, то ман бад-он бовар кунам?

    Дар илм, ҳарфҳои бехуда дар бораи ин ва ё он падида ё иддао ё бовар, ки кобили санчиши дубора ба василаи абзоре мустакилл намебошанд, ба хеч вачх ҳакикат маҳсуб намешавад. Метавони аз ин харзахо идома дихи ва хазорон китоб чоп куни ва интернетро пур куни, аммо оё инхо хама аз лихози илми муътабар хоханд буд?

    Лозим нест, ту ман ва Табарро конеъ куни, вале иддаъохои худатро, монанди 1. Собит кардани паямбари аз руйи акл, 2. Собит кардани вахй, 3. Собит кардани китоби осмони ва гайра метавони дар як шурои илми дар фархангистоне муътабар ба баррасии донишмандон нихи ва бубии, ки натича чи хоҳад шуд.

    Албатта ман ба ту бовар нахохам кард ва ту ба ман, чун мо ду тарафи бахс хастем, вале тарозухое вучуд дорад, ки аз ман ва ту мустакилл аст ва бетарафона иддаъохоятро бархохад кашид.

    Ва хар гох ки як донишгох ё фархангистони муътабар ва мустакилл таъйид кунад, ки эшони Сайидюнус тавонист вахй ва паямбари ва китоби осмониро собит кунад, ман нахустин касе хохам буд, ки туро табрик хохад гуфт.

  101. Посух ба Фаромарз,
    Ҳанўз ҳам ки ҳанўз шумо намефаҳмед Ибни Рушд (р) чӣ гуфта ва Ибни Сино (р) чӣ истидлоле карда?
    Тасреҳи Ибни Рушд (р) худ ҳувайдост, ки манзури ў аз давра, ҳаракати зотии чиз аст, новобаста аз ин ки дар замон қарор дорад ё берун аз замон. Бубинед чӣ мегўяд: “Вожаи “явм” дар Қуръон, ба маънои “давра” аст, ки ба чизе ки дар мароҳиле пушти сари ҳам дар ҳаракат, на дар замон, падид оварда мешавад сидқ мекунад” (Таҳофутут-таҳофут, с. 64). Хоҳиш мешавад андаке диққат ба амал ояд.
    Комёб бошед.

  102. Сайидюнус,

    ////Замон яъне миқёс гирифтани ҳаракати замин дар атрофи хуршед. Он гоҳ чи гуна аст, ки қабл аз офариниши замину осмон, баҳси замон матраҳ бошад?///

    Замон танхо микёс гирифтани харакати Замин дар атрофи Хуршед нест. Ба ин гуна микёс гирифтан мегуянд, гохномаи хуршеди. Аммо гохномаи дигаре хам хаст ба номи камари, ки аз руйи харакати Моҳ дар гирди Замин шумурда мешавад. Ба ин далел соли (замони) хуршеди аз соли (замони) камари фарк мекунад.

    Дар замонхои кадим мардум замонро бо такия ба падидахои мухталифе андозагири мекарданд ва холо хам масалан фаслҳои солро на дар хама чо аз руйи хуршед ё мох, ки бештар аз руйи тахаввулот ва тагйироти табиъат микёс мегиранд ва офтоб харчанд дар тагйироти табиъи накш дорад, вале дар микёсгири ҷое надорад. Ба ҳамин далел мо чаҳор фасл дорем, бархе аквом шаш фасл.

    Дар замони кадим эрониён ҳафта надоштанд ва барои хар рузи моҳ номе коил буданд. Баъдхо ҳафта пайдо шуд, вале ду ҳафтаи хафтрузи ва ду хафтаи ҳаштрузи буд. Баъдан микёсгири бар асоси гардиши замин дар атрофи хуршед микёсгирии сол аст, вале вохидхои замонии дигар, масалан соъат ва дакика ва рузу мох дигар аст.

    Албатта замон хамон як замон аст, вале микёсгири ё шумориши он аз дидгохи инсон тафовутҳое дорад. Имруз, ки инсон ба сайёроти дигар даст ёфтааст, мо медонем, ки шабонаруз дар Замин бо шабонаруз дар Миррих ё Нептун ё Муштари тафовут дорад. Масалан як шабонаруз дар сайёрае дигар метавонад баробар бо як сол ё бештар аз он дар Замин бошад. Донишмандон бисёре аз фосилаҳои замони ва макони дар фазоро бо микёсхои дигаре мешумуранд ва андозагири мекунанд.

    Ин микёсҳо ё андозагирихо хамаги нисбист ва инсон (донишмандон) инхоро танхо барои осон кардани дарки худ аз замон (ё чизхои дигар) сохта ё таъйин кардааст. Микёсгири ва санчиши инсонхо низ ба тули замонии махдуд ё каронаманде марбут мешавад. Яъне аз хатти замон ки аввалу охираш барои мо пайдо нест, мо аз фалон ходиса (нуктаи А) то фалон ходисаи дигар (нуктаи Б)-ро хисоб кардем. Вале худи чахон пеш аз ин хам буд ва дар замони зиёде хам буда ва хаводиси зиёде хам дар тули он дар хатти замон ва дар хиттае аз макон иттифок уфтодааст.

    Аммо бахси замон? Албатта, на танхо пеш аз офаринишу осмону замин, ки хатто пештар аз дониш ёфтани инсон ба микёсгири ё шумориши замон ҳам бахси замон вучуд надошт, чун инсон, ки вучуд надошт, ки бахс мекард?

    Вакте хам ки инсон пайдо шуд ва тахаввул ёфт ва дониш пайдо кард ва тасмим гирифт, ки замонро баршумурад, бахси замон хам батадрич дар миёни инсонхо матраҳ шуд. Аммо худи замон ва макон берун аз иродаи ману ту вучуд дошта ва дорад. Он ба вучуди худ идома медихад. Аммо дарки мо аз замон аст, ки фарк мекунад.

  103. Фаромарз,
    Чаро ба навиштаҳои ин ҷониб диққати лозим ба харҷ намедиҳед? Бубинед дар он номаи қаблӣ дар бораи таърифи “замон” чӣ гуфтам:
    “Худи “замон” иборат аст аз миқдори ҳаракати зотии як чиз. Ва зарфи замонии як чиз иборат аст аз мутобиқати он ҳаракат бо ҳаракати дигар, ки ба ҳасаби қарордод миқёс қарор дода шудааст, мисли ҳаракати шабонарўзӣ”.
    Таваҷҷўҳ кунед ба иборати “ба ҳасаби қарордод”.
    Сипас хитоб ба бархе аз авомон арз кардам:
    “Агар хеле омиёна бигўем, бояд чунин гуфт: Агар замон, тибқи ҳаракати замин дар атрофи хуршед санҷида шавад, дар ин сурат, агар на хуршед бошаду на замин, баҳс аз замон номаъқул аст”.
    Ҳоло шумо ин ҷо омадед, ҳамин таърифи авомонаро, ки ин ҷониб худ ба авомона буданаш ишора кардаам, ба рухи мо мекашед.
    Комёб бошед.

  104. Куръон дар баробари Дониш

    Бахши 1

    Суханбозони мардумфиреби исломй пайваста кушидаанд «собит» кунанд, ки ислом коне аз дониш аст ва хатто дониши имрузй сиххати додахои «илмй»-и Куръонро мепазирад.

    Бо ишорахое гузаро ин хакикатро ошкор мекунем, ки Куръон бо илму дониш на танхо каробате надорад, балки мухлили илм аст ва бо он пайваста дар танокузу ситез.

    Чанд хатои Куръон марбут ба фалсафаи интизоми гетй

    1. Оё Аллох нахуст малакут (осмонхо)-ро офарид ё Заминро?

    Дар вокеъ, кадом як нахуст буд? Он гуна ки дар оёти зер мебинед, Аллох дар як мавриди мегуяд, ки офариниши Замин нахуст буд, аммо дар мпавриде дигар хилкати Осмонро нахуст медонад.

    Сураи Бакара (29):

    «У (Аллох) худоест, ки хама ончиро (аз неъматхо) дар замин вучуд дорад, барои шумо офарид; сипас ба осмон пардохт; ва онхоро ба сурати хафт осмон мураттаб намуд; ва У ба хар чиз огох аст.»

    Сураи «Нозиъот» (27-30):

    «Оё офариниши шумо (баъд аз марг) мушкилтар аст ё офариниши Осмон, ки Аллох онро бино ниход?! Сакфи онро барафрошт ва онро муназзам сохт. Ва шабашро торику рузашро ошкор намуд! Ва Заминро баъд аз он густариш дод.»

    Бихолира чи шуд? Замин нахуст офарида шуда ё Осмон? Куръон дар ин бора сардаргум аст. Оё бино ба илми имрузй, чи касе метавонад бовар кунад, ки Замин нахуст халк шуда ва танхо пас аз он Аллох осонро офаридааст? Оё илми имрузй чунин мегуяд?

    2. Хатохои шуморишии Куръон

    Дар Куръон хатохои шуморишии фаровоне вучуд дорад. Дар холе ки Худо бояд дар анчоми мухосиботи бисёр сода набояд иштибох кунад, ки У мубарро аз хатост. Иллати он, ба эхтимоли кариб ба якин, ба риёзии заъифи Мухаммад бармегардад.

    Замину Осмон дар чанд руз офарида шуданд?

    Сураи Аъроф (54): «Парвардигори шумо худовандест, ки осмонхо ва заминро дар шаш руз офарид.»

    Сураи «Юнус» (10): «Парвардигори шумо худовандест, ки осмонхо ва заминро дар шаш руз офарид.»

    Сураи «Худ» (7): «У касест, ки осмонхо ва заминро дар шаш руз офарид.»

    Сураи «Фуркон» (59): «Хамоне, ки осмонхо ва замин ва он чиро миёни ин ду вучуд дорад, дар шаш руз офарид….»

    Ояхои боло ба сарохат мегуянд, ки Аллох замину осмонхоро дар шаш руз офаридааст. Бархе аз «муфассирон»-и Куръон вожаи «руз»-ро «даврон» тафсир кардаанд. Аммо ин мухим нест.

    Ба ояхои зерин нигох кунед:

    Сураи Фуссилат (9): «Бигу: Оё шумо ба он кас, ки Заминро дар ду руз офарид, кофар хастед ва барои у хамонандхое карор медихед?!»

    Фуссилат (10): «У дар замин куххои устуворе карор дод ва баракоте дар он офарид ва маводди гизоии онро мукаддар фармуд – инхо хама дар чахор руз буд – дуруст ба андозаи ниёзи такозокунандагон!»

    Фуссилат (12): «Дар ин хангом онхо (осмонхо)-ро ба сурати хафт осмон дар ду руз офарид ва дар хар осмоне кори онро вахй фармуд ва осмони пойинро бо чарогхое зинат бахшидем ва хифз кардем. Ин аст такдири худованди тавоно ва доно!»

    Акнун ин мухосибаро барои худ анчом дихед:

    2 руз (барои замин) + 4 руз (барои хуроку агзияи замин) + 2 руз (барои осмонхо = 8 руз, на 6 руз.

    Зохиран барои Мухаммад анчоми ин мухосиба сахт будааст.

    Як ишколи шуморишии дигар дар Куръон, ки барои зиндагии рузмарра мухимтар аст.

    Куръон дар сураи Нисо (11-12 ва 176) конуни варосат ё меросбарии исломиро тавзех медихад. Агар марде бимирад ва се духтар, падару модар ва ва хамсари у зинда бошанд, се духтари бозмонда бо хам ду севум (2/3)-и меросро мебаранд, як севум (1/3)-и он ба падару модар мерасад (Нисо, 11), як хаштум (1/8)-и он насиби хамсари уст (Нисо, 12). Чамъи ин аъдод бештар аз дороии меросдори мурда аст.

    Намунаи дигар, бозмондагони марди мурда модар, хамсар ва ду хохари уянд. Пас як сеауми мерос аз они модар аст (Нисо, 11), як чахоруми он аз они занаш (Нисо, 12) ва ду севуми он аз они хохаронаш (Нисо, 176), ки боз хам мешавад понздах дувоздахум (15/12)-и мероси мавриди назар. Ин хам чизе нест, чуз як иштибохи фохиши риёзй тавассути Мухаммад.

    Оё як рузи Аллох 1000 соли мост ё 50 000 соли мо?

    Сураи Хач, 47: Як руз назди парвардигорат хамонанди хазор сол аз солхоест, ки шумо мешумуред!

    Сураи Сачда, 5: Сипас дар рузе, ки микдори он хазор сол аз солхоест, ки шумо мешумуред, ба суи у боло меравад.

    Сураи Маъорич, 4: Фариштагон ва рух ба суи у уруч мекунанд, дар он рузе, ки микдораш панчох хазор сол аст!

    http://tabaraxe.wordpress.com/

  105. Мулло Сайидюнус:

    /////Агар хеле омиёна бигўем, бояд чунин гуфт: Агар замон, тибқи ҳаракати замин дар атрофи хуршед санҷида шавад, дар ин сурат, агар на хуршед бошаду на замин, баҳс аз замон номаъқул аст”. ////

    Бубин, ин мавзуъ боз ҳам бармегардад ба дарки замон. Ин моем, ки бо дар баробари ҳам қарор додани ду чиз, масалан хуршед ва замин ё ҳар чизи дигаре ва мушоҳидаи харакати он замонро бармешумарем, вале ин бад-он маъни нест, ки агар мо натавонем онро дарк кунем, пас он вокеъият надорад.

    Шайх ба назар мерасад, ки шумо дар миёни ҳастишиноси (онтология) ва маърифатшиносии (эпистемология) замон роҳгум задаед.

  106. То ҷое, ки ман пай бурдам, дониш аз дидгоҳи Қуръон пеш аз ҳама худи ҳамон Қуръон аст ва фармудаҳои Муҳаммад. Зеро мантиқан, вақте ки ин китоби каломи Худо бошад, пас аз ин дониши болотаре намешавад ва ҳар касе ҷуз инро ҷустуҷӯ карда, роҳи инҳироф дар пеш гирифтааст.

  107. Маънии Қуръон хондан аст ва вакте Қуръон мегуяд, хон, яъне “маро бихон”, чун он замон дар Мадина китобҳои фалсафаи Юнон вуҷуд надошт ва калимаи фалсафа дар Қуръон ба чашм намехурад.

  108. Фаромарз,
    Лутфан бифармоед, ки чӣ касе бароятон гуфтааст, ки замон воқеият надорад?
    “Замон” мутобиқи таърифи фалосифа, “иборат аст аз миқдори ҳаракати зотии як чиз”, вале агар баҳс рўи зарфи замонии чизҳо бошад, он гоҳ чунин таъриф хоҳад дошт: “Зарфи замонии як чиз иборат аст аз мутобиқати он ҳаракат бо ҳаракати дигар, ки ба ҳасаби қарордод миқёс қарор дода шудааст”.
    Тамоми баҳс ин ҷост.

  109. Мухтарам Рустам Субхони!
    Ман мунтазири чавоби шумо хастам. Устод Равшан Камолов мепурсанд ки барои чи шумо номахои он касро дар торномаатон намеоваред?
    Акаллан ба ин адреси он кас: kamolov@nextmail.ru
    посух гардонед.
    Саломат бошед!

  110. Бо дуруд,
    Яке аз матолиби муҳимме, ки лозим дидам роҷеъ ба он баҳс ба амал оварам (ва пештар ҳам ваъдааш дода будам), ин корбурди вожаи “илм” (дониш) дар Қуръон ва ривоятҳои исломӣ аст, хусусан бо таваҷҷўҳ ба ин ки дар атрофи ин масъала низ иддаоҳои бе асосе матраҳ мешаванд, ки ҳамагӣ ношӣ аз адами иттилои кофӣ ва лозим аз маорифи қуръонӣ ва ривоятии мо мусалмонон аст.
    Дар ибтидо лозим аст роҷеъ ба мафҳуми худи “илм” баҳс ба амал ояд, ки фаҳми дурусти он худ калиде хоҳад буд бар фаҳми муроди Қуръон ва ривоёти исломӣ аз ин вожа.
    Вожаи “илм” дар луғат ҳамон тавр ки маълум аст ба маънои “дониш” ва “донистан” меояд.
    Аммо дар истилоҳ вақте ин вожа ба кор меравад, мурод “маҷмўае аз масоиле аст, ки аз роҳу равише мушаххас (масалан таҷрибӣ ва ё ақлӣ) қобили исбот аст”. Масалан: мегўем илми физик, илми шимӣ, илми ҷуғрофиё ва ҳоказо…
    Имрўз тақсими улум бар асоси равиш (на мавзўъ) бештар шойеъ аст, ва аз ин назар улум ба чаҳор гурўҳ тақсим мешавад:
    1. Илмҳои таҷрибӣ (аз қабили улуми табиӣ чун физик, шимӣ, зистшиносӣ… ва ҳамчунин аз қабили улуми инсонӣ монанди ҷомеашиносӣ, иқтисод ва ғайра);
    2. Илмҳои ақлӣ (аз қабили риёзиёт, фалсафа, ки худ ба фалсафаи ҳастишиносӣ, фалсафаи ахлоқ, фалсафаи таърих ва ғайра тақсим мешавад);
    3. Илмҳои нақлӣ (монанди илми таърих, луғат ва ғайра, ки дар онҳо аз нақл истифода мешавад);
    4. Илмҳои шуҳудӣ, ки бо илми ҳузурӣ (тамоси мустақими олим бо воқеияти маълум, на бо сурати он) ба даст меояд, монанди илми паёмбарон (а) ва орифон, ва то ҳудуде огоҳиҳои шуҳудии муртозон.
    Ҳамаи ин улум, улуме мўътабар ҳастанд. Дар мавриди се гурўҳи аввал, касе шакке дар эътиборашон надорад, вале дар бораи қисми чаҳорум (илмҳои шуҳудӣ) донишмандон ихтилоф доранд. Бархе (хусусан мутакаллимини исломӣ) бар онанд, ки чун шуҳуд амрест шахсӣ, агар ҳам эътибор дошта бошад, барои худи шуҳудкунанда эътибор дорад, на барои дигарон, аммо донишмандоне ҳам ҳастанд, ки шуҳудро донише мўътабар медонанд, хусусан Сино (р) дар китоби “Мақомотул-орифин”-и худ бар он аст, ки шуҳуди паёмбарон ва урафо мабноӣ ақлӣ дорад (ки иншоаллоҳ дар баҳси “ваҳй” ба он ишора хоҳем намуд) ва ҳамчунин урафое чун Ибни Арабӣ (р), ва аз муосирон чун Рене Генон (донишманди шаҳири фаронсавӣ) низ мўътақид ҳастанд, ки шуҳуд мабнои ақлӣ дорад.
    Ҳоло, бубинем мавзеи Қуръон дар баробари ин ақсоми чаҳоргонаи улум чист?
    Қуръон карим ба тамоми ин равишҳои илмӣ ишора кардааст;
    1. Гоҳе ба шеваи ақлӣ таваҷҷўҳ карда ва инсонҳоро ба хирадварзӣ ва тафаккур фаро мехонад:
    “Худо нишонаҳои худро ин чунин барои шумо рўшан баён мекунад шояд хирадро кор бибандед” (Бақара/242). Дар ин ҷо ташвиқ мекунад бар ин ки агар мехоҳед ба Худо имон ва бовар оваред, пас бидонед, ки муқаддимаи он ба кор гирифтани ақлу хирад аст. Яъне агар касе ба воситаи илми фалсафа ба имону бовар расид, матлуби ислом анҷом дода.
    “Ҳар оина ба сўи шумо китобе фурў фиристодем, ки дар он ёди шумост. Оё хирадро кор намебандед?” (Анбиё/10). Яъне агар дар маорифи ин китоб шакке доред, метавонед аз тариқи ба кор гирифтани хирад ба дурустии он пай баред.
    “Ва Худост, ки зинда кунад ва бимиронад… Оё хирадро кор намебандед?” (Мўъминун/80). Яъне яке аз пояҳои ислом, имон ба рўзи охират аст, ки агар ба он мехоҳед имон оваред, роҳаш ин аст, ки аз тариқи ба кор андохтани ақлу хирад дурустии онро ба даст оваред.
    “Худо нишонаҳояшро ин чунин барои шумо рўшан баён мекунад, шояд тафаккур кунед” (Бақара/219).
    “Оё дар худ тафаккур нанамудед, ки Худо осмонҳо ва замин ва..ро беҳуда наёфарида?” (Рум/8).
    2. Гоҳе таваҷҷўҳи инсонро ба табиат ҷалб мекунад ва ўро ба кайҳоншиносиву табиатшиносиву инсоншиносӣ ва ғайра ташвиқ мекунад:
    “Ва Худост, ки заминро бигустарид ва дар он кўҳҳо ва рўдҳо қарор дод, ва дар он аз ҳамаи меваҳои ду гуна падид овард, шабро бар рўз мепўшонад… Ва дар замин пораҳоест наздики якдигар, ва бўстонҳое аз токҳо ва киштҳо ва хурмобунҳои рўида аз як реша…” (то охири сураи Раъд).
    “(Бидонед, ки Мо шуморо) аз нутфа ва пас аз он аз хуне баста ва он гоҳ аз пораи гўште, бо офаринише тамом ё нотамом офаридем…” (Ҳаҷ/5).
    “(Мо инсонро) нутфае (дар қатраи обе) сохтем дар қароргоҳе устувор (раҳими модар). Он гоҳ нутфаро хуни бастае сохтем, ва он хуни бастаро пораи гўште кардем, ва он пораи гўштро устухонҳо гардонидем, ва бар он устухонҳо гўшт пўшонидем. Сипас ўро ба офаринише дигар бозофаридем…” (Мўъминун/14).
    3. Гоҳе ҳам инсонро ба умқи таърих ҷалб мекунад ва достонҳои ибратомўзи паёмбарон ва миллатҳои пешинро баён мекунад, ва ё воқеаҳои таърихии садри исломро гузориш ва сабт мекунад: (Нигоҳ кунед ба сураҳое чун Анбиё, Юнус, Юсуф, Каҳф ва ғайра).
    4. Ва гоҳе аз ваҳй ва илҳомоти илоҳӣ сухан ба миён меоварад:
    “Ва ҳеҷ одамеро нарасад, ки Худой бо ў сухан гўяд магар ба ваҳй ё аз паси ҳиҷоб, ё фиристодае (фариштае) фиристад, пас ба фармони Ў он чи хоҳад (ба вай) ваҳй кунад” (Шўро/51).
    Оре, ҳарчанд ҳадафи Қуръон баёни ҷузъиёти тамоми улуми башарӣ нест, чун ҳадафи Қуръон танҳо роҳнамоии башар аст ба сўи он чи мояи саодати эшон дар дунё ва охират аст, аммо метавон дар Қуръон ишороте ба улуми мухталиф ёфт. Ба иборати дигар: Қуръон ба равиши ақлӣ, таҷрибӣ, нақлӣ ва шуҳудӣ таваҷҷўҳ кардааст, аммо на ин ки ҷузъиёт ва тафосили онҳоро баён кунад, зеро берун аз ҳадафи ўст, балки танҳо инсонро ба тафаккур перомуни онҳо ташвиқ намудааст.
    Дар номаи баъдӣ перомуни корбурди вожаи “илм” дар Қуръон ва ривоёт бештар баҳс ба амал хоҳем овард.
    Комёб бошед.

  111. Корбурдҳои вожаи “илм” дар Қуръон
    Вожаи “илм” дар Қуръони карим умуман ба ду маъно ба кор рафтааст:
    1. “Илм” ба маънои худошиносӣ:
    Қуръони карим дар бархе аз оятҳои қуръонӣ, худошиносӣ ва огоҳӣ аз сифоти Худоро худ илме ҷудогона меҳисобад, на ин ки “илм”-ро танҳо ба ҳамин маъно донад.
    2. “Илм” ба маънои мутлақ ва омм, ки шомили ҳар донише мешавад.
    Қуръони карим мефармояд: “Бигў: оё касоне ки илму дониш доранд, бо касоне ки аз дониш баҳрае надоранд баробаранд?” (Зумар/9). Дар ин оят посухро бар ўҳдаи фитрат ва сиришти одамӣ вогузорида, ки посухаш назди сиришти инсоне солим мисли хуршед ҳувайдост, ки албатта доно, некўтар аст аз нодон. Дар ин оят вожаи “илм” (дониш) ба сурати мутлақ омада, ки шомили ҳар донише аст.
    Дар ояти дигаре мехонем: “Худо касоне аз шуморо, ки имон овардаед, ва ҳамчунин касонеро ки аз дониш баҳра доранд, ба мартабаҳои боло мебарад” (Муҷодала/11). Дар ин оят низ “дониш” ба унвони меъёре ҷудогона барои бартарии афрод (дар баробари меъёри “имон” барои бартарии эшон) шумурда шудааст. Аз ин ҷудосозӣ рўшан мешавад, ки худи “илм” мўҷиби фазилати афрод аст, ва ин “илм” чун муқайяд ба илоҳиёт нашудааст, пас мутлақ аст ва шомили ҳамаи донишмандон мешавад.
    Дар ояти дигаре мефармояд: “Аз миёни бандагони Худо, фақат донишварон ҳастанд, ки хашяти илоҳӣ доранд” (Фотир/28).
    Дар ин оят низ аз донишварон чунин ёд шудааст, ки нишонаҳои Худоро мешиносанд ва азамат ва мақоми Ўро меёбанд, аз ин рў аз нофармонии Ў ҳаросноканд. Аммо ҷолиб ин аст, ки бахши қаблии ояти номбурда ва ояти қабл аз он, сухан аз нишонаҳои Худо дар саҳнаи табиат ҳамчун нузули борон, рўиши меваҳои рангоранг, ҷодаҳои кўҳистонӣ ва ҷунбандагону домҳо бо рангҳои мухталиф аст, сипас аз донишмандон ёд мешавад. Ин матлаб нишон медиҳад, ки мақсуд аз илм ва донишварон дар ин оят, улуми табиӣ низ ҳаст, яъне донишмандоне, ки аз табиатшиносӣ ба худошиносӣ мерасанд.
    Дар номаи баъдӣ перомуни корбурдҳои вожаи “илм” дар ривоятҳо баҳс хоҳем намуд.
    Комёб бошед.

  112. Устод Равшан Хакимович Камолов!
    Сухани шумо ба мухтарам Истаравшани, айни хакикат мебошад ва мо низ ба хамин хел хулоса омадем. Ман номаи шуморо бори дигар айнан барои хонандагон накл мекунам:

    Истаравшании мухтарам,
    Шарху тавзеххои шумо аз осори Сино хакикатан оли хастанд. Хусусан дар тавзехи истидлоли Сино рочеъ ба пайгомбари, ки аз чихати эхтиёчи инсонхо ба конун онро баён мекунад, хеле ширин ва оли мебошанд. Ман худам ба унвони як Синошинос, дар атрофи хамин мавзуъ як маколае ба забони булгори навишта будам. Дар шарххои китобхои Сино, як шархе ба монанди ин шархи шумо пайдо накарда будам. Хатто Хаким Насируддин Туси хам хеле кам онро шарху тавзех додааст.
    Дар бораи ин бахсу мунозирахое ки шумо бо Табар ва Фаромарз менамоед, мехохам андешаи худамро баён кунам. Ман такрибан хаммаашро аз назар гузарондам. Катъи назар аз бахсхои шумо, ки хакикатан фоиданок хастанд, вале ба назар мерасад, ки шумо бехуда вакти тиллоии худро барои чавоб додан ба онхо мегузаронед. Агар як инсони бохирад номахои онхоро хонад, хеле хуб мефахмад, ки проблемаи онхо дар «хирад» ё «фалсафа» ё «Ибни Сино» нест. Онхо дар баъзе мавзуъхо суханони шуморо ё намефахманд ё аз нукта назари илми ба онхо нигох намекунанд. Медонед проблемаи онхо дар чист? Хонандаи номахояшон инро хуб мефахмад.
    Проблемаи онхо дар аввал ин аст, ки факат худашонро доно ва дигар хамаро нодон гумон мекунанд. Дар хакикат ба истилохи мантикихо дар як нодонии мураккаб гирифтор хастанд. Хакикатан ин гуфтаи шоир дар бораи онхо мебошад:
    Он кас ки надонад ва бидонад ки надонад,
    Лангон хараки хеш ба максад бирасонад.
    Он кас ки надонад ва надонад ки надонад,
    Дар чахли мураккаб абадуддахр бимонад.
    Баъд, проблемаи дуввуми онхо он аст, ки як назари бад ва ба гоят душманона ба арабхо доранд. Хатто агар ба дини ислом хамла мекунанд, ба хотири ин аст, ки ба дасти арабхо омадааст. Ин душмани ва адовати ба гоят шадид, сабаб мешавад, ки ба хеч як аз далелу бурхонхои шумо таваччух накунанд. Агар худи Пайгомбар Мухаммад омада муъчиза кунад хам ба у бовар хосил намекунанд.
    Ин душмани, худаш як навъ бемории равони аст. Инхо бояд на дар сари бахс, балки дар бемористон муолича шаванд. Бовар намоед, ки ман муболига намекунам.
    Шумо бинед магар инсоне ки акли солим дорад ин суханонро мезанад?
    ///Дар вокеъ, Мухаммад пас аз дидани бадани нимабарахнаи Зайнаб, ки дар макоми духтараш буд, гирифтори эхсосоти хайвонии шахвонй шуд ва писархондааш Зайд мачбур буд занашро талок дихад, то падархондааш ормоне дар дил надошта бошад///
    ///Холо метавонй ба шири шутурхуронату сусморхуронат то поёни умр таъзим кунй///
    ///Арабхо бачабозиро бо худ ба Эрон оварда онро ба нормаи ахлоки табдил додаанд///
    ///Чун ба Мухаммад ва паёми ахриманиаш иноят намекунанд. Хеч паёми мазхабие ба андозаи омузахои Куръон аблахона ва шайтонй нест///
    ///Куръон ба ростй Оёти Ахриманист ва чизе ба чуз шикаму зери шикам дар он наметавон ёфт, албатта, бо микдори зиёди хуну хунрезй///
    ///Парвардигор хам, ки шояд вакти сархори надошта бошад, барои халли масоили инсон ва барои рахнамоии у, ки хирадашро дигар аз даст додааст, якеро аз миёни инсонхо ба унвони паёмбар интисоб мекунад, то халифа ва сафир ва вазири у дар замин бошад///
    ///Аммо боз хам Худо ба иштибохи худ танхо замоне пай мебарад, ки тачруба мекунад. (Худо ҳам эмпирисист будааст!)///
    ///Ба ин далел аз миёни кавме ваҳшӣ ва дагал ва факир ва сахтчон ва пурру ва мустабидд раиси кабилаеро (фикр накунед колхозеро) ба паямбари мегуморад ва дасти онҳо ҳам шамшер медиҳад ва мефармояд, ки хар ки бо шумо нест ва ҳамбовари шумо нест, ба ҳар василаи мумкин генотсид кунед///
    ///Газолии гучастаку малъун///
    Ва садхо мисолхои дигар, ки ниёзе нест ба хамаи онхо ишора кунам.
    Магар гуяндагони ин хел суханонро метавон лоики бахсу мунозира кардан донист?
    Ин хел нигохи душманона ба як миллат хар касе ки бошад хакикатан бемории равони аст. Мисли Гитлери нажодпараст, ки нажодпарастияш чашмонашро кур сохта буданд ва ё мисли апартеитхо дар ЮАР.
    Барои хамин, ман барои шумо як пешниход дорам. Шумо ба сайти мо, ки одамони хакикатан бохирад ва аз тамоми чахон дар форумхои (фалсафии) мо иштирок мекунанд, аъзо шавед. Ман худам агар имконият буд шуморо расман даъват мекунам. Ман ният дорам файласуфхои точикро рузе дар як чо гирди хам чамъ кунам. Мо ба шумо ниёз дорем. Сино бояд имруз бештар барои аврупоихо ошно карда шавад. Сайти мо ин аст: http://www.philosophybulgaria.org/
    Истаравшании мухтарам, агар имконият дошта бошад номери телефонатонро бароям нависед, ман суханони хусуси бо шумо дорам. Адреси ман: kamolov@nextmail.ru
    Илтимос, вакти гаронкимати худро бо беморхои равони бехуда сарф накунед.
    Ба умеди пирузии аклу хирад бар куриву нобинои!

  113. Устод Равшан Хакимович Камолов!
    Суханхои шумо ба мухтарам Истаравшани айни хакикат мебошанд. Ман айни суханони шуморо бори дигар накл мекунам:

    Истаравшании мухтарам,
    Шарху тавзеххои шумо аз осори Сино хакикатан оли хастанд. Хусусан дар тавзехи истидлоли Сино рочеъ ба пайгомбари, ки аз чихати эхтиёчи инсонхо ба конун онро баён мекунад, хеле ширин ва оли мебошанд. Ман худам ба унвони як Синошинос, дар атрофи хамин мавзуъ як маколае ба забони булгори навишта будам. Дар шарххои китобхои Сино, як шархе ба монанди ин шархи шумо пайдо накарда будам. Хатто Хаким Насируддин Туси хам хеле кам онро шарху тавзех додааст.
    Дар бораи ин бахсу мунозирахое ки шумо бо Табар ва Фаромарз менамоед, мехохам андешаи худамро баён кунам. Ман такрибан хаммаашро аз назар гузарондам. Катъи назар аз бахсхои шумо, ки хакикатан фоиданок хастанд, вале ба назар мерасад, ки шумо бехуда вакти тиллоии худро барои чавоб додан ба онхо мегузаронед. Агар як инсони бохирад номахои онхоро хонад, хеле хуб мефахмад, ки проблемаи онхо дар «хирад» ё «фалсафа» ё «Ибни Сино» нест. Онхо дар баъзе мавзуъхо суханони шуморо ё намефахманд ё аз нукта назари илми ба онхо нигох намекунанд. Медонед проблемаи онхо дар чист? Хонандаи номахояшон инро хуб мефахмад.
    Проблемаи онхо дар аввал ин аст, ки факат худашонро доно ва дигар хамаро нодон гумон мекунанд. Дар хакикат ба истилохи мантикихо дар як нодонии мураккаб гирифтор хастанд. Хакикатан ин гуфтаи шоир дар бораи онхо мебошад:
    Он кас ки надонад ва бидонад ки надонад,
    Лангон хараки хеш ба максад бирасонад.
    Он кас ки надонад ва надонад ки надонад,
    Дар чахли мураккаб абадуддахр бимонад.
    Баъд, проблемаи дуввуми онхо он аст, ки як назари бад ва ба гоят душманона ба арабхо доранд. Хатто агар ба дини ислом хамла мекунанд, ба хотири ин аст, ки ба дасти арабхо омадааст. Ин душмани ва адовати ба гоят шадид, сабаб мешавад, ки ба хеч як аз далелу бурхонхои шумо таваччух накунанд. Агар худи Пайгомбар Мухаммад омада муъчиза кунад хам ба у бовар хосил намекунанд.
    Ин душмани, худаш як навъ бемории равони аст. Инхо бояд на дар сари бахс, балки дар бемористон муолича шаванд. Бовар намоед, ки ман муболига намекунам.
    Шумо бинед магар инсоне ки акли солим дорад ин суханонро мезанад?
    ///Дар вокеъ, Мухаммад пас аз дидани бадани нимабарахнаи Зайнаб, ки дар макоми духтараш буд, гирифтори эхсосоти хайвонии шахвонй шуд ва писархондааш Зайд мачбур буд занашро талок дихад, то падархондааш ормоне дар дил надошта бошад///
    ///Холо метавонй ба шири шутурхуронату сусморхуронат то поёни умр таъзим кунй///
    ///Арабхо бачабозиро бо худ ба Эрон оварда онро ба нормаи ахлоки табдил додаанд///
    ///Чун ба Мухаммад ва паёми ахриманиаш иноят намекунанд. Хеч паёми мазхабие ба андозаи омузахои Куръон аблахона ва шайтонй нест///
    ///Куръон ба ростй Оёти Ахриманист ва чизе ба чуз шикаму зери шикам дар он наметавон ёфт, албатта, бо микдори зиёди хуну хунрезй///
    ///Парвардигор хам, ки шояд вакти сархори надошта бошад, барои халли масоили инсон ва барои рахнамоии у, ки хирадашро дигар аз даст додааст, якеро аз миёни инсонхо ба унвони паёмбар интисоб мекунад, то халифа ва сафир ва вазири у дар замин бошад///
    ///Аммо боз хам Худо ба иштибохи худ танхо замоне пай мебарад, ки тачруба мекунад. (Худо ҳам эмпирисист будааст!)///
    ///Ба ин далел аз миёни кавме ваҳшӣ ва дагал ва факир ва сахтчон ва пурру ва мустабидд раиси кабилаеро (фикр накунед колхозеро) ба паямбари мегуморад ва дасти онҳо ҳам шамшер медиҳад ва мефармояд, ки хар ки бо шумо нест ва ҳамбовари шумо нест, ба ҳар василаи мумкин генотсид кунед///
    ///Газолии гучастаку малъун///
    Ва садхо мисолхои дигар, ки ниёзе нест ба хамаи онхо ишора кунам.
    Магар гуяндагони ин хел суханонро метавон лоики бахсу мунозира кардан донист?
    Ин хел нигохи душманона ба як миллат хар касе ки бошад хакикатан бемории равони аст. Мисли Гитлери нажодпараст, ки нажодпарастияш чашмонашро кур сохта буданд ва ё мисли апартеитхо дар ЮАР.
    Барои хамин, ман барои шумо як пешниход дорам. Шумо ба сайти мо, ки одамони хакикатан бохирад ва аз тамоми чахон дар форумхои (фалсафии) мо иштирок мекунанд, аъзо шавед. Ман худам агар имконият буд шуморо расман даъват мекунам. Ман ният дорам файласуфхои точикро рузе дар як чо гирди хам чамъ кунам. Мо ба шумо ниёз дорем. Сино бояд имруз бештар барои аврупоихо ошно карда шавад. Сайти мо ин аст: http://www.philosophybulgaria.org/
    Истаравшании мухтарам, агар имконият дошта бошад номери телефонатонро бароям нависед, ман суханони хусуси бо шумо дорам. Адреси ман: kamolov@nextmail.ru
    Илтимос, вакти гаронкимати худро бо беморхои равони бехуда сарф накунед.
    Ба умеди пирузии аклу хирад бар куриву нобинои!

  114. Сайидюнус дар ин бахш аз суханони худ мохияти мафхуми “илм” дар Куръонро ошкор кардааст:

    “Дар ояти дигаре мефармояд: “Аз миёни бандагони Худо, фақат донишварон ҳастанд, ки хашяти илоҳӣ доранд” (Фотир/28).
    Дар ин оят низ аз донишварон чунин ёд шудааст, ки нишонаҳои Худоро мешиносанд ва азамат ва мақоми Ўро меёбанд, аз ин рў аз нофармонии Ў ҳаросноканд. Аммо ҷолиб ин аст, ки бахши қаблии ояти номбурда ва ояти қабл аз он, сухан аз нишонаҳои Худо дар саҳнаи табиат ҳамчун нузули борон, рўиши меваҳои рангоранг, ҷодаҳои кўҳистонӣ ва ҷунбандагону домҳо бо рангҳои мухталиф аст, сипас аз донишмандон ёд мешавад. Ин матлаб нишон медиҳад, ки мақсуд аз илм ва донишварон дар ин оят, улуми табиӣ низ ҳаст, яъне донишмандоне, ки аз табиатшиносӣ ба худошиносӣ мерасанд.”

    Пас манзур аз донишманд ё одим касест, ки аз рохи “илм” ба Аллохшиносй бирасад, ки боз хам мешавад “имон ба Аллох”. Дар вокеъ, Сайидюнус нохоста ин мавзуъро таъйид кардааст, ки Куръон “илм”-ро чудо аз “имон ба Аллох” намедонад ва дар ин маврид сахт дар иштибох аст. Чун олимони чахони имруз голибан ба Аллох кучактарин имоне надоранд.Таваччухи шаккокони мазмуни ростини “илм” дар Куръонро ба додахои зер чалб мекунам:

    Дар Куръон даххо мавриди корбурди вожаи «илм» дар холоти тасрифии гуногунро метавон пайдо кард. Аммо хеч як аз онхо ба маънии «илм» ё донише нест, ки мо – имрузиён дар пиндори худ дорем. «Илм» дар Куръон мутародифи «бовар» ва «имон» ба ислом аст.

    Дар ин маврид Куръон сарохати комил дорад. Ояи 162-и сураи Нисо мегуяд:

    «Вале росихон дар илм ва муъминон ба тамоми он чи бар ту (Мухаммад) нозил шуда ва он чи пеш аз ту нозил гардида, имон меоваранд. Хамчунин намозгузорон ва закотдихандагон ва имоноварандагон ба Аллох ва рузи киёмат ба зудй ба хамаи онон подоши азиме хохем дод.»

    Пас, ба бовари Аллоху расулаш, касе, ки дар илм росиху устувор аст, хамонест, ки ба Аллох имон оварад. Вокеъияти имруз ин иддаъоро сад дарсад рад мекунад. Бузургтарин чехрахои илму дониши имруз хеч кадом ба Аллох имон наовардаанд.

    Аллох дар сураи Оли Имрон (81) бар ин нукта таъкид мекунад:

    «Ва хангоме ки Аллох аз паёмбарон паймони муаккад гирифт, ки хар гох китоб ва дониш ба шумо додам, сипас паёмбаре ба суи шумо омад, ки он чиро бо шумост, тасдик мекунад, ба у имон биоваред ва уро ёрй кунед!..»

    Ин чо хам манзур аз китобу дониш чизе чуз имон ба Аллох нест.

    Аммо дар хамон сураи Оли Имрон (19) бардошти дигаре аз «илм» хосил мешавад. Аллох дар ин оя аз илми дигаре сухан мегуяд. Ва он ба бардошти кунунии мо аз ин мафхум наздиктар аст:

    «Дин дар назди Аллох ислом аст. Ва касоне, ки китоби осмонй ба онон дода шуд, ихтилофе (дар он) эчод накарданд, магар баъд аз огохй ва илм. Он хам ба хотири зулму ситам дар миёни худ. Ва хар кас ба оёти Аллох куфр варзад, Аллох сареъ-ул-хисоб аст (яъне ба хисобаш хохад расид).»

    Яъне илму дониши ростин аз диди Аллох (Мухаммад) хатарнок аст. Чун танхо пас аз пайдоиши илму дониш буда, ки мардум дар оёти Аллох шакку тардид раво доштаанд ва куфр варзидаанд. Ин оя ба танхои исломро дар чойгохи ойини донишситез карор медихад.

    Мухаммад бештар аз хама дар сураи Бакара аз шаклхои гуногуни вожаи «илм» кор гирифтааст, вале хамаи онхо маъное дигар чуз имон ба Аллох надорад. Барои намуна, ба ояи 230-и ин сура таваччух кунед:

    “Агар у (зан)-ро талок дод, аз он ба баъд зан бар у халол нахохад буд; магар ин ки хамсари дигаре интихоб кунад. Агар (хамсари дувум) уро талок гуфт, гунохе надорад, ки бозгашт кунад. Дар сурате, ки умед дошта бошанд, ки худуди илохиро мухтарам мешумуранд. Инхо худуди илохист, ки (Аллох) онро барои гурухе, ки огоханд (яъламун, яъне илм доранд), баён менамояд.”

    http://tabaraxe.wordpress.com/

  115. Як хибти дигари Мухаммад (Аллох) дар табйини масоили илмй:

    Сураи Кахф, 86: «То (Зулкарнайн) ба махалли гуруби Хуршед расид ва ба назараш расид, ки Хуршед дар чашмаи гилолуди тираранге гуруб мекунад ва дар он чо кавмеро пайдо кард…»

    Кахф, 90: «То ба махалли тулуъи Хуршед расид, дид, ки Хуршед бар мардуме тулуъ мекунад, ки пушише гайр аз Хуршед барои онхо карор надода будем.»

    Дар ин ояхо хатохои илмии чиддие машхуд аст.

    Нахуст, ба таври илмй ин хакикат пазируфта шуда, ки гуруби Хуршед дар чашмаи гилолуд ё чашмаи пок сурат намегирад. Ду ин ки ин ояхо пешфарзи мусаттах ё соф будани Заминро матрах кардаанд, на гирд будани онро. Вагарна чи гуна метавон пиндошт, ки Замини гирд ва чарханда нуктаи нихоии Гарб ва Шарк дорад? Тулуъи Хуршед дар хар нуктаи Замин амалан шабехи хам аст, чи дар хушкй ва чи дар об. Дар хама чо ба назар меояд, ки Хуршед дар «дурихои дур» гуруб мекунад. Аммо Куръон мегуяд, Зулкарнайн ба ЧОЕ расид, ки Хуршед гуруб мекунад ва дар сафари дувумаш ба ЧОЕ расид, ки Хуршед тулуъ мекунад. Оё вокеъан бояд ба чои мушаххасе рафт, то тулуъу гуруби Хуршедро аз наздик мушохида кард? Магар Замин гирду чарханда нест?

    http://tabaraxe.wordpress.com

  116. Салом бар “файласуфон”и точик. хаммаатон гарени сухандон. мардум девона шудан аз дасти муллохои бесаводу файласуфхое ки худошона босавод нишон медиханд.ин Табар гайр аз маймунбози дигар кора наметонад. чи хеле ки бародар Теша ина бесаводиша дар у бахс исбот кард бо инча омадай хамун гапоя такрор мекунад. аз Сайидюнусам илтимос камтар осонтар ва кутохтар нависед моам бифамем ино всеравно намефахман чунки одамои давлатан. ай Эрон омада хаммара зардушти карданиай.. ино мора дар донишгох безор каран кати хамин Зардуштишон. ин “чаноби оли” инода пул метияд ки хаминтари мардума ай Ислом дур кунан.

  117. Бахскунандагон, албатта, ин матлаби арзандаро хонед.

    http://www.redpersia.blogfa.com/post-10.aspx

  118. دين و حقوق بشر،

    سخنرانی اکبر گنجی در دانشگاه جورج تاون

    بسياری از مؤلفه هايی که به تحقق و تضمين حقوق بشر کمک می کنند در اصل از دل اديان و مذهب برآمده اند، اما امروزه چندان در فرهنگ جديد جذب و حل شده اند که بسياری افراد ريشه های دينی آنها را از ياد برده اند

    واشنگتن، دانشگاه جورج تاون، پنج شنبه ۱۵ مارچ ۲۰۰۷

    وقتی که درباره‌ی “حقوق بشر” گفت‌وگو می‌شود گاه منظور همان حق‌هايی است که در اعلاميه‌ی جهانی حقوق بشر ذکر شده‌اند و در سال ۱۹۴۸ به امضای ۴۸ کشور رسيد و از آن پس کشورهای ديگر نيز، يکی پس از ديگری، آن را امضاء کردند، و گاه منظور مجموعه‌ی حقوقی است که برای انسان‌ها قائليم، خواه مصاديق آن بيشتر يا کمتر يا برابر با همان مصاديقی باشد که در اعلاميه‌ی جهانی حقوق بشر آمده است. من، در اين گفتار، با حقوق بشر به معنای دوم سروکار دارم.

    اول. پرسش هايی درباره حقوق بشر: درباره‌ی حقوق بشر، به همين معنايی که با آن سروکار داريم، سئوالات فلسفی بسيار مهمی قابل طرح‌اند، از جمله اينکه:

    ۱) حقوق بشر با حقوق طبيعی (natural rights) چه ربط و نسبتی دارد؟ آيا حقوق بشر همان حقوق طبيعی است يا نه؛ و در صورتی که اين دو عين هم نيستند دايره‌ی کداميک فراخ‌تر و دايره‌ی کداميک تنگ‌تر است و کداميک از آنها در دل ديگری جای می‌گيرد؟

    ۲) آيا حقوق بشر جهانشمول (universal) داريم، يعنی حقوقی که فرازمان، فرامکان، و فراتر از هرگونه اوضاع و احوال خاص باشند و شامل حال هر انسانی، بلااستثناء بشوند؟

    ۳) حقوق بشر جهانشمول، اگر وجود دارند، کدامند؟ يعنی اين مفهوم دارای چه مصاديقی است؟

    ۴) حقوق بشر جهانشمول را چگونه می‌توان تبيين کرد؟ به عبارت ديگر، چرا انسان‌ها دارای اين حقوق‌اند؟ چه ويژگی يا ويژگی‌هايی در همه‌ی انسان‌ها هست که سبب می‌شود که انسان‌ها دارای اين حقوق شوند؟

    ۵) آيا حقوق بشر همه با هم سازگار و هماهنگ‌اند يا امکان تعارض ميان اين حقوق وجود دارد، به طوری که اگر بخواهيم يکی از آنها را دريافت کنيم از دريافت حق ديگری محروم بمانيم؟

    ۶) آيا حقوق بشر اصلند و تکاليف بشر فرع بر آنهايند يا، بالعکس، تکاليف بشر اصلند و حقوق بشر متفرع بر آنها می‌شوند؟ به تعبير ديگر، حقوق بشر متقدمند و تکاليف بشر مؤخّر يا تقدم از آنِ تکاليف بشر است و حقوق بشر متأخّر بر تکاليف بشراند؟

    ۷) حقوق بشر با اخلاق چه ربط و نسبتی دارند؟ آيا حقوق بشر از اخلاق استنتاج می‌شوند يا اخلاق قابل استخراج از حقوق است؟

    ۸) حقوق بشر چه ارتباطی با نيازهای بشر دارد؟

    ۹) حقوق بشر جهانشمول با کثرت‌گرايی فرهنگی (cultural pluralism) چگونه سازگاری می‌تواند داشت؟

    ۱۰) آيا حقوق بشر حقوق افراد بشری است يا جوامع، نهادها، و سازمان‌ها نيز حقوقی دارند؟

    دوم. ملاحظاتی درباره دين: و وقتی که سخن از ارتباط حقوق بشر و دين می‌رود، در باب دين نيز به چند مسأله‌ی بسيار مهم توجه بايد کرد، از جمله:

    ۱) تقريباً همه‌ی اديان در دورانی ظهور کرده‌اند که ما آن را دوران پيشامدرن (premodern) و دوران سنت می‌ناميم (و حال آنکه مفهوم حقوق بشر مفهومی مدرن (modern) است).

    ۲) اديان بزرگ جهان، در عين اينکه آموزه‌های مشترک و همانند دارند، اختلاف‌ها و ناهمانندی‌هايی نيز دارند (و می‌شود پيش‌بينی کرد که اين موارد افتراق و ناهمانندی در تلقی‌شان از حقوق بشر نيز تأثير داشته باشد)

    ۳) پيروان يک دين واحد نيز از دين خود تلقی و برداشت واحدی ندارند. لااقل سه نوع برداشت بنيادگرايانه (fundamentalistic)، سنتگرايانه (traditionalistic) و تجددگرايانه (modernistic) در درون هر دينی قابل تصور است.

    ۴) در عين حال، پيروان هر دين، هر تلقی‌ای که از دين خود داشته باشند، نمی‌توانند از پاره ای از آموزه‌های خود دست بردارند و بنابراين، انعطاف‌پذيری آنان از حدی فراتر نمی رود، اگرچه اين حد بسته به نوع تلقی ای که از دين دارند (يعنی بسته به آنکه بنيادگرا باشند يا سنتگرا يا تجددگرا) می تواند بسيار متفاوت باشد.

    ۵) اديان، علاوه بر حقوقی (و تکاليفی) که برای بشر قائلند برای خدا يا عالم بالا يا امور مقدس يا امر مطلق يا… نيز حقوقی غيرقابل انفکاک قائلند و اين حقوق را حاکم بر حقوق بشر می‌دانند، اگرچه در چند و چون حقوق الاهی کمابيش تفاوت‌هايی با هم دارند.

    ۶) همه‌ی اديان، با اختلاف مراتب، بر کرامت انسان تأکيد دارند.

    سوم. نگاه عملگرايانه معطوف به کاهش درد و رنج آدميان: من معتقدم که به هيچيک از ده سؤال فلسفی مهمی که در ابتدا طرح کردم جواب قانع‌کننده‌ و خدشه‌ناپذيری نمی‌توان داد. يعنی مبانی نظری قاطع و چون و چراناپذيری وجود ندارند که براساس آنها بتوان حقوق بشر را از حيث نظری (theoretical) و معرفتی (epistemic) توجيه کرد. به هر يک از آن ده سؤال بيش از يک جواب می‌توان داد و برای هر يک از آن جواب‌ها هم می‌توان استدلال يا استدلالهايی آورد ولی هيچيک از آن استدلالات چنان قوی و قاطع نيست که مدعای خود را بر کرسی بنشاند و مدعيات مخالف را به کلی از ميدان به در کند. از اين رو، من به هيچيک از آن سؤالات نمی‌پردازم، بلکه می کوشم نشان دهم که ما بايد بنا به دلايل عملگرايانه (pragmatistic)، هم تفسيری از حقوق بشر داشته باشيم که دين را، به طور کلی، انکار نکند و هم تفسيری از دين داشته باشيم که حقوق بشر را، به طور کلی، نفی ننمايد. به عبارت ديگر، به اعتقاد من اگر بخواهيم از درد و رنج انسانها بکاهيم چاره ای نداريم جز آنکه همچون فيلسوفان پراگماتيست امريکايی‌ نظير ويليام جيمز (William James) و جان ديويی (John Dewey) تفسيری عملگرايانه از دين به دست دهيم که حقوق بشر را بپذيرد و نيز موازين حقوق بشر را چنان بفهميم که دين را به طور کلی طرد و نفی و حذف نکند. اين رويکرد نفياً و اثباتاً به مبانی نظری توجيه‌گرانه حقوق بشر و نيز به مبانی نظری اثبات کننده‌ی حقانيت دين، به طور کلی، هيچ کاری ندارد. من فقط به کاستن از درد و رنج‌های بشر می‌انديشم و سخنم اين است که برای آنکه از درد و رنج‌های بشربکاهيم لاجرم بايد تفسير خاصی از دين و تفسير خاصی از حقوق بشر به دست دهيم.

    چهارم. نياز دين به حقوق بشر: تفسير ما از دين نبايد نافی حقوق بشر باشد. چرا که:

    ۱) تجربه، اعم از تجربه‌ی نوع بشر در طول تاريخ و تجربه‌ی فرد بشری در طول عمر خود، نشان داده است که برخورداری از اين حقوق شرط لازم (هرچند، نه کافی) داشتن يک زندگی سالم و لذتبخش است. هم تجربه‌ی مثبت، يعنی تجربه‌ی کسانی که از اين حقوق برخوردار بوده‌اند، و هم تجربه‌ی منفی، يعنی تجربه‌ی کسانی که از اين حقوق محروم مانده‌اند، نشانگر آن است که بدون اين حقوق زندگی مطلوب ما آدميان امکان تحقق ندارد. دين نمی‌تواند به چيزی که حداقل شرط لازم برای يک زندگی مطلوب، لذتبخش و سالم است روی خوش نشان ندهد و آن را طرد و نفی کند.

    ۲) در سلسله مراتب نيازهای آدمی (مثلاً در هرم نيازهای ابراهام مزلو، روانشناس امريکايی (۱۹۷۰-۱۹۰۸))، هميشه حقوق بشر تأمين‌کننده‌ی آن دسته از نيازهايی بوده است که در سلسله مراتب نيازها جزو نيازهای پايين‌تر و طبعاً بسيار نيرومندترند (مثل نيازهای جسمانی و فيزيولوژيک و نيازهای مربوط به ايمنی و امنيت خاطر) و دين تأمين‌کننده‌ی آن دسته از نيازهايی است که جزو نيازهای بالاتر و به تبع متأخرترند (مثل نياز به خود-شکوفايی). از اين رو، حقوق بشر، خواه حقوق بشر اقتصادی ـ اجتماعی، و خواه حقوق بشر سياسی ـ بين‌المللی بر دين تقدم دارند، يعنی تا نيازهايی که حقوق بشر ضامن تأمين آنهاست برآورده نشوند نيازهايی که دين ناظر به آنها است پديد نمی‌آيند. بنابراين، دين نمی‌تواند به حقوق بشر بی‌توجهی کند، چرا که با اين کار مانع از آن می شود که نيازهای عالی‌تر بشر که او را نيازمند به دين می کند شکوفا شود.

    ۳) حقوق بشر تنها ملاک و ميزانی است که همه‌ی انسان‌ها، علی‌رغم تنوع و اختلاف فراوانی که قلمرو دين دارند، در مورد آن توافق نظر دارند. عدم توجه به حقوق بشر به معنای محروم کردن انسان‌ها از تنها چيزی است که می‌تواند جلوی اعمال ظلم و ستم بر آنان را بگيرد. دين که به کرامت ذاتی انسان‌ها تأکيد می‌ورزد نمی‌تواند يگانه محکمه‌ای را که در آن می‌توان از تضييع حقوق انسانی و هتک حرمت آدميان جلوگيری کرد. تعطيل چنين محکمه و دادگاهی به قيمت نفی کرامت انسانها تمام می‌شود.

    پنجم. نياز حقوق بشر به دين: تفسير ما از حقوق بشر نبايد نافی دين باشد، زيرا:

    ۱) اين اديان هستند که بسياری از احساسات و عواطف موافق حقوق بشر و مخالف نقض حقوق بشر را در پيروان خود می‌پرورانند. اديان و مذاهب با تأکيد بليغی که بر عدالت، عشق، و شفقت نسبت به انسان‌ها دارند در آدميان احساسات و عواطف ارزشمندی نسبت به همنوعان خود (و حتی نسبت به حيوانات و گياهان) پديد می‌آورند و از اين حيث می‌توانند بهترين ضامن و تأمين‌کننده‌ی رعايت حقوق بشر باشند. در اکثريت قريب به اتفاق اديان و مذاهب متدينان و مؤمنان نگاه مثبتی به رعايت حقوق بشر دارند. از اين رو، نفی و طرد دين به معنای از ميان برداشتن بخش عظيمی از احساسات و عواطفی است که به کارِ حقوق بشر می‌آيد.

    ۲) اديان و مذاهب يکی از موجه‌ترين و مقبول‌ترين تبيين‌ها را برای حقوق بشر ارائه می‌کنند. البته در جهان سکولار چه بسا هر انسانی صرفاً از آن حيث که به گونه زيست شناختی انسان متعلق است واجد حقوق بشر است. اما، در عين حال، اديان و مذاهب می‌توانند همين حقوق بشر را براساس ديگری تبيين کنند و انسان‌ها را از آن حيث هم که به اعتقاد ايشان مخلوق خالق واحدی هستند و در پيشگاه او با هم برابرند و به يکسان مورد عطوفت او قرار دارند صاحب حقوق واحد و مشترکی بدانند. با توجه به اينکه غالب انسان‌های روی زمين به دينی از اديان اعتقاد و التزام دارند، چرا اين پشتوانه‌ نظری را از حقوق بشر بگيريم؟

    ۳) اگر حقوق بشر به دين بی‌اعتنايی ورزد، بسياری از دين باوران به آن بدگمان خواهند شد. دليل آنکه حکومت‌های دينی ناقض حقوق بشر مدام از خاستگاه‌های غيردينی و بلکه ضددينی حقوق بشر دم می‌زنند اين است که می‌خواهند مردم دين باور را نسبت به حقوق بشر و مدافعان آن بدگمان کنند و از اين راه از ميزان مخالفتهايی که با رفتارهای ناقض حقوق بشر آنها می شود بکاهند. مدافعان حقوق بشر نبايد اجازه دهند که دفاع از حقوق بشر دفاع از پديده ای غيردينی يا ضددينی تلقی شود. اين کار موجب می شود که افراد و نهادهايی که با ظاهری دينی و مقدس مآبانه به نقض حقوق بشر اقدام می کنند، دست خود را گشوده تر ببينند.

    ششم. چه قرائتی از دين با حقوق بشر سازگار است؟

    به نظر می رسد که قرائتی از دين با حقوق بشر سازگار است که شرايط زير را داشته باشد:

    الف- بپذيرد که آنچه در قران (و احاديث) آمده است ثبت و ضبط يک فرآيند (process) است. اگر قبول کنيم که محتويات قرآن (و احاديث) تصويرگر و گزارش کننده يک فرآيند است دو نتيجه حاصل می شود:

    ۱- فقراتی از قرآن برای حل مسائل و مشکلات موضعی (local) در مقطع خاصی از تاريخ و جغرافيا بوده است ، نه برای حل مسائل ازلی و ابدی و جهانشمول (universal). مقتضای اين سخن آن است که آن فقرات قرآن فقط به کار زمان و مکان خاصی يا هر شرايطی که عيناً شبيه آن زمان و مکان خاص است می آيد. بسياری از تضادهايی که ميان قرائتهای بنيادگرايانه و حتی سنتگرايانه از دين از يک سو و حقوق بشر از سوی ديگر وجود دارد اين است که اين قرائتها دست به تعميم نابجا زده اند و گمان کرده اند که همه احکام قرآن همه جايی، و هميشگی و جهانشمول است، و در نتيجه به خطا احکام مقطعی و موضعی را به همه زمانها و از جمله زمان حاضر، تسری داده اند. حاصل اين کار پيدايش احکام وجدان ستيز و عقل ستيزی است که با حقوق بشر امروزين سازگاری ندارد.

    ۲- با تأمل در احکام مذکور در قرآن، می توان بدون جهتگيری (bias) نامطلوب و پيشداوری گمان زد که اگر فرآيندی که احکام قرآن در آن پديد آمده اند ادامه می يافت و به روزگار ما می رسيد احکام قرآن چه تطور و تحوّلی يافت. اجتهاد زنده و پويا، اگر معنايی داشته باشد، جز همين نيست.

    فقط احکام عقل نظری اند که اگر صدق داشته باشند صدق ازلی و ابدی دارند، و اگر کذب داشته باشند کذب ازلی و ابدی خواهند داشت. “سقراط استاد افلاطون است” صدق ازلی و ابدی دارد و “افلاطون استاد سقراط است” کذب ازلی و ابدی دارد. اما احکام عقل عملی اولاً- صدق و کذب ندارند، بلکه کارآمدی و ناکارآمدی دارند، و ثانياً- کارآمدی و ناکارآمدی شان ازلی و ابدی نيست، بلکه موقت است، زيرا احکام عقل عملی برای رفع مشکلات صادر می شوند و هر مشکلی، در واقع، مشکل يک وضع (situation) و حال خاص، در يک بافت خاص (context) است و وقتی که آن وضع و حال و بافت از ميان برخيرد حکم عقل عملی کارآمدی خود را از دست خواهد داد. “اين غذا را بخور” يا “آستين دست را بالا بزن” يا “ساکت باش” همه احکام عقل عملی اند و هر کدام در وضع و حال و بافت خاصی کارآمد است و در ساير شرايط کارآمدی ندارد.

    ب – همچنين قرائتی از دين که با حقوق بشر سازگار است بايد بپذيرد که اسلام، و اساساً هر دينی، به مراتب بيش از آنکه به اعمال ظاهری اهميت بدهد دغدغه باطن و درون را دارد و بنابراين تفسير درست از قرآن (و روايات) تفسير عرفانی (يا به تعبير بهتر، سير و سلوکی) است، نه تفسير فقهی. در تفسير فقهی، همه اهتمام ها معطوف به اين است که اعمال ظاهری و بدنی چگونه باشد يا نباشد تا با ضوابط و معيارهای شريعت سازگارافتند. گويا تمام هويت انسان و ارزش آن هويت در اعمال جسمانی و درست و نادرست اين اعمال منحصر است. و حال آنکه پيامبر اسلام يگانه هدف بعثت خود را تتميم مکارم خلق و خوی انسان ها دانسته است (انما بعثت لاتمم مکارم الاخلاق) (ميدانيم که در زبان عربی کلاسيک، “اخلاق” جمع “خلق” و به معنای character روانشناختی است، يعنی منش درونی انسانی). بنابراين، برخلاف رأی فقها و فقه زدگان، نبايد برای صورت و ظاهر اعمال ارزش و اهميت و ثبات قائل شد، بلکه بايد بر وفق مشرب عارفان و اهل سير و سلوک، هر عملی را بر مبنای ميزان تأثير مثبتی که بر منش دورنی انسان دارد ارزيابی کرد. تا وقتی که عمل بدنی و ظاهری، به تتميم مکارم اخلاقی ياری می رساند بايد به آن ادامه داد، و وقتی که اين ياری از ميان برخاست جمود بر آن عمل خلاف خرد و نقض غرض است. جمود بر اعمال ظاهری به ثبات احکام می انجامد و ثبات احکام، حقوق بشری امروزين را نقض می کند.

    رجوع منصفانه به قرآن نيز نشان می دهد که از منظر قرآنی باطن انسان به مراتب مهمتر از ظاهر اعمال اوست. به اين نمونه های قرآنی که اندکی از بسيارند توجه کنيد: نماز را به پای دار، زيرا نماز از زشتی و ناپاکی باز می دارد و ياد خدا از نماز هم بزرگتر است(عنکبوت،۴۵) (نماز که عملی ظاهری است برای خاطر دوری از زشتی و ناپاکی مورد امر واقع می شود، و از آن مهمتر ياد خدا، که امری درونی و باطنی است، از نماز مهمتر تلقی می شود)، به اين جهت روزه بر شما واجب شده است که اميد می رود پرواپيشه شويد(بقره، ۱۸۳)؛ هرگز گوشت ها و خون های قربانی ها به خدا نمی رسد اما پرواپيشگی شما به ساحت او می رسد(حج،۳۷)؛ تا شما را بيازمايد که کدامتان کار بهتر می کنيد(هود، ۷) ( نه کار بيشتر که به کميت مربوط می شود و ظاهرگرايانه است). قرآن حتی به کميت انفاق هيچ اهميتی نمی دهد (که مقتضای نگرش ظاهرگرايانه اهميت دادن به آن است)، بلکه اهميت انفاق را به اين می داند که از چيزهايی که دوست می داريم انفاق کنيم تا تطهير درونی شده باشيم؛ به نيکی نخواهيد رسيد مگر اينکه از آنچه دوست داريد ببخشيد(آل عمران،۹۲)

    ج – قرائتی از دين که با حقوق بشر سازگار است بايد بپذيرد که اسلام اعمال ظاهری را نيز به دو دسته بزرگ تقسيم می کند: اعمال شعائری و مناسکی (ritual) و اعمال اخلاقی (moral). و از اين ميان به دسته دوم اهميت بسيار بيشتری می دهد. حدود و قصاص و ديات که بيشترين مخالفت و تضاد را با حقوق بشر امروزين دارند از اعمال شعائری و مناسکی اند. اگر اعمال و مناسک را در بستر اخلاقی مناسب قرار دهيم خواهيم ديد که بسيار تلطيف می شوند. اما هروقت که صورت خشونت آميز به خود می گيرند بايد حکم کنيم که از بستر اخلاقی خود جدا شده اند.برای مثال، درست است که قصاص عملی خشونت آميز است و قرآن آن را جائز دانسته است، اما در عين حال، قرآن صريحاً تذکر می دهد که اگر عفو کنيد (و قصاص نکنيد) بهتر است. اگر کسی اعمال اخلاقی، مانند عفو و بخشايش، را در قرآن بجد بگيرد،در عين آنکه ممکن است که خود را صاحب حق قصاص بداند، اما از اعمال اين حق صرف نظر می کند: آشتی بهتراست(نساء،۱۲۸. در مورد امور خانوادگی). در آيات بقره،۲۳۷ و نساء،۱۴۹ و تغابن، ۱۴ تأکيد می شود که از ظلم هايی که ديگران در حق شما کرده اند صرف نظر کنيد و در گذريد.

    هفتم. چه مؤلفه هايی از اسلام به حقوق بشر کمک می کنند؟

    قبل از جوابگويی به اين سوال، توجه به ۳ نکته اهميت بسيار دارد:

    الف- بسياری از مؤلفه هايی که در اسلام به حقوق بشر کمک می کنند اختصاص به اسلام ندارند و در ساير اديان و مذاهب نيز وجود دارند. اگر سخن را به مؤلفه هايی که به اسلام اختصاص دارند منحصر کنيم چيز چندانی پيدا نخواهيم کرد. البته چون اين مؤلفه ها علاوه بر اديان ديگر، در اسلام نيز يافت می شود، می توان آنها را به اسلام نيز نسبت داد.

    ب- بسياری از مؤلفه هايی که به تحقق و تضمين حقوق بشر کمک می کنند در اصل از دل اديان و مذهب برآمده اند، اما امروزه چندان در فرهنگ جديد جذب و حل شده اند که بسياری افراد ريشه های دينی آنها را از ياد برده اند. مثلاً مفهوم “برادری همه انسان ها” که در انقلاب فرانسه نقش مهمی ايفا کرد در اصل مفهومی دينی است: اگر انسان ها را فرزندان خدای واحدی ندانيم چگونه می توانيم آنها را با يکديگر برادر( و خواهر) بدانيم؟

    ج – همچنين اسلام (و بسياری از اديان ديگر) عناصری وجود دارد که به تحقق و تضمين حقوق بشر ياری مؤثری می رساند. مايلم در اينجا به فهرست کوتاهی از اين قبيل عناصر مساعد با حقوق بشر به دست دهم:

    ۱- اسلام بر عدالت تأکيد بسيار دارد: آيات شوری،۱۵؛ نساء،۳ و ۱۳۵؛ مائده،۸؛ انعام،۱۵۲؛ بقره، ۲۸۲؛ مائده ،۹۵ و ۱۰۶؛ طلاق،۲؛ نساء ۵۸:نحل،۷۶ و ۹۰؛ هجرات،۹ تأکيد اسلام بر عدالت را نشان می دهند.

    ۲- اسلام بر رحمت تأکيد بسيار دارد: اولاً- اسلام بر “رحمت الهی” بسيار تأکيد می ورزد، و قرآن به مؤمنان می آموزد که خدا رحمت را بر خود واجب ساخته است (انعام،۱۲ و ۵۴). در مهمترين ذکراسلامی يعنی “بسم الله الرحمن الرحيم” دو صفتی که بلافاصله پس از ذکر نام الله برای خداوند برشمرده می شود “رحمن” و “رحيم” است. در بيش از ۳۲۰ موضع قرآن خدا به اين صفت متصف شده است. از سوی ديگر غايت حيات اسلامی تخلق به اخلاق الله يا تشبّه بالله است. يعنی مسلمان بايد بکوشد تا حدّ امکان خلق و خوی الهی بپذيرد. بنابراين، صاحب رحمت شدن از جمله غايات مهم زندگی معنوی يک مسلمان است. روشن است که انسان صاحب رحمت حقوق همنوعان خود را با وسواس پاس می دارد.

    ۳- در اسلام تنها چيزی که مايه برتری يک انسان برانسان ديگراست فضيلت تقوا است. البته صاحب تقوا شدن نيز آدمی را نزد خداوند گرامی تر می کند(ان اکرمکم عندالله اتقيکم)، نه آنکه پاره ای امتيازات حقوقی برای او فراهم آورد. اين امر می تواند به نوعی برابری گرايی (egalitarianism) حقوقی بينجامد.

    ۴- اسلام بر رعايت قراردادها تأکيد دارد، و هيچ گونه تخطی از پيمان را برنمی تابد.

    ۵- اسلام هرگز به چيزی بيش از معامله به مثل رضا نمی دهد. اگر کسی به ديگری ظلمی کرد آن ديگری هرگز حق ندارد سر سوزنی بيش از ظلمی که به او شده است مقابله کند. تازه در تعاليم اسلامی بدون استثنا عفو و بخشش بهتر از انتقام و تقاص جويی دانسته شده است.

    ۶- اسلام بر مسووليت فردی تأکيد دارد و بنابراين مطلقاً اجازه نمی دهد که کسی را به خاطر جنايتی که ديگری مرتکب شده است، مجازات کنند. در اسلام، هر کسی فقط کيفر کاری را می بييند که خود مرتکب شده است.

    ۷- اسلام شديداً با تروريسم مخالفت است. پيامبر اسلام فرموده است: لافتک فی الاسلام (در اسلام ترور جايی ندارد).

    ۸- اسلام به هيچ وجه اجازه کشتن غير نظاميان را نمی دهد.

  119. Салом бародарон. ин бародар табар то дина дар бораи танокузи куръон мегуфт аммо баъд аз ин ки маълум шуд худаш коидаи танокуза дуруст намедонад акнун дарси математика ба сар кард. Табарчони азизам худатро ин кадар азоб надех. аз хамун сомонае ки ту ин гапои масхарабозита гирифти дар хамончо чавобошам нависта шудаги.. инашам гуям ки он сайт сайти хамватанои Эронит.. ин хел душмани кати хеччо ба намераси.. ман хиёл кардам факат мантикат вайрона акнун дидам ки дарси риёзитам аз вай вайронтар будас.. мегуянд Эронихо математикашон хуб агар хаминхел бошад мардуми худомон бехтар будиян. касе аз бародарон агар хохад ки ин бародаро гапхояшонро аз кучо мегиран ва баъд барои мо накл мекунанд бояд ба ин сайт раванду бенан .http://www.quranology.com/barrasi/barrasi-aya.htm боз бар ту бародар насихат мекунам ки дар байни халк мегуянд ! доно будан хуб аст аммо худро донотар аз дигарон донистан бад аст” вассалом…

  120. Ҷойгоҳи “илм” дар ривоятҳои исломӣ
    Нигоҳ ба ҷойгоҳи вожаи “илм” дар ривоятҳо, аз он ҷо аҳамият дорад, ки Қуръон ҳазрати Муҳаммади Мустафо (Дуруди Худо бар ў ва хонадони покаш!)-ро ба унвони баёнкунандаи маорифи Қуръон муаррифӣ мекунад. “То ба мардум он чиро барои эшон фурў фиристода шудааст баён кунӣ”. Ба иборати рўшантар: Қуръон куллиёт арза мекунад, ва вазифаи Паёмбар (с) тафсили ин куллиёт аст.
    Ҳоло, бубинем вожаи “илм” дар ривоёт (ки ҳамон тафсили куллиёти Қуръон аст) аз чӣ ҷойгоҳе бархўрдор аст?
    1. Ислом барои омўхтани илму дониш ҳадду марзе қоил нест:
    Паёмбари акрам (с): “Манъи илм раво нест” (А-ҷомеъ ус-сағир, 2/193).
    2. Ислом илму донишро гумшудаи ҳар мўъмин медонад:
    Паёмбари акрам (с): “Дониш гумшудаи мўъмин аст; ҳар гоҳ сухане омўхт, сухани дигаре матлуби ў гардад” (Канзул-уммол, 1/143/28734).
    3. Ислом бароямон дастур медиҳад, ки бояд илму донишро ҳар куҷо буд, гарчи аз дасти кофар, фаро бигирем:
    Паёмбари акрам (с): “Илмро биҷўед ҳарчанд дар Чин бошад; зеро илмомўзӣ бар ҳар мусалмоне фарз аст…” (Шуабул-имон, 2/254/1663).
    4. Ислом илмомўзиро аз гаҳвора то гўр вазифаи мусалмон мешуморад:
    Паёмбари акрам (с): “Аз гаҳвора то гўр илм биёмўзед” (Тафсир ал-қуммӣ, 2/401).
    5. Ислом илмомўзиро ҳам барои мард фарз медонад ва ҳам барои зан дар ҳадди фарз будани намозу рўза:
    Паёмбари акрам (с): “Илмомўзӣ бар ҳар мусалмон чи мард ва чи зан фарзи айн аст” (Мишкот ул-анвор, 133).
    6. Ислом барои илмомўзӣ чунин вижагӣ қоил аст:
    Паёмбари акрам (с): “Илм биёмўз; зеро илм дўсти самимии мўъмин, ҳилму бурдборӣ вазири ў, ақл роҳнамои ў, амал сарпарасти ў, мадоро падари ў, мулоимат бародари ў ва сабру шикебоӣ фармондеҳи лашкари ўст” (Канзул-уммол, 10/144/28732).
    Хонанда таваҷҷўҳ дорад, ки дар тамомии ин маворид, вожаи “дониш” ба сурати мутлақ омада, ва ба ҳеҷ қайде (минҷумла қайди имон) муқайяд нест.
    Шабеҳи корбурди вожаи “дониш” дар Қуръон ба ҳамин сурат яъне ба сурати мутлақ низ, аз назари хонанда гузашт.
    Комёб бошед.

  121. Аҷиб он аст, ки Табар масалан дар бораи ин ки фақат олимон ва донишварон пас аз мутолеаи китоби ҳастӣ ба Худо имон ва сипас аз Ў хоҳанд тарсид, сухани хандаомезе зада. Мегўяд: “Яъне илму дониши ростин аз диди Аллох (Мухаммад) хатарнок аст. Чун танхо пас аз пайдоиши илму дониш буда, ки мардум дар оёти Аллох шакку тардид раво доштаанд ва куфр варзидаанд. Ин оя ба танхои исломро дар чойгохи ойини донишситез карор медихад”.
    Ин сухан чӣ рабте ба ин дорад, ки агар касе аз донишмандон, пас аз мутолеаи китоби ҳастӣ, пай ба офаридгор барад? Ин табиист, ки агар донишманде бедорзамир дар баробари ин ҳама низомот ва шигифтиҳои гетӣ қарор бигирад, ва ақли хеш довар қарор диҳад, ки оё маъқул аст ин ҳама назму тартиби ҳисобшуда бидуни назмбахши ҳакиму доное падид омада бошанд? Ва он гоҳ ин тааққул ва тафаккур ўро ба сўи Худо кашонад?
    Ин хеле табиист. Албатта назди касе ки замир дорад.
    Донишманди шаҳир William Paley мегўяд:
    “Табиат ҳамонанди як соат аст. Дар таҷзия ва таҳлили як соат, таносуби печидаи аҷзои он бо ҳадафаш, моро таҳти таъсир қарор медиҳад. Тамоми чархҳои он ба наҳве сохта шудаанд, ки бо ҳаракаташон замони саҳеҳро нишон медиҳад. Бо мулоҳизаи ин падида, мо ногузир ба ин натиҷа мерасем, ки ин соат созандае тадбиркор (intelligent) дошта, ки онро мутобиқи тарҳе ва барои таъмини ғояте дуруст кардааст. Агар ба табиат назар кунем, бе даранг ҳамон таносуби печидаи аҷзоъ бо ғоятҳо (intricate means-ends adaptation)-ро дармеёбем. Тамоми нишонаҳои тарҳу тадбире, ки дар соат вуҷуд дорад, дар ҷаҳони табиат ҳам мавҷуд аст; бо ин тафовут, ки тарҳу тадбири мавҷуд дар табиат чунон густарда ва бузург аст, ки қобили шумориш нест… Бинобар ин маъқул аст, ки натиҷа бигирем, ки олами табиат ҳам созандае тадбиркор ва ғоятманд (purposeful) дорад”. (William Paley, Natural Theology (Charlottesville, VA: Ibis Pub., 1986) chaps. 1 and 3).
    Комёб бошед.

  122. Сайидюнус, Китоби “Илоҳиёти табиъӣ”-и Вилям Пейли, ки дар қарни 18 зиндагӣ кардааст ва як мутафаккири масеҳи буд ва бо калисо бештар сару кор дошт, бо илм чи иртибот дорад?

    Зимнан, Чарлз Дарвин хам дар оғоз ин китобро дар замони донишчуияш хонда ва баъдан навиштааст, ки аввалхо ба он бовар дошт, вале ба тадрич андешахояш дигаргун шуд. Аммо ту дар карни 21 хануз хам ба у бовар дорӣ?

  123. Сайидюнус, холо биё хар чо илму дониш аст, ба чояш Куръонро мегузорем, бубинем чи мешавад:

    1. Ислом барои омўхтани илму дониш (Қуръон) ҳадду марзе қоил нест:
    Паёмбари акрам (с): “Манъи илм (Қуръон) раво нест” (А-ҷомеъ ус-сағир, 2/193).
    2. Ислом илму донишро (Қуръонро) гумшудаи ҳар мўъмин медонад:
    Паёмбари акрам (с): “Дониш (Қуръон) гумшудаи мўъмин аст; ҳар гоҳ сухане омўхт, сухани дигаре матлуби ў гардад” (Канзул-уммол, 1/143/28734).
    3. Ислом бароямон дастур медиҳад, ки бояд илму донишро ҳар куҷо буд, гарчи аз дасти кофар, фаро бигирем:
    Паёмбари акрам (с): “Илмро (Қуръон) биҷўед ҳарчанд дар Чин бошад; зеро илмомўзӣ (омузиши Қуръон) бар ҳар мусалмоне фарз аст…” (Шуабул-имон, 2/254/1663).
    4. Ислом илмомўзиро аз гаҳвора то гўр вазифаи мусалмон мешуморад:
    Паёмбари акрам (с): “Аз гаҳвора то гўр илм (Қуръон) биёмўзед” (Тафсир ал-қуммӣ, 2/401).
    5. Ислом илмомўзиро ҳам барои мард фарз медонад ва ҳам барои зан дар ҳадди фарз будани намозу рўза:
    Паёмбари акрам (с): “Илмомўзӣ (Қуръономузӣ) бар ҳар мусалмон чи мард ва чи зан фарзи айн аст” (Мишкот ул-анвор, 133).
    6. Ислом барои илмомўзӣ чунин вижагӣ қоил аст:
    Паёмбари акрам (с): “Илм (Қуръон) биёмўз; зеро илм дўсти самимии мўъмин, ҳилму бурдборӣ вазири ў, ақл роҳнамои ў, амал сарпарасти ў, мадоро падари ў, мулоимат бародари ў ва сабру шикебоӣ фармондеҳи лашкари ўст” (Канзул-уммол, 10/144/28732).

    Чи тур шуд?🙂

  124. Мухтарам Сайидюнус ва Табар!

    1.Чаро худо барои ислохи масъалахои никохи паёмбари худ оят мефиристаду ин расули дустдоштаи худро аз писаре, ки тавонад кори уро дар рохи ривочу пахн кардани ислом давом дихад, махрум кардааст?
    Паёмбар 9 зани никохи ва бисёр канизакхои зиёди гайриникохи дошту чаро як зани у таваллуд мекард?
    Бо яке аз хизматгори мард гум шудани ин зан магар гувохи намедихад, ки генхои паёмбар кобили бачасози набуданд?

    2. Чаро сига кардани зан дар мазхаби шиа хасту дар мазхаби ханафи нест?
    Оё рост аст, ки сига, ки баъзан барои як руз баста мешавад, як намуди расми кардани фохишагигист?
    Оё дар баёни помирихои исмоили сига мушохида мешавад?

    3. Чаро паёмбар ба чониби шоирон санги хакорат мепартофт? Оё дар Куръон низ чунин аст?

    Матнхои шоирони араб нисбат ба матни Куръон шоиронотар ва хушохангтар буданд. Агар оятхо эчоди Худо бошанд, тибки мантик волотар аз сухани шоирон мебуданд. Сабаб ин буд ё дигар?

  125. Фаромарз,
    Гадамер, донишманд ва файласуфи шаҳир, баҳсе дорад дар робита бо кайфият ва чигунагии таомули мардумон бо матн (ҳар матне). Мегўяд: Бархе, ки иддаои илму маърифат доранд ва ҷуз хештан дигаронро нофаҳм меангоранд, дар воқеъ худ чунинанд, ки дар чашмон айнак гузошта ва ҳар матнеро ки бо он мувоҷеҳ мешаванд, ба ҳамон ранге ки айнакашон нишон медиҳад, мебинанд, ва он гоҳ ҳар касе бар эшон эътироз кунад, ки Ҷаноб, масъала чунон нест, ки шумо мепиндоред. Дар посух мегўянд: Ҳамон аст, ки ман мебинам ва ҳамон аст, ки ман мефаҳмам. Сипас Гадамер мегўяд: Ҳаққо ки бехирадтар аз эшон касе пайдо намешавад.
    Ҳоло, шумо дар ин номаи ахир, нишон додед, ки яке аз мисдоқҳои боризи чунин афродед. Чаро?
    Посух он ки шумо (ва амсоли шумо мисли Табар) аз аввал чун биноро бар он гузоштаед, ки “Қуръон” набояд бо “илм” созгорӣ дошта бошад, ва ба иборати дигар: айнаки шумо чун аз оғоз “Қуръон”-ро мутаноқиз бо “дониш” нишон медод, ҳоло вақте касе аз матни Қуръону ривоёт (ки тафсили куллиёти Қуръон аст) бароятон далел биёварад, ки Ҷаноб, масъала чунин нест, ки шумо мепиндоред, балки худи Қуръон чунин мегўяду чунон, ва ривоёт назараш перомуни илм ин асту он, дигар, бароятон роҳе намемонад ҷуз ин ки биёед ва дар баробари вожаи “дониш” дар дохили қавс калимаи “Қуръон”-ро бигузоред, ва ба хонанда таҳмил кунед, ки Бародар, ман ва ё ин айнаки ман намегузорад, чунон бинам, ки Қуръону ривоёт мегўяд, бинобар ин ту ҳам, эй хонанда, мисли ман ва ё ба воситаи айнаки ман ба Қуръону ислом нигоҳ кунӣ!
    Ҳаққо, ки ба қавли Гадамер, “бехирадтар аз эшон касе пайдо намешавад”.
    Комёб бошед.

  126. Фаромарз,
    Дониста бошед, ки иртиботи William Paley бо баҳси мавриди назар он аст, ки ў – чунон ки дар пешгуфтори ҳамин китобаш (Natural Theology) тасреҳ мекунад – донишманде буда, ки дар оғоз боваре ба офаридгор ва ба қавли худаш имоне ба метафизик надошта, ва он гоҳ мутолеаи амиқаш дар “китоби ҳастӣ” боис мешавад рў ба Худо биёварад.
    Комёб бошед.

  127. Истаравшании мухтарам,
    Шарху тавзеххои шумо аз осори Сино хакикатан оли хастанд. Хусусан дар тавзехи истидлоли Сино рочеъ ба пайгомбари, ки аз чихати эхтиёчи инсонхо ба конун онро баён мекунад, хеле ширин ва оли мебошанд. Ман худам ба унвони як Синошинос, дар атрофи хамин мавзуъ як маколае ба забони булгори навишта будам. Дар шарххои китобхои Сино, як шархе ба монанди ин шархи шумо пайдо накарда будам. Хатто Хаким Насируддин Туси хам хеле кам онро шарху тавзех додааст.
    Дар бораи ин бахсу мунозирахое ки шумо бо Табар ва Фаромарз менамоед, мехохам андешаи худамро баён кунам. Ман такрибан хаммаашро аз назар гузарондам. Катъи назар аз бахсхои шумо, ки хакикатан фоиданок хастанд, вале ба назар мерасад, ки шумо бехуда вакти тиллоии худро барои чавоб додан ба онхо мегузаронед. Агар як инсони бохирад номахои онхоро хонад, хеле хуб мефахмад, ки проблемаи онхо дар «хирад» ё «фалсафа» ё «Ибни Сино» нест. Онхо дар баъзе мавзуъхо суханони шуморо ё намефахманд ё аз нукта назари илми ба онхо нигох намекунанд. Медонед проблемаи онхо дар чист? Хонандаи номахояшон инро хуб мефахмад.
    Проблемаи онхо дар аввал ин аст, ки факат худашонро доно ва дигар хамаро нодон гумон мекунанд. Дар хакикат ба истилохи мантикихо дар як нодонии мураккаб гирифтор хастанд. Хакикатан ин гуфтаи шоир дар бораи онхо мебошад:
    Он кас ки надонад ва бидонад ки надонад,
    Лангон хараки хеш ба максад бирасонад.
    Он кас ки надонад ва надонад ки надонад,
    Дар чахли мураккаб абадуддахр бимонад.
    Баъд, проблемаи дуввуми онхо он аст, ки як назари бад ва ба гоят душманона ба арабхо доранд. Хатто агар ба дини ислом хамла мекунанд, ба хотири ин аст, ки ба дасти арабхо омадааст. Ин душмани ва адовати ба гоят шадид, сабаб мешавад, ки ба хеч як аз далелу бурхонхои шумо таваччух накунанд. Агар худи Пайгомбар Мухаммад омада муъчиза кунад хам ба у бовар хосил намекунанд.
    Ин душмани, худаш як навъ бемории равони аст. Инхо бояд на дар сари бахс, балки дар бемористон муолича шаванд. Бовар намоед, ки ман муболига намекунам.
    Шумо бинед магар инсоне ки акли солим дорад ин суханонро мезанад?
    ///Дар вокеъ, Мухаммад пас аз дидани бадани нимабарахнаи Зайнаб, ки дар макоми духтараш буд, гирифтори эхсосоти хайвонии шахвонй шуд ва писархондааш Зайд мачбур буд занашро талок дихад, то падархондааш ормоне дар дил надошта бошад///
    ///Холо метавонй ба шири шутурхуронату сусморхуронат то поёни умр таъзим кунй///
    ///Арабхо бачабозиро бо худ ба Эрон оварда онро ба нормаи ахлоки табдил додаанд///
    ///Чун ба Мухаммад ва паёми ахриманиаш иноят намекунанд. Хеч паёми мазхабие ба андозаи омузахои Куръон аблахона ва шайтонй нест///
    ///Куръон ба ростй Оёти Ахриманист ва чизе ба чуз шикаму зери шикам дар он наметавон ёфт, албатта, бо микдори зиёди хуну хунрезй///
    ///Парвардигор хам, ки шояд вакти сархори надошта бошад, барои халли масоили инсон ва барои рахнамоии у, ки хирадашро дигар аз даст додааст, якеро аз миёни инсонхо ба унвони паёмбар интисоб мекунад, то халифа ва сафир ва вазири у дар замин бошад///
    ///Аммо боз хам Худо ба иштибохи худ танхо замоне пай мебарад, ки тачруба мекунад. (Худо ҳам эмпирисист будааст!)///
    ///Ба ин далел аз миёни кавме ваҳшӣ ва дагал ва факир ва сахтчон ва пурру ва мустабидд раиси кабилаеро (фикр накунед колхозеро) ба паямбари мегуморад ва дасти онҳо ҳам шамшер медиҳад ва мефармояд, ки хар ки бо шумо нест ва ҳамбовари шумо нест, ба ҳар василаи мумкин генотсид кунед///
    ///Газолии гучастаку малъун///
    Ва садхо мисолхои дигар, ки ниёзе нест ба хамаи онхо ишора кунам.
    Магар гуяндагони ин хел суханонро метавон лоики бахсу мунозира кардан донист?
    Ин хел нигохи душманона ба як миллат хар касе ки бошад хакикатан бемории равони аст. Мисли Гитлери нажодпараст, ки нажодпарастияш чашмонашро кур сохта буданд ва ё мисли апартеитхо дар ЮАР.
    Барои хамин, ман барои шумо як пешниход дорам. Шумо ба сайти мо, ки одамони хакикатан бохирад ва аз тамоми чахон дар форумхои (фалсафии) мо иштирок мекунанд, аъзо шавед. Ман худам агар имконият буд шуморо расман даъват мекунам. Ман ният дорам файласуфхои точикро рузе дар як чо гирди хам чамъ кунам. Мо ба шумо ниёз дорем. Сино бояд имруз бештар барои аврупоихо ошно карда шавад. Сайти мо ин аст: http://www.philosophybulgaria.org/
    Истаравшании мухтарам, агар имконият дошта бошад номери телефонатонро бароям нависед, ман суханони хусуси бо шумо дорам. Адреси ман: kamolov@nextmail.ru
    Илтимос, вакти гаронкимати худро бо беморхои равони бехуда сарф накунед.
    Ба умеди пирузии аклу хирад бар куриву нобинои!
    Равшан Камолов

  128. Сайидюнус,

    Ин гуна донишмандон дар таърих зиёд будаанд, ки аввал атеист ва баъд теист шудаанд ва баракс боз теистҳо ё рӯҳониён бедин шудаанд.

    Аммо инҳо ҳеч кадом иидаъоҳои шумо ва тарафдоронат дар бораи ин ки ваҳй, паямбарӣ, китоби осмонӣ ва ғайра “собит” шудаанд ва “ҳақиқати илмӣ” мебошанд, таъйди намекунад.

    Ин боварҳо ҳамчунон дар сатҳи бовар ва эътиқоди динӣ боқӣ мемонанд.

  129. Фаромарз,
    Шоҳид овардани ин ҷониб сухани ин донишмандро, на ба хотири ин аст, ки далеле бар ҳаққонияти нубувват оварда бошам (зеро бар ҳаққонияти нубувват, далоили кофӣ аз ақл барои ҳар бедорзамире ёдовар гардид), балки дақиқан ҳамин матлаберо, ки шумо гуфтед, ҳадаф қарор додаам. Табар гуфта буд, ки «дониш»-е, ки мунҷар ба бовар шавад, дониш нест. Ҳарчанд ин сухан, як сухани номаъқуле беш нест, вале бо овардани ин мисол, мехостам собит кунам, ки на, чунин нест, ки шумо мепиндоред, балки мо (айни сухани шуморо меоварам) «Ин гуна донишмандон дар таърих зиёд будаанд, ки аввал атеист ва баъд теист шудаанд ва баракс боз теистҳо ё рӯҳониён бедин шудаанд».
    Пас, лузуман, чунин нест, ки ҳар «дониш»-е, муқайяд ба бединӣ бошад, ва ҳамчунин билъакс, ҳар «дониш»-е муқайяд ба диндорӣ, балки дар мавориде, тамошои саҳнаи гетӣ ва шигифтиҳои он, бархе аз донишмандонро ба сўи имон ва бовар ба офаридгор мекашонад, ва ҳамчунин дар мавориде ҳам, кучактарин ишколе, бархе донишмандонро аз диндорӣ ба бединӣ мебарад.
    Ҳадафи ин ҷониб танҳо ҳамин асту бас.
    Комёб бошед.

  130. Сайидюнус,

    Албатта боз мегуям, ки ин гуна маворид дар таърих зиёд буда ва масалан дар ҳамин Тоҷикистон бархе коммунистони суп-сурх ҳоло исломистони сип-сабз шудаанд. Шояд худат ҳам яке аз ҳамонҳо бошӣ, ки медонад?

    Вале вакте, ки як донишманд илмро канор мегузорад ва ба дин рӯй меорад, агар бо ин вуҷуд, дар китобҳояш ё таҳқиқоташ меъёрҳои илми, яъне бетарафӣ, воқеъиятгӯйӣ, дақиқнависиро риъоят кунад хуб, вале агар навиштаҳои ӯ саршор аз боварҳои маҳзабии вай бошад, кутуб ва осори вай дигар илмӣ нестанд.

    Маълум аст, ки дар чунин мавориде дар мароҷеъи илмӣ гоҳо ба рӯзгори шахсиятҳо низ ишора мекунанд, то нишон диҳанд, ки манбаъ (агар осори онҳо ба унвони манбаъ қарор гирифта бошад) то чи ҳадд метавонад муътабар бошад ва дар кадом марҳила аз умраш навишта шудааст.

    Масалан дар мавриди Сино ҳам гоҳо ишора мекунанд, ки вай дар поёни умр батадриҷ аз Афлотуниҳо фосила гирифт ва китобе навишт дар бораи фалсафаи машриқ, ки ишора ба гаройишҳои тозаи ӯ мекард.

  131. Фаромарз,
    Мушкили шумо ҳамон тавре ки пештар ҳам гуфта будам, ин аст, ки шумо бо як пешфарзи хоссе вориди баррасии мавзўъ мешавед. Ва ба иборати дигар: бо як айнаки хоссе ба масоил нигоҳ мекунед. Ва он пешфарз ин аст: “Рўй овардан ба дин, яъне канор задани дониш”. Ин як пешфарзе аст, ки худ ниёз ба исбот дорад. Ва шумо ва амсоли шумо низ чашббаста онро пазируфтааед. Ва ин ҷониб итминони комил дорам, ки ҳеҷ далеле ҳам (гар чи як то) бар ин муддао надоред.
    Агар имрўз миёни фалосифаи исломӣ бо бархе аз фалосифаи секулори ғарбӣ ва ё ғарбзадаҳо (ки чашбаста гуфтори ғарбиёнро мепазиранд) ҷанҷол ҳаст, рўи ин нест, ки исломиҳо диндор, ва онон бедин ва ё худонобовар бошанд, балки ҷанҷол сари чизҳое дигар аст. Вагарна ағлаби онон ҳам имонгаро ҳастанд, бо ин тафовут ки мегўянд: “дин гилеме дорад, ва набояд пояшро фаротар аз он гилем гузорад”. Ба иборати дигар, ҷанҷол сари “густараи дин” аст, ки то куҷо ва то чӣ ҳад, ҳаққи сухан ё дахолат дар умурро дорад.
    Масалан, ҳамин ҷаноби Энштейн, ки донишмантар аз он дар қарни 20 суроғ надорем, як инсони комилан имонгаро ва динбовар буд, мунтаҳо динаш, он дине, ки марсум дар калисо аст набуд, балки як нигарише хосс ба дин дошт. Вагарна ҳатто як калом ҳам аз ҷониби ў дар мавриди инкори Худо ё масъалаи паёмбарӣ шунида нашудааст. Балки баръакс дар таъйиди вуҷудт офаридгор аз ў сухане фаровон дорем. Агар бихоҳед даҳҳо шоҳид аз суханонаш меоварам.
    Ва ё ҳатто ҷаноби Дарвин, як инсони динбовар буд, вале дидгоҳаш бо арбоби калисо фарқ дошт. Масалан, ў мўътақид ба таслим дар баробари “мутуни динӣ” набуд. Мегуфт: Ҳамаи ин мутун, мутобиқ бо додаҳои маърифатии замони Исои Марям (а) аст. Набояд ба зоҳири ин мутун пойбанд бошем, балки лозим аст ба гавҳари он пай барем. Мўътақид буд, ки Худо ҳам агар бо Исо (а) сухан гуфта ва ба ў ваҳй фиристода, мутобиқи ҷаҳонбинии ҳамон аср бо ў сухан гуфта. Агар бихоҳед суханони ўро ҳам шоҳид меоварам.
    Бинобар ин, боре дигар аз шумо хоҳиш мешавад, дар довариҳо некў тафаккур кунед, саросема нашавед, масаъала чунин нест, ки иддао мекунед.
    Ва аммо дар робита бо яке дигар аз довариҳои аҷулонаи шумо. Шумо иддао доред, ки шояд ин ҷониб пештар суп-сурх коммунист будаам. Худоро шукр, на танҳо худам, балки дар ҳафт пушту пешам ҳам як нафар коммунист пайдо намекунед. Аз ин лиҳоз, хотиратон ҷамъ. Хонаводаи мо дар шаҳри Истаравшан (Уротеппаи собиқ), як хонаводаи комилан маъруфу шинохташуда ҳастанд. На ин ки коммунисте дар хонаводаи мо пайдо кунед, балки аҷдоди ин ҷониб даҳҳо сол бо болшевикҳо мубориза карда, ва даҳҳо сол дар бадрақа дар Сибир ба сар бурдаанд то замони Маленков.
    Комёб бошед.

  132. In xelehem muhimast ki mo darborai din suhbat dorem baroi onki be din zistan inson nametavonad. Lekin charo agar dini musulmon inkadar buzurg hast dunioi mo dar dasti juhuton. Charo misli juhuton hamroh shuda milati tojik xudashro zinda dorad. Man bovari doramki agar dar solhoyi oyanda mo hamroh nashavem ba misli yahudon mo yak ba yak murda tagi xok memonem va milati tojik bo hamin gum meshavad. Savoli asosi man on hast ki charo milati mo nametavoned misli Yahudon buzurg shavad? Charo yahudon in kadar buzurg hastand Lekin xeliham kam hastand.

    Long live Tajikistan,
    Long live Tajiks

  133. Мухтарам Равшан Камолов!

    Дар хама маврид расули худо айб надошт:
    1) Вакте ки келинаш Зайнаб вакти таншуии худ дарро боз монд, ки паёмбар тани лучи уро бубинад. Ин чо таъна ба паёмбар набояд зад, гарчанде у ба хонаи келинаш бе так-таки дар ворид шуд. Ин чо шайтонгарии Зайнаб низ хаст.
    2) Мавриде, ки паёмбар ба сар задании хафтсад марди дар чанг асир афтода фармон дод, он зани зеботарини яке аз асиронро барои ба худ гирифтан накардааст. Дар ислом асиронро намекушанд. Паёмбар ягон нияти дигар надошт ба гайри мусулмон кардани он зан. Вале чунин иттифок афтод, ки ин ходиса ба дахони мардуми гайбаткунанда сакичи бомазза шуд. Ба ин сабаб дар ислом дар бисёр маврид гайбаткунандахо сахт сарзаниш шудаанд. Боз мегуянд, ки расули худо корвонхоро горат мекард. Магар болшевикон дар замони подшохи бо сарварии Сталин бонкхоро намезаданд? Сталин ягон сум ба худ нагирифта хамаро ба хизб медод. Аммо расули худо Сталин набуд, ки уро хизб назорат кунад. Расул гулом хам мекарду барои харчи хонаводааш сарват низ мегириф. Сталин хануз подшох набуд, аммо расул подшох буд.
    Бубинед, ки дар хама маврид Мухаммад аз Сталин болотар меистад.

  134. Камолови муҳтарам,

    Шумо менависед:

    //////Баъд, проблемаи дуввуми онхо он аст, ки як назари бад ва ба гоят душманона ба арабхо доранд. Хатто агар ба дини ислом хамла мекунанд, ба хотири ин аст, ки ба дасти арабхо омадааст. Ин душмани ва адовати ба гоят шадид, сабаб мешавад, ки ба хеч як аз далелу бурхонхои шумо таваччух накунанд. Агар худи Пайгомбар Мухаммад омада муъчиза кунад хам ба у бовар хосил намекунанд.////

    Аввалан ман ҳеч гуна душманӣ ба аъроб надорам, ва дарвоқеъ ба нависандагону рӯшанфикрон ва файласуфони араб, эҳтиром дорам. Мо аз аъроб танҳо дин нагирифтем, ки бисёр чизҳои хуб ҳам гирифтем.

    Масалан шеъри порсии мо хеле аз шеъри араб (бахусус шеъри даврони ҷоҳилия) таъсир пазируфта ва масалан ба гуфтаи адабшиносон, маъонию мабонии зиёде дар ғазалиёти Саъдӣ баёнгари таъсироте аз Мутанаббист. Осори дигари классикони мо низ аз адабиёти араб баҳра гирифтааст.

    Ҳамчунин бахши аъзаме аз вожагони забони форсӣ иборат аз иқтибосоти арабӣ ҳастанд. Албатта ин вожаҳо дигар ҳувияти худро аз даст дода ва вожаҳои форсӣ шудаанд (тибқи назарияи Чомски, ки мегуяд вакте як калима аз марзи як забон ба дигараш убур мекунад, дигар моли ҳамон забон аст) . Албатта бояд гуфт, ки баъзе аз вожаҳои арабӣ гарчи забони форсиро зебо кардаанд, вале дарвоқеъ баъзеи диар забонро хашинтар ва дағалтар кардаанд. дар ин ҷойи шакк нест.

    Дигар, ин ки омезиши фарҳанги араб бо фарҳангу забонҳои эронӣ, танҳо маҳсули ҳамлаи араб ва таҳоҷуми исломӣ нест. Дар замони Сосониён ва пеш аз он аъроб ҳамеша таҳти нуфузи Эрон буданд ва бисёре аз вижагиҳои фарҳангии Эрон дар онҳо роиҷ шуда ва мо ҳам аз онон асар пазируфтаем, чи аз назари забонӣ ва чи фарҳангӣ. Масалан бисёре аз мафоҳими мусиқии арабӣ мафоҳими паҳлавӣ ё форсӣ ҳастанд ва баракс мафоҳими шеъри порсӣ баргирифта аз забони арабӣ ҳастанд.

    Дар забони паҳлавӣ низ калимот ва навиштаҳои оромӣ, ки низ забоне сомист, зиёд аст ва баракс дар забонҳои сомӣ калимоту истилоҳоти форсӣ ё порсии бостон зиёд аст.

    Ҳоло интиқодоти мо на ба миллати араб, ки ба дини ислом марбут аст ва агар ҷо-ҷое ба араб ё арабияти он ишора шуда, манзур ҳамон арабҳои даврони пайдоиши ислом аст, ки дарвоқеъ хунхор, бехирад ва аблаҳ ва мардумозор буданд ва дар ин ҷои тардиде нест. Ва ин табиъист, ки вакте дар бораи ислом суҳбат мешавад, номи араб ҳам дар баҳсҳо матраҳ мешавад ва инҳо лузуман ба маънии нажодпарастӣ нест.

    Албата далели шумо дар бораи нажодпарастии инҷониб ин аст:

    ///Ба ин далел аз миёни кавме ваҳшӣ ва дагал ва факир ва сахтчон ва пурру ва мустабидд раиси кабилаеро (фикр накунед колхозеро) ба паямбари мегуморад ва дасти онҳо ҳам шамшер медиҳад ва мефармояд, ки хар ки бо шумо нест ва ҳамбовари шумо нест, ба ҳар василаи мумкин генотсид кунед///

    Вале бубинед, инҷо ишора ман ба худи ривоёти қуръонӣ ё мусалмонӣ дар бораи ин аст, ки “Худованд паямбарро мазҳ аз миёни мардуме интихоб кардааст, ки пасттарину ҷоҳилтарини мардумон ҳастанд.” Ишораи ман ба ҳамин ривоятҳост, ки уламои исломӣ ҳамвора ба он таъкид мекунанд, на ин ки ман худам арабҳоро чунин хитоб мекунам.

    Аз назари ман, албатта як араби доно ва фарҳехта аз ҳаммиллатони манқурт, монанди бархе бехирадон дар ин форум, беҳтар аст.

    Аз инҳо, ки бигзарем, шумо, ки худро як таҳсилкардаи донишгоҳ медонед, ва аз Сайидюнус ҳимоят мекунед, пурсише дорам:

    Оё Шумо бо такия ба омӯхтаҳои худ бовар доред, ки ваҳй ва паямбарӣ ва китоби осмонӣ ва ғайра… ҳақиқатҳои собитшудаи илмӣ ҳастанд?

  135. Мухтарам иштирокчиён, агар максад факат бахси беасос бошад пас боз10 000 сол бахс кунед ЯГОН натиче намеояд.
    Зеро ин бахсхо аз даврони пайдиши ин динхо Аз даврони хазрати Нух(А) ва Иброхими халил
    байни тарафдорони ТАВХИД ва мухолифини он давом доранд.
    Пешниход дорам ба чаноби Мухиддини Кабири,ки олиму донишмандони харду чонибро дар маркази “Диалог”-ашон чамъ кунему , акъидахои хамдигарро дар ин боб бишнавем ва поосухи бисьёр саволхоямонро бигирем.
    Ман интизори чавобатон. kawsar_1973@YAHOO.COM
    кунем , аз тарафи аксарияти исломй (

  136. табару фаромарзу и их стронникам:

    В основе понимания Ислама лежит осознание универсальности и всеобъемлемости этой религии. Одной из главных причин ошибочного понимания является неправильное обращение с источниками Ислама, определившими его характер и особенности — Кораном и сунной. Проблема заключается не в знании текстов, а в их правильном понимании.

    Коран — это Слово Божье, непосредственно ниспосланное всему человечеству через посланника Мухаммада (мир ему и благословение). Коран не является ни словами ангела Джибрила, ни словами Пророка —
    это прямая несотворенная речь Всевышнего Аллаха.

    Коран неизменен и не может быть изменен, потому что Cам Аллах обещал его сохранение: «Воистину, Мы ниспослали Напоминание, и Мы оберегаем его» (Коран, 15:9).

  137. Самир,

    Хама дар нихоят фахмиданд, ки ислом динест барои арабхо (ва он хам арабхои Уммалкуро ва перомуни он, ба гуфтаи Аллох) ва Куръон китобест дар бораи занхои Мухаммад ва ниёзхои шикаму зери шиками у бо чандин чувол харфи муфти дигар, ки аз дониш безор аст ва донишро шайтонй медонад. Дигар ниёзе нест чрандпаронй кунй. Он хам ба забони бегона. Холо дигар бирав паи корат, додар.

  138. Ин хам хости Парвардигор буд, ки бахс ба охир расид. Лекин ин халки бечора кай ба ободихо мерасида бошад. Хости Парвардигор ба каера, ки бошад.

  139. 1. Табар , хакки аз номи ХАММА гуфтанро надоред.
    2. Пахншавии дини ислом дар руй олам ва дар миллатхои гуногун айён аст ба ХАММА инсонхо (ба гайр аз Шумо).
    3,Тахкири пайгамбарон ва дини дигар ,бори дигар нишонаи чохилият ва окибмонии Шумо.
    (худ нагуфтед:- агар далел набошад ба тахкир мегузаранд).
    4. Аз худ наравед- хакки ронданро хеч кас надорад , хусусан ким кадом Тарсак ки худро Табар
    меномад . Ва хуб дар ёд гиред мо харгиз бародар намешавем. Зеро дастур ба хар як мусалмон аз Куръону Суннат аст ,ки : бо мушрику кофир на дусти куну на бародараш гир.

    харгиз кофарон ва мушрикон ба мо

  140. Самир менависад:

    /////Ва хуб дар ёд гиред мо харгиз бародар намешавем. Зеро дастур ба хар як мусалмон аз Куръону Суннат аст ,ки : бо мушрику кофир на дусти куну на бародараш гир. /////

    Ҳоло дорем ба асли масала наздик мешавем. Бен Лоден ва Мулло Умар ва дигар теруристон дақиқан аз ҳамин дастурот пайравӣ кардаанд.

    Пас ин собит мекунад,онҳое, ки исломро дини сулҳу мусолимат медонанд, дарвоқеъ ғалат мекунанд.

  141. دروازه مسجد

    دروازه خانه ملا را دزدان دزديده بودند. ملا هم رفت دروازه مسجد را كند و به خانه آورد. پرسيدند: چرا چنين كردي؟ ملا گفت: دروازه خانه مرا دزد برده و خداوند اين دزد را ميشناسد. خداوند دزد را به من بسپارد و و دروازه خانه اش را پس بگيرد

    احمق تر از ملا
    :از ملا پرسيدند آيا احمق تر از خودت ديده ا، گفت بلي, يك روز نجاري را به خانه آوردم تا دروازه اي براي اتاقهايم بسازد. نجار متر با خود نداشت تا اندازه در را بگيرد، اين بود كه دو دست خود را به دو طرف دراز كرده و به اين وسيله اندازه در را معين كرد. او پس از اين كار به همان حالت از خانه خارج شد و در راه مراقب بود با كسي بر خورد نكرده و اندازه دستش به هم نخورد. او در حالي كه سرش را بالا گرفته و به زير پايش توجهي نداشت به طرف دكانش ميرفت كه اتفاقا به داخل چاهي كه در سر راهش قرار داشت افتاد. اما چاه عمق زيادي نداشت. مردم به اطراف چاه جمع شده و گفتند دستت را بالا بياور تا ترا از داخل چاه خارج كنيم. اما مرد نجار گفت: -دستم را نميتوانم بالا بياورم چون اندازه دروازه بهم ميخورد، ريشم را بگيريد

  142. Дар ин навиштаҳо хеле суханони куфромез аз Фаромарз ва баъзеи дигарон хондам. ман хеле ба бародарон ба хусус сайид Юнуси истарафшани хеле мутаассифам, ки ба Паёмбари Ислом дар ин навишторҳо ҳамла шуда ва Исломро дини терур муаррифи кардаанд, ба чои чавоби ба он суханони куфру дур аз мантиқи Ислом дар бораи суханони Синову Ғаззоли баҳсу суханпардози мекунанд!!!
    Хуб Сино ва Ғаззоли ҳар ду инсоне буданд ва мумкин аст хатоҳои фаровоне аз хуб ба чо гузошта бошанд ва касе бо хато кардан кофир намешавад магар ин ки мусалламоти Исломро бо огоҳи инкор кунад.
    ман коре ба ин надорам, ки шумо дар бораи чи баҳс мекунед фақат мехоҳам бигуям, ки аввал ба ин ишколоти куфромез, ки Исломро зери суол бурдаанд посух диҳед ва баъд ба он баҳсҳои чузъи бипардозед.

  143. Ба Худо касам ин ду Фаромарзу Табар беаклтаринанд агарчи каме савод доранд вале мисли Шайтон ки савод дошту камакли карда сабаби аз даргоху Аллох ронданаш шуд хастанд… Чи шумо мехохед гуед замину осмон созандае надорад агар ха пас у кист?????????? Агар ба Куръон бовар надоред пас чаро беморони рухи хануз аз хондани у шифо меёбанд????Кани равед Авесто хонед ягон Инсон шифо пайдо мекунад хестед ки хобед! Агар Куръон нодуруст буд пас чаро дигаргун намешавад ??????????? Оё шумо ягон сурат доред кани монед шаклхоятонро бубинем чи намуд хастед бовари надорам ки заррае зебои дошта бошед зеро газаби у бар шумост агр мард хастед суратхои аслии худатонро монед! Мисолхо барои хакикати Куръон ва Паёбару Ислом зиёданд аммо шумо сазовор нестед!!!!!!!!

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: