Дастури фаромӯшшуда ва сафирони фаромӯшшудаи Тоҷикистон

Хуб, бародарони қанд. Биёед, акнун аз масъалаҳои динй каме ба масъалаҳои дунявй рӯ оварем. Ба назари ман, дин бояд кори шахсй бошад ва нақши он дар ҷамъият танҳо тарафи маънавиётро дар бар гирад. Фақат биёед, баҳс накунем.

Ҳамин гуна баҳсҳо сабаб мешаванд, ки бисёр чизҳои дигар аз ёд меравад. Масалан, наздик ба 2 моҳ мешавад, Вазорати корҳои хориҷии Тоҷикистон як изҳорот доду баъд якбора сукут варзид. Пас аз суханони чооболй муҳтарам президент, ки гуфтанд, ягон сафир набояд аз 3 сол зиёд дар як кишвар кор кунад, вазорат хабар дод, ки ба зудй ва дар навбати аввал сафирони Тоҷикистонро дар Эрон, Туркия, Чин, Беларус ва Туркманистон иваз мекунад.

Дар ҳақиқат, баъзе сафирҳои Тоҷикистон 6-8 сол дар пойтахтҳои хориҷӣ кор карда, баъзеи онҳо бо мақомоти мухталифи он давлатҳо «дӯстию наздикии аз ҳад зиёд» пайдо мекунанд. Ва азбаски онҳо асосан бо бизнесс машғул шуда, танҳо дар вақтҳои холияшон кори сафоратро иҷро мекунанд, фоидаашон ба кишвар қариб ки намерасад. Шаҳрвандони кишвар номи баъзе сафиронро аслан намедонанд. Масалан, шумо Амирхон Сафаровро мешиносед, ки сафири Тоҷикистон дар кадом кишвар аст? Ман танҳо имрӯз фаҳмидам, ки вай сафир дар Беларус будааст. Як «Дӯстй Амиpхон» ном газвадафурӯш буд, ҳамон бошад, магар?

«Бизнесс» барои сафирон хатари фурӯхта шуданро ҳам дорад. Яке аз чунин сафиронро лақаби ҷосусияш «Амир» аст, шояд бисёр мехост, амири Тоҷикистон шавад.

Сафири Тоҷикистон дар Эрон Рамазон Мирзоев аз соли 2001 дар Теҳрон аст, ҳамсони ӯ дар Туркия Шӯҳрат Султонов аз соли 2003. Қозидавлат Қоимдодов — сафир дар Туркманистон «ҷавонтар» аст, аз соли 2005 мондааст. Ҳатман аз он ҷо истода, корҳои Бунёди Оғохонро ҳам пеш мебарад.

Вале чаро вазорат дам ба дарун зад? Ба эҳтимоли қавй аз ҷо беҷо кардани ин сафирони «вазнин» осон нест. Сафир Рашид Олимов барои он дар Амрикову Чин нигоҳ дошта мешавад, ки даъвои бузург дорад. Шӯрҳат Султонов ҳам беҳтар аст, дар Туркия бимонад, дар Тоҷикистон метавонад, даъвои мансабҳои баландтар кунад. Рамазон Мирзоев, ки худро нахустин устоди Эмомалй Раҳмон меномад, баъзан мегӯяд, давраҳое ки вай тамоми вилояти Кӯлобро идора мекард, Раҳмон ҳоло кӯдак буд. Сафири кишвар дар Маскав таъин шудани Абдулмаҷид Достиев, ки ҳамеша худро шахси дувуми мамлакат меномид, нишон медиҳад, як қисми сафирон танҳо барои он ба чунин мансаб таъин мешаванд, ки дуртар бошанд ва дарди сар нашаванд. Аз қадимулайём ҳамингуна буд.

Аммо шояд ҳанӯз ҷойнишинҳои ин сафирон ва ё ҷойи холие барои онҳо пайдо нашудааст ва то замоне ки мову шумо аз дину диёнату ахлоқу адолат сӯҳбат мекунем, дар долонҳои ҳукумат масъала ба ҳалли худ наздиктар мешавад?

Пархоши абадии дин ва хирад?

Устод

Худоро нест накунед, ки занҳо нофармон мешаванд (занҳо оборзет мекунанд) навишт як хонандаи ин баҳс. Яъне тарсонданист, ки бехудой ҳам ба бисёрзании баъзеҳо хотима медиҳаду ҳам пояҳои ахлоқиро хароб мекунад.

Бисёрзаниро баъзе динҳо махҳум мекунанд. Дар ислом ҳам ҳатмй нест, аммо ичозат додааст.

Дар бахс оиди фалсафаи Юнони ва муносибати ислом ба он низ барраси шуда истодааст. Бояд тазаккур дод, ки муносибати рухониёни масехи низ ба осори файласуфони Юнони аз чумла Сукрот, Афлотун ва Арасту бад буд, хондани осори ононро манъ мекарданд. Зеро аз Сукрот сар карда хама файласуфон ба дин вобаста надоштани ахлокро дар чомеа доимо таъкид менамуданд. Сукрот таъсири динро ба ахлок тамоман рад мекунад ва даъват пеш овардааст, ки худро бишносанд ва дар худ асосхои ахлокиро кашф намоянд. Шогирди у Афлотун таълимоти Сукротро ривоч бахшида дониш ва хакикатро тахкурсии бинои ахлок хисобид.

Асоси накукори дар дониш аст, – мегуфт у, – надонистан манбаи асосии бадист.

Мардуми Аврупо хазор сол пеш тавонист ба манъкунихои диндорон эътибор надода фалсафаи юнониро асоси илми худ намуда ба пешрафти азими илму фарханг муваффак шавад. Холо хам осори онхо асоси илми муосирро ташкил мекунад.

Аммо дар Ирону Осиёи Маркази, ки ин чо низ тамаддуни бузурге – бузургтар аз хама тамаддунхои дигар вучуд дошт, ислом ба хама сохахои хаёт (аз мактабу мадраса сар карда) рох ёфт. Сино, Фороби, Беруни ва дигар донишмандони машхуре, ки мехостанд дар ин сарзамин илму дониш, ахлок бар зербинои фалсафа ва мантики юнони карор гирад ва дар ин бобат дар он шароити вазнин осори зиёде навишта парчами хирадгароиро баланд бардоранд, аз чониби Газоли ва уламои ба у монанд саркуб шуданд.

Охирин намояндаи хирадгарои Хайём буд, ки афкораш дар рубоиёташ таъсири амике дорад.

Афлотун адолатро асоси хамзистии осоиштаи одамон ва мувофикат дар чомеа медонад. Ин аз табиати одимизод бармеояд, – мегуяд у.

Хамин тавр Сукроту Афлотун тавонистанд пояхои , Этика-мачмуаи донишхо оид ба ахлокро ба вучуд оваранд, ки ин акидахо пойбанди на дини насронисту на дини исломи.

Онхо маъновиёти инсонро аз се бахш иборат медонистанд: Хирадманди, часорат ва каноатпешаги. Аммо Мухаббати одамонро ба хамдигар болотар гузошта пайванди Накукори ва Мехру Мухаббатро – камоли матлуби хама гуна дусти ва мувофикат дар чомеа медонистанд.

Дар осори Афлотун акидахое низ буданд, ки онхоро кабул кардан мумкин нест, Афлотун низ одам буд ва хато мекард. Аммо рушанфикрони Аврупо тавонистанд, акидахои галати у ва дигар файласуфони юнониро канор гузошта он акидахое, ки барои ривочи хирадгарои ва чомеаи пешкадам зарур аст, дастури асосии зербинои илми карор диханд.

Дар Точикистон дар кадимзамон чи тавр буд холо низ хамонро мушохида мекунем. Рухониён баъди сари Сино он вазъеро ба вучуд оварда тавонистанд, ки акидахои галати Сино афзалият пайдо кунад, хирадгароии у канор гузошта шавад ё тамоман фаромуш гардад.

Идомаи чунин кушишхоро дар асри 20 ва дар асри 21 низ дидем. Чаро блоги Герби шердор навистааст, ки чашни 1030 – солагии Синоро гузаронидан зарур аст? Мо точикон холо хама осорхои Синоро тарчума ва чоп накардаем ва он осорхоеро, ки чоп шудааст, ё нахондаем ё оиди акидахои у андеша нанамудаем.

Донишмандони точик оиди хирадгароии Сино осори хуб эчод намуда барои мардум шарху тафсири фахмотар нанавиштаанд.

Блоги «Андеша» бо ин бахс барои худошиносии точикон сахми бузурге гузошта истодааст ва барои идомаи он бобхои нав бояд кушод.

Кушиши Сино барои баркарор кардани хирадгарои кушиш барои баркарор кардани асли ориёнажодон аст.

Хирадгарои буд, ки ориёихо пеш аз хама дигар халкхои чахон чарху ароба офариданд. Хирадгарои буд, ки формулаи бехтарину комилтарини ахлоки – Пиндори нек, гуфтори нек, ва кирдори нек офарида шуд.

Сипас онхое, ки ба кавли Фирдавси шири шутур мехурданду сусмор аз биёбонхои Арабистон чун муру малах ба Эрону Осиёи Маркази фуру рехтанд ва динеро, ки ба акоиди кабилахои араб асос ёфта буд ба мутамаддинтарин мардуми чахон зуран бор карданд. Асли масъала ба дини ислом бовар кардан ё накардан нест. Чун ин кор хусусист, касе ки хохад бовар мекунад, нахохад не.

Асли масъала он аст, ки агар мо аз нажоди ориёи бошем, ба хирадгарои, ки чавхари он аст, бармегардем ё на?

Дар ҳошияи баҳси пуршӯри тоҷику мусулмон

Бахши бузург аз ин баҳс, ки бо ширкати Сайидюнуси Истаравшанӣ, Табар, Афшин, Зафар Карим, Рустами Шаҳринавӣ, Фаромарз ва дигарон идома дорад, хеле муҳим аст, чун далелҳои ҷолиберо мунташир мекунад. Аммо решаи баҳс шояд пурсиши доғест, ки «мо аввал бояд тоҷику эронинажод бошему сипас мусулмон ва ё баракс, аввал мусулмон в-он гаҳе тоҷик ё ҳар каси дигар?» Масъала масъалаи ҳувият ё худшиносист. Ҳар кас худро шинохт, худоро низ хоҳад шинохт.

Аз мубоҳисон даъват мешавад, ин порчаро бихонанд ва ошкоро изҳори назар кунанд.

«Раҳмдилӣ барои мо беморӣ шудааст. Ва ҳар кӣ бар мо зулм мекунаду ҷабри ӯро мепарастем ва аъмолашро тибқи фармудаи худованд тафсир медиҳем. Магар ҳамин хислати мо набуд, ки муназзаҳтарин дини ниёгонамон ба хурофот табдил ёфт ва мо таҷзия шудем. Чаро бадавиҳои саҳрогард бар мо ғалаба карданд? Як дастаи сарупо бараҳнаи гурусна! Магар на бо айби худи мо? Мо кушта шуданро аз мубориза бурдан авло медонем. Монӣ ҳам, ки бо дини худ омад, ӯро аз рӯйи раҳмдилӣ пазируфтем. Буддо ҳам, ки омад, инчунин. Андешаи мо парешон шуд.  Монӣ ба мо гуфт, ки ту натиҷаи гуноҳӣ. Буддо ба сӯйи ғорҳо ҳидоятамон кард. Ҳар кас ба ҳар тараф пароканда шуд. Ҳатто бемориямон ба ҳадде хуруҷ кардаву бар вуҷудамон мусаллат шудааст, ки дигар наметавонем, аз рӯйи ақли солим мулоҳиза кунем, биандешем, интихоб бикунем.

Чаро мо наметавонем аз мавлоҳои худ хӯйи ҷиҳоду ғазоро бипазирем? мо ҳамеша аз ғояти раҳмдилӣ гузашт мекунем. Ин боис шудааст, ки наметавонем, аз ҳар чизе аслашро бипазирем. Шумо гумон намекунед, ки ин хӯ боиси завол мешавад? Заволи ҳама чиз: дину имону андеша! Мефаҳмам, агар бар хасми хеш фойиқ ойӣ ва бар андешаву имонаш тасаллут кунӣ ва баъд гузашт намоӣ, гузашт маънӣ пайдо мекунад. Дар акси ҳол бемаънист. Ин чиз бединӣ ва беимонӣ талаққӣ мешавад. Чаро мо наметавонем бигӯем: Эй мардум, роҳе ки шумо меравед ба сӯйи бединӣ аст? Чаро? Не, баракс кӯшиш мекунем бо ҳар василае ин рафторро ҳақ ҷилва диҳем… Мо ҳеҷ гоҳ аз ҳақ ҷонибдорӣ накарда будаем. (…)

Ин ҷо бояд дар ҷигари мардум андешаеро парваронид, ки аз имонаш, аз динаш, аз кишвараш, аз қавмаш, аз гузаштаҳояш фахр кунад. Вагарна мазҳаби ҳар зӯреро қабул хоҳад кард. Он гоҳ дар ин марзу бум ҳеҷ дине пойдор нахоҳад монд! (…)

Сохтани уммати ислом як ниёз аст. Шояд ниёзи башар аст. Вале инҳо онро барои бардасозӣ истифода мебаранд. Магар ин тавр нест? Пас чаро ғозиёни аввали ислом ҳамин ки ба Ирону Миср даромаданд, дар баробари сарвату дороии ишон ин ҳадафи худро фаромӯш карданд?! Барои ба ин ниёз расидан ҳанӯз башар камол наёфтааст. Магар Зардушт намедонист? Магар Монӣ намедонист? Магар Буддо намедонист? Магар Исо намедонист? Медонистанд. Ва барои ҳамин фақат қавми худро баргузидаи афкори хеш карданд. Мо медонем, Монӣ ҳадафи башарро як уммат сохтан дошт. Вале кораш ба куҷо анҷомид? Агар мо мехоҳем уммати ислом созем, бояд мардуми худро барои расидан ба ин ҳадаф тарбият намоем. Вале афсӯс…»

Пешниҳоди Иттифоқи заргӯшпарварони Тоҷикистон

raqsirahmonИмрӯз дар ҳаёти миллати тоҷик як ҳодисаи таърихӣ ва фаромӯшнопазир ба амал омад. 16 феврали соли 2009-ро наслҳои оянда бо шаъну шукӯҳ ва ифтихори бузург ҷашн хоҳанд гирифт. Ҳамчунин имрӯз дар ҳаёти фарзанди деҳқон, собиқ директори совхоз низ ҳодисаи фаромӯшношуданӣ рӯй дод. Эмомалӣ Раҳмон ба орзуи бистсолаи худ расид ва бо як овоз раиси Кумитаи Миллии Олимпии Тоҷикистон интихоб шуд.

Аз ин ба баъд ҳар як пирӯзии варзишгарони Тоҷикистон ба монанди роҳсозии бинокорони чинӣ ва нақбкании кӯҳканҳои эронӣ хидмати шахсии ҷаноби олӣ дониста хоҳад шуд. Садҳо варзишкор орзу доранд, ки номи ин ҷаноб ба рушди варзиш дар кишвар мадад кунад ва ба ҷалби сармояҳои зиёд дар ин кори хайр роҳ бикшояд. Худо кунад, хазинаи Кумитаи Миллии Олимпй мисли хазинаи давлати Тоҷикистон дар зери ҳимоят ва дидбонии ҷаноби олӣ аз ҳама гуна дуздию найранг эмин бошад. Хоҳиш мекунем, нағмаву нуғумоти Талкову Лондон ва гумшавии пулҳо аз Бонки Миллии Тоҷикистон дар ин кумита сар назанад.

Ба норозиёне, ки мегӯянд, ҷаноби Раҳмон бидуни олтернатив ба ин мақом интихоб шуд, ёдрас мешавем, ки магар мақоми раиси ҷумҳурро эшон бо олтернатив ба даст оварда буд, ки ин ҷо чунин бикунад? Ва ба норозиёне, ки мегӯянд, ҷаноби олӣ варзишгар несту набудааст, биноан чигуна метавонад, раиси варзишгарон бошад, инро мерасонем, ки магар ӯ сиёсатмадор буд, ки раисиҷумҳур шуд, магар иқтисоддон буд, ки сардори давлат гашт? Наход шумо фикр мекунед, ки агар номзадҳои дигар ҳам мебуд, ба ин мақом интихоб шудани Э. Раҳмон мушкил мегашт?

Магар Раҳмон набуд, ки шуморо дар зимистони сард ба варзиш ва давидан даъват кард, то аз хунукй намуред? Оё ақли касе, ки варзишгар набошад, ба чунин ташаббуси зиракона мерасад?

 Ба тамоми миллати шарифи Тоҷикистон ва шарифовичҳои Тоҷикистон мерасонем, ки агар ин қадар муштоқи интихоботанд, омода шаванд, ҷаноби Раҳмон акнун билоахира ҷойгоҳи асили худро беолтернатива бошад ҳам, пайдо кард.  Азбаски барояш мансабе дӯстдоштанист, ки лақаби «перзидент»-ро дошта бошад, баъд аз ишғоли курсии Перзиденти Кумитаи олимпӣ омодааст, аз курсии президенти Тоҷикистон даст кашад. Аммо ҷаноби Э. як шарте гузоштааст, ки мӯҳлати перзидентии Кумитаи Олимпй барояш то соли 2055-ум мӯҳру васиқа шавад.

Варзишгарони кишвар ба қабули ин шарт омодаанд, вале агар мушкиле пеш омад, Иттифоқи заргӯшпарварони Тоҷикистон, Кумитаи занбӯриасалпарварон, Ҷомеаи чорводории кишвар ва Иттиҳоди мӯҳрагузаронҳои ба номи Ҷамшед Сиёев низ омодаанд, курсиҳои перзидентҳои худро барои ҷаноби олӣ бидуни ҳеҷ гуна олтернатив ва маҳдудияти замонӣ пешкаш кунанд. Роҳи сафед, фарзанди миллат!

Тоҷикистони ба номи Салоҳиддин Азизов

barodarАммо ин ҷустор дар бораи Тоҷикистон нест. Дар бораи Лаҳистон аст. Парлумони ин кишвар бо ишора ба хабари он ки сари як шаҳрванди Полша дар Покистон бурида шудааст, сафари ҳайати Сенои Покистонро ба Лаҳистон лағв кард.

Раиси парлумони Лаҳистон Богдан Борусевич гуфт, лағви сафари серӯзаи як гурӯҳ аз қонунгузорони Покистон таҳти раҳбарии раиси Сено Муҳаммадимиён Сумру як амали хасмона нест, балки дар робита ба қатли ваҳшиёнаи муҳандиси лаҳистонӣ дар Покистон фурсате муносиб барои чунин сафар намебошад.

Расонаҳои Покистон як навори видюро нашр карданд, ки дар он тундравони покистонӣ ҳукми қатли муҳандис Пиотр Станчакро қироат карда ва сари ӯро аз тан ҷудо намудаанд. Стaнчак дар як ширкати нафту гази Покистон кор мекард ва барои таҳқиқи манобеъи ин мавод ба манотиқи ин кишвар сафар карда буд.

Вазорати умури хориҷии Лаҳистон қатли Станчакро ба шадидтарин лаҳн маҳкум кард ва аз мақомоти Покистон шиносоӣ ва муҷозоти сарбуронро талаб намуд. Дар изҳороти ин вазорат гуфта мешавад, тундравони одамкуш аз ҳимояти баъзе мансабдорони давлати Покистон бархӯрдоранд.

Раисиҷумҳури Лаҳистон Лех Качински ва сарвазири ин кишвар Доналд Туск дар расонаҳои ин кишвар нороҳатии худро баён доштанд ва аз ҳалокати Станчак ба аҳли хонаводаи ӯ изҳори таслият карданд.

Давлате, ки кайҳо суқут кардааст…

tiflakАгар номи кишварамонро дар Гугл кофтуков кунед, имрӯзҳо чандин шакли як ҷумларо меёбед: «Тоҷикистон рӯ ба суқут дорад». Созмони Ҷаҳонии Бӯҳроншиносон пас аз таҳқиқи вазъи кишвар ба чунин хулоса омадааст. Сардори давлат Эмомалӣ Раҳмон тамоми корро кард, ки дар кишвар ва махсусан дар атрофи курсии ӯ сулҳу оромӣ ва ҳамдигарфаҳмӣ шавад. Вай ҳамаи онҳоро, ки ба ин курсӣ каж менигаристанд ё ба кунҷи зиндон андохт ё аз мамлакат берун ронд. Аҳзоби сиёсиро ба  ҷорчиёне табдил дод, ки ҳар сари чанд вақт садо баланд кунанду дуди дил бароранд ва боз ба думболи ризқу рӯзӣ бидаванд. Аъзои ҳукуматашро ба майдабачаҳои сари бозор мубаддал кард, ки агар метавонанд, кисаеро бибуранд, дигар кор ба касе надошта бошанд.

ЯЪНЕ ХАТАРИ ҲАМА ГУНА СУҚУТИ СИЁСИИ ДАВЛАТРО АЗ БАЙН БАРДОШТ, ҲАРЧАНД БАРОИ ИН АКСАРАН ҲАДАФИ ТАНҚИД АЗ ЛИҲОЗИ ҲУҚУҚИ ИНСОН ВА НАБУДИ ПЛЮРАЛИЗМИ СИЁСЙ ҚАРОР МЕГИРАД.

Аммо ин суқут на аз самти сиёсат, балки аз иқтисодиёт хоҳад омад. Раҳмон дар тамоми давраи раҳбарияш ҳеҷ коре барои пешгирй аз суқути иқтисодй накард. Баракс ба фасоду ришват роҳи васеъ кушод ва саноату тавлидро ба хок гӯронид. Чандин соли охир мардуми Тоҷикистон аз ҳисоби 2 миллиард долларе зиндагй мекунад, ки муҳоҷирон аз Русия мефиристанд. Акнун ин даромад тамом шуд. Созмони Ҷаҳонии Бӯҳроншиносон мегӯяд, албатта, як манбаъи дигар ҳам буд, ки аз мадади кишварҳо ва ёрии башардӯстонаи созмонҳои байнулмилалӣ иборат аст. Вале аз оғоз бахши ниҳоят ками он ба мардум мерасид ва қисми асосияш аз роҳи фасод ба кисаи мансабдорон мерафт.

ФАСОД ВА КОРРУПСИЯ РЕШАҲОИ РЕЖИМИ КУНУНИРО ХУШКОНД ВА ОНРО МАВРИДИ ТАНАФФУРИ МАРДУМ ҚАРОР ДОД. ФАСОД ҲАТТО АЪЗОИ ОИЛАИ РАҲМОНРО ФУРӮ БУРД ВА БӮҲРОНШИНОСОНИ ҶАҲОНӢ 9 ФАРЗАНДИ РАҲМОНРО ЯК БАДБАХТИИ ОЯНДАИ МИЛЛӢ МЕШУМОРАНД.

Низоми фосид одамони фосидро ба мансабҳои давлатӣ мешинонад ва садоқати атрофиёни Раҳмон ба ӯ садоқати дӯстони нонист. Муҳаббати ӯ ба «кадрҳояш» на аз рӯи хидмати онҳо ба давлат ва ватан, балки аз рӯи ҳадияҳои чандмиллиондолларй шакл мегирад ва ба андозаи ин ҳадияҳо зиёду кам мешавад. Дар ин гузориш гуфта мешавад, давлати тоҷикон аз як кас — аз Раҳмон иборат шудааст. Агар ӯ тоб биёварад, давлат ҳаст, агар ӯ биафтад, давлат ҳам фурӯ меафтад. Директори совхоз, ки бо тасодуф ба сари ҳокимият омад, давлатдориро бозича фаҳмид ва як мамлакатро акнун ба нобудй мебарад.

Шояд мегӯед, набояд ба чунин хулосаҳои як созмони хориҷй бовар кард? Зеро, мегӯед, онҳо бо ҳадафҳои махсус ин гузоришҳоро мунташир мекунанд? Аммо ман ба онҳо бовар мекунам, зеро он чизе ки дар ватан мебинам, айнан ҳамин аст, ки ин олимони бӯҳроншинос мегӯянд. Агар онҳо мақсади бад медоштанд, як қатор пешниҳоду тавсияҳо намекарданд ва ҳушдор намедоданд, ки дар пеши роҳи мо чоҳ аст.

БОЯД ТАҚСИМ ВА ТАВЗЕЪИ КӮМАКҲОИ БЕРУНА БА ТОҶИКИСТОН ТАҲТИ НАЗОРАТИ ШАДИД ГИРИФТА ШУДА, ДАР ИН НАЗОРАТ НИҲОДҲОИ БАЙНУЛМИЛАЛӢ НАҚШИ АСОСӢ ДОШТА БОШАНД ВА ИМДОД БОЯД БА АФРОД ВА НУҚОТИ ЗАРУРӢ РАСОНДА ШАВАД.

Яъне ба ҳукумати Тоҷикистон дар ин боб низ дигар касе эътимод намекунад. Баъдаш, онҳое ки инро менависанд, маълумотеро медонанд, ки мову шумо намедонем. Масалан, касе дар Тоҷикистон боре ҳам аз ҷанҷоли гум шудани 310 миллион доллар дар Бонки Миллии Тоҷикистон ҳарфе зада буд? Чӣ тавр Муродалӣ Алимардон тавонист, аз ин моҷаро хушк барояд ва ба мақоми баландтар равад ва чаро ин гуна шуд? Медонед, ки ба сохтмони Қасри миллат 700 миллион доллар сарф шуд ва ба соҳаи тандурустй ҳамагй 75 миллион?

Мо аз кушта шудани муҳоҷиронамон дар Русия барои он эътироз мекунем, ки ин ба нанги миллии мо зарба мезанад. Аммо солона дар ватан чӣ қадар одам худкушӣ мекунад? Ё ки солона дар ватан аз 170 ҳазор тифли тоҷик наздик ба 14 000 (!) навзод яксола нашуда мемирад ва 16700 тифли дигар ба синни панҷсолагӣ намераванд? Билохира ҳамон муҳоҷирон ҳам аз дасти кӣ ба Русия рафта кушта мешаванд? Ин магар аломати он нест, ки ҳукумати Раҳмон бар зидди миллати тоҷик меҷангад ва ин теъдод аз тоҷиконро мекушад? Он на танҳо имрӯзи мо, балки фардо ва ояндаи моро мекушад.

ПАС ДАВЛАТИ ТОҶИКОН ДАР РОҲ БА СӮИ СУҚУТ АСТ ВА Ё ҲАМЧУН ДАВЛАТ КАЙҲО СУҚУТ КАРДААСТУ МО ИНРО НАМЕБИНЕМ?

Биёед ҳамакаса ба Озода кӯмак кунем!

Ба унвони Ёрони ҳамАндеш аз хоҳари донишомӯзи мо номае расид, ки вай дар он аз ҳамаи мо ёрдам дархост кардааст:

Салом хонандагони азиз. Хоҳише дорам аз ҳамагон!

Донишҷӯ ҳастам ва дар донишгох дар мавзуи «Оё мардуми Помир худро точик мешуморанд? Ва ё точикон дар ин бора чи фикр доранд?» презентатсия дорам. Хохиш мекунам, фикр у андешаи худро дар ин бора нависонед.

Кори худро дар асоси фикрхои Шумо муаррифӣ хохҳм кард.Посуххои Шуморо интизорам.

Бо эхтироми зиёд, Озода Нурматова. донишчу, Академияи САХА дар Осиёи Марказӣ

Биёед ба Озодамоҳ мадад кунем ва ҳар кас фикру андешаи худро бинависад. Шахсан ба ақидаи ман, бадахшониён тоҷиконе ҳастанд, ки забонҳо, суннат, фарҳанг ва мусиқии қадимии тоҷикиро дар шаклҳои таърихияшон нигоҳ доштаанд. Медонам, афроде ҳастанд, ки бо мақсадҳои тафриқаандозӣ ақидаҳои ботиле пеш мегузоранд, аммо ман ҳаргиз наметавонам, бадахшониҳои сарбаланди худро ғайритоҷик шуморам, ҳамон гуна ки яғнобиҳоро, ки бо забони вижаи худ сӯҳбат мекунанд. Назари шумо чист?

«Ташаккур, амаки Аврупо, боз яктои дигар бидиҳед…»

Онгуна ки устодам Тоҷвар ба ман ёд додааст, яке аз вазифаҳои торнигори «Андеша» коштани тухми шубҳа дар дилҳои шумост. Зеро танҳо тардид аст, ки ба дидани чанд қадам онсутар имкон мекушояд.

Агар фардо шунидед ё хондед, ки сафари раҳбари Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон ба Аврупо хеле муваффақона буд, як зарра шубҳа кунед. Ҳатто агар арқому адади бузургеро дидед, боз ҳам набояд дафъатан бовар кунед, ки Аврупо ба Тоҷикистон сармояҳои ҳангуфте хоҳад дод.

Гап сари ин аст, ки бар тибқи қонунҳои Иттиҳодияи Аврупо ҳама гуна кӯмакҳои молии мустақими он ба Тоҷикистон ғайриқонуниянд. Барои он ки қарордоди чаҳорчӯбавии ду тараф, ки дар соли 2004 ба имзо расид, ҳанӯз аз ҷониби порлумони Юнон тавсиб нашудааст. Ин ягона кишвар аст, ки тасвиби қарордодро ба дарозо мекашад ва то замоне ки ин мушкил ҳал нашавад, Иттиҳодияи Аврупо метавонад, танҳо ба воситаи ниҳодҳои савум ба Тоҷикистон мадад расонад. Он ҳам танҳо кӯмакҳои башардӯстона, ки ба ҳайси грант ба созмонҳои дигар дода мешаванд, ба ин шарт ки онҳо ин кӯмакро ба Тоҷикистон бирасонанд. Ҳеҷ гуна сармоягузории расмии худи Иттиҳодияи Аврупо ба Тоҷикистон имконпазир нест, то он рӯзе ки порлумони Юнон қарордоди пояиро ба тасвиб расонад.

Дар ин ҳолат, табъан қисми зиёди кӯмакҳо ба Тоҷикистон нарасида «обу лой» мешаванд ва бақияаш дар худи кишвар ба соҳаҳои зарурӣ ва одамони мӯҳтоҷ нарасида, ба самти кисаҳои чапи мансабдорон ҳаракат мекунад. Чунки созмонҳои миёнарав ва асосан фасодзада ба фасоди ҳукуматдорони Тоҷикистон эътибор намедиҳанд.

Акнун тасаввур кунед, ки дар турнеи аврупоии ҷаноби Раҳмон асосан ваъдаҳои калон садо доданд, аммо амалӣ гаштани онҳо зери суъол аст. Шояд мансабдорони Иттиҳодияи Аврупо умедворанд, ки Юнон ба зудӣ аҳдномаи соли 2004-ро ба тасвиб хоҳад расонд, вале коре ки дар ин қадар сол нашуд, чаро бояд имрӯз бишавад?

Эмомалӣ Раҳмон ба сафари Аврупо бо худ 63 нафарро оварда, мансабдорони аврупоиро дар ҳайрат гузошт. То ӯ ягон президент бо ин теъдод «обҷонамозкашонҳо» сафар накарда буд. Хуб аст, ки харҷ аз кисаи мизбон буд, аммо даргумон аст, ки ин «ҳирс» ба аврупоиҳо хуш омада бошад. Худи раҳбарони Аврупо асосан бо афроди камтар ва гоҳе ҳатто дар ҳавопаймоҳои муқаррарӣ сафар мекунанд. Бархе аз онҳо ба ҷои кораш — Кохи президентӣ бо дучарха (велосипед) меравад.

Сӯҳбати ӯ ошкору ниҳон асосан аз як чиз иборат буд: ба мо кӯмак кунед, мо бароятон муҳим ҳастем. Пулатонро дареғ надоред. Ва ҳатто як миқдор шантаж — агар пул намедиҳед, террористҳо ҷазои шуморо хоҳанд дод. Сухани комилан ғайридипломатӣ, ки аврупоиҳои пуртакаллуф ва нозуктабъро ба ваҳшат овард. Латифае ҳаст, ки ҳамаи сарони давлатҳо дар толоре сӯҳбат доштанду ногаҳон Бен Лодани ришдору салладор ба он ҷо даромад, президентҳо баробар худро зери миз баҷо карданд. Пас аз лаҳзае, худи Усома ҳам бо туфанги калашниковаш паҳлуи онҳо зери миз даромад ва худро пинҳон кард. Президент Буш ҳайрон шуду ба Усома гуфт, «мо ку аз ту тарсида, ин ҷо пинҳон шудем, ту аз чӣ тарс хӯрдӣ?. Вай ба боло ишора кард ва президентҳо аз зери миз нигоҳ карданду диданд, ки дар пеши дар акаи Эмомалӣ истодааст. Усома гуфтааст, безор кард, боз пул мепурсад…

Ба ҷои пул, агар Раҳмон аз аврупоиҳо мехост, ки навтарин фанновариҳои худро аз Тоҷикистон дареғ надоранд, вокуниши онҳо ба гунаи дигар мешуд. Ва ё ба ҷои нақдина аз онҳо мехост, ки ҳар сол 10 ҷавони тоҷикро бо таҳсили бепул дар донишгоҳҳои худ фаро гиранд, 27 кишвари Аврупо соле 270 мутахассиси арзанда ба Тоҷикистон ҳадия мекард. Ҳеҷ не, мегуфт, аз Тоҷикистон муҳоҷири корӣ қабул кунанд, зеро Русия квотаро кам кардааст. Аммо афсӯс…

Амакие ба як кӯдак дар кӯча себе медиҳад. Модари кӯдак мегӯяд, «хуб, дар ҷавоб ба амакаш чӣ бояд гуфт?» Кӯдак мегӯяд, «боз яктои дигар дидҳед…» Албатта, раҳбари мо беҳтар буд, зеро аввал ташаккур гуфт ва танҳо баъд инро ки «боз диҳед.»

Хулоса, сафаре буд, ки даргумон аст, аз раҳбари тоҷикон ба аврупоиҳо таассуроти олӣ боқӣ гузошта бошад ва гумон аст, ба зудӣ барои мардуми тоҷик беҳбудеро ба вуҷуд оварад. Вале шояд чизҳое дар паси дарҳои пӯшида ё пушти пардаҳо рух дода бошад, ки мо надонем. Локин умдатан чунин чизҳои пасипардагӣ на ба манфиати мардуми оддии кишваранд.

Сафорати Русия хостори робитаҳои судманди дуҷониба аст?

Чанде қабл бо ташаббуси Зафар Абдуллоев, раиси Анҷумани Медиа- Алянси Точикистон дар мавзуъи «Миллатбадбинй: Вокуниши сафорати Русия ва расонаҳои хабарии точикзабон» бо ширкати муҳаррирони ду рӯзномаи тоҷики -«Фараж» Хуршед Ниёзов ва «Миллат» Толибшоҳи Сайидзода, хабарнигори махсуси РИА- Новости Лидия Исамова, ҳамчунин намояндагони Сафорати Русия дар Точикистон, котиби аввали ин Сафорат Дмитрий Хабаев ва атташеи матбуоти Комил Магомедов Мизи гирд баргузор гардид. Чуноне қамагон огаҳ ҳастанд пас аз куштори шаҳрванди Точикистон Салоҳиддин Азизов дар Маскав миёни расонаҳои хабарии мустақили тоҷик ва Сафорати Русия дар кишвари мо як муноқишаи матбуотй ё ба истилоҳ, «ҷанги идеологй» шуруъ гардид. Савол ин аст, ки чаро чунин шуд ва ин муноқиша аз чӣ рӯ зад ва он ба чӣ оварда расонид?

Дмитрий Кабаев: Ман инро тезу тунд шудани муносибатҳо намешуморам, аммо далели куштори муҳоҷири тоҷик на танҳо ба ҷомеаи Тоҷикистон, балки ба ҷомеаи Русия низ таъсир расонид. Зеро чунин куштори бераҳмона бори аввал рух дод. Фикр мекунам ин ҷо акнун дигар риштаи кор дар дасти мақомоти интизомии мост, то онҳо муайян созанд, ки дар ин куштор кӣ гунаҳгор аст. Гунаҳгорон бояд ёфта шаванд ва муҷозот гарданд, то чунин ҳодисаҳо дигар рух надиҳанд. То ҷое ман медонам, ҷониби Русия ба ҳалли ин қазия ҷиддй машғул аст. Гурӯҳи босалоҳияти тафтишотӣ минҷумла аз кормандони Хадамоти федеролии амният таъсис ёфтааст, зеро ин куштор ранги сиёсӣ гирифт. Фикр мекунам, натиҷаи дилхоҳи кори ин гурӯҳро бояд интизор шавем. Дар ҳамин ҳол мо ҳама журналистон ва кормандони мақомоти дипломатӣ ҳам бояд дар баррасй, инъикос ва шарҳу тафсири чунин рӯйдодҳо мунсифона ва беғараз муносибат бикунем.

Комил Магомедов: Ман танҳо ҳаминро мехоҳам илова кунам, ки шиддати тундгуфторӣ дар расонаҳои хабарии Тоҷикистонро ду чиз сабаб шуд; аввалан ин қарори Владимир Путин барои 50% коҳиш додани муҳоҷирон ва баъдан куштори ваҳшиёнаи Салоҳиддин Азизов. Вобаста ба қарори сарвазир Путин ҳаминро бояд қайд кард, ки ин икдом дар қиболи зухури бӯҳрони молӣ қабул шуд. Умуман бо ин иқдом Русия кӯшиш дорад, муҳоҷиратро коҳиш диҳад ва ба танзим оварад. Пас аз ин иқдом набояд воҳима барангехт. Дар масъалаи дуюм, воқеан ҳам ин куштори даҳшатнок аст, бовар кунед мо ҳам чун ҷомеаи Тоҷикистон нигарон ҳастем. Ҳар як чунин куштор е ягон фалоката дигар, ки бойиси фоҷеа мешавад барои ман ҳам чун шумо мусибат аст. Мехостам ҳангоми муҳокимаи ин масоил умуман ҳама гуна проблемаву мушкилоти дар муносибати Тоҷикистону Русия ҷой дошта одоб риоя шавад. Вобаста ба нотаи эътирозии мо ҳаминро гуфтанӣ ҳастам, ки сабаби ягонаи иншои он Нота ин пайдо шудани мавҷи мақолаҳои ҳангомавӣ ва таҳқирона, ки дар матбуоти Тоҷикистон ба нашр расиданд, мебошад. Ҳодисаҳои кушторро мисол оварда онҳоро чун роҳи пешгирифтаи ҳукумати Русия қаламдод намудан нодуруст аст. Журналистон мехоҳанд ин масъаларо муҳокима кунанд, ин ҳукуқи онҳост. Аммо биёед роҳбарияти сиёсии Русияро таҳқир накунем.

Толибшоҳи Сайидзода: Қатли шаҳрвандони Тоҷикистон дар Русия на танҳо мо рӯзноманигоронро, балки ҷомеаи моро нигарон кардааст. Масалан шумо мегӯед: Тоҷикистон ин шарики стратегии мост». Мо хеле хурсанд ҳастем, ки чунин давлати абарқудрат моро шарики хеш меҳисобад. Аммо ман як чизро намефаҳмам, Гурҷистон бо Русия ҷангид, вале ягон гурҷиро дар Русия барои ин накуштанд. Украина кубурҳои газро ва роҳи интиқоли гази Русияро ба Аврупо баст ва ба буҷаи Русия қариб 2,5 миллиард доллар зарар овард, аммо ягон украиниро накуштанд, пас барои чӣ моро мекушанд? Президенти мо ба ҳамин мазмун ишора намуда буд: Чун мо заъиф ҳастем, ҳар чӣ хоҳанд бо мо раво мебинанд? Дар нотаи ирсол намудаи сафорати Русия омадааст, ҳашт ҳазор тоҷикистонӣ ҷиноят содир кардаанд. Барои ҷиноят содир кардан бояд одамро бикушанд? Тоҷик гуноҳ кард, ӯро зиндонй кунед. Бе ин ҳам ба қавле 50-60 ҳазор тоҷикистонӣ бо туҳмату бегуноҳ ё бо айбҳои сохта дар зиндонҳои Русия бандианд. Оё касе аз намояндагони сафорати Русия ба хонаи Салоҳиддин Азизов рафт? Шаҳрвандони шумо дар он ҷо ҳамдиёрони моро мекушанд, шумо бошед дар ин ҷо ҳам моро гунаҳгор мекунед.

Ҳам роҳбарияти мо ва ҳам худи мо аз сидқи дил мехоҳем, ки миёни Тоҷикистон ва Русия ҳамдигарфаҳмӣ бошад. Аммо роҳбарияти шумо вазъиятро мушкил мекунад. Барои чӣ Дмитрий Рогозин, бадхоҳи рақами аввали тоҷикон намояндаи махсуси Русия дар НАТО аст? Ё Владимир Лукин, роҳбари Дафтари ҳимоя аз ҳуқуқи инсон дар Русия ҳаммиллатони маро «ифлос» номид? Ҳар касе ки зидди тоҷик бошад, ба назари мо чунин менамояд, ки Путин дастгирӣ мекунад. Борис Елсин демократи ҳақиқӣ буд, Худо раҳматаш кунад. Ҳамин, ки Путин сари қудрат омад, мо ҳама дороии хешро додем; се полки русй дар Тоҷикистон аст. Дар ягон кишвари дигар чунин нест. Маркази назорати кайҳонии «Окно», ки миллиардҳо маблағ арзиш дорад, мо «бародари калонӣ» гуфта ройгон додем. Аммо «бародарони хурдӣ»-ро бераҳмона мекушанд, алаккай 681 тобут омадааст. Вале дар ҳамин ҳол агар як нафар русро мисли Салоҳиддин дар Тоҷикистон мекуштанд, шумо тоҷиконро террорист меномидед ва вазири дифоъи Русия худаш бевосита амалиёти махсуси низомиро сарварӣ мекард. Агар ман ноҳақ бошам, пас маъзур доред!

Лидия Исамова: Ман бо бисёр андешаҳои Толибшоҳ розӣ нестам, набояд ҷиноятҳои алайҳи шаҳрвандони Тоҷикистон аз ҷониби экстремистҳо ва скинхедҳо амалӣ шударо ба сатҳи сиёсати Русия баробар донист. Ин ба он монанд аст, ки фаъолияти «Ҳизбу-ут-таҳрир» ва «Салафия» ба сатҳи сиёсати давлатӣ баробар бошад. Ҳарчанд ин ҳаракатҳо дар Тоҷикистон ғайриқонунӣ фаъолият доранд. Таъиноти сиёсиро ҳам набояд ба ин алоқаманд кард. Рогозин айни ҳол аз Русия хеле дур аст ва вақтҳои охир ба масъалаи муҳоҷирон дахл накардааст. Он чӣ Лукин гуфт, Худо худаш довари ҳақ аст, ин албатта барои намояндаи ҳифзи ҳуқуқи инсон зебанда нест, баръакс ӯ бояд инсонҳоро ҳифз кунад. Мо дар бораи миқдори куштори узбакҳо, қирғизҳо, молдаванҳо, украинҳо намегӯем, аммо ман медонам, ки микдори онҳо аз шаҳрвандони Тоҷикистон камтар нест, ба ин масъала на чун сиёсати расмии Русия, балки чун зуҳуроти экстремистӣ бояд баҳо дод. Албатта ҳукумати Русия маблағгузорон ва пуштибонҳои ҳаракати фашистиро пайдо мекунад. Ба ин масъала бояд хадамоти амниятӣ машғул шавад, зеро ин ҷараён характери умумӣ гирифтааст. Масъалаи он ки мо пойгоҳи низомии Русияро ҷой додем он аст, ки давлати Тоҷикистон пеши Русия қарзи зиёд дошт ва бояд он қарзҳоро месупоридем, вале натавонистем. Ба ҳамин хотир шартномаи байни ҳукумати буд дар ин масъалаҳо. «Окно» дар замони Шӯравӣ сохта шуда буд ва дар давраи ҷанги шаҳрвандӣ пурра хароб гардид ва дивизияи 201- и Русия онро ҳифз карда буд. Фикр мекунам, худи ҳукумати Тоҷикистон намехоҳад, ки дивизияи 201- ум бароварда шавад, зеро дар паҳлӯи мо Афғонистон ва экстремистҳое ҳастанд, ки гоҳ-гоҳ вазъро ноором ва моро безобита мекунанд ва ин дивизия ба ҳайати нируҳои зудамали Созмони амнияти дастаҷамъй (ОДКБ) дохил мешавад.

Ниёзов Хуршед: Аввалан як нуқтаро мехоҳам қайд намоям, ки ман муддати ду сол дар Русия будам ва он масьалаеро, ки ин ҷо мавриди баррасӣ қарор гирифтааст, шояд, каме аз дигарон бехтар донам. Ба андешаи ман гунаҳгорӣ асосӣ дар ин масъала мансабдорони алоҳидаи баландмақоманд. Барои мисол, сардори РКД-и шаҳри Маскав дар яке аз мусоҳибаҳояш куштори се нафар- арманӣ, ҳинду ва точикро шарҳ дода, дар мавриди қотилон чунин гуфт: «Охир онҳо ҳоло наврасанд, ин далели авбошӣ асту бас». Вақте инсонро мекушанд, магар ин авбошӣ аст? Хуршеда Султоноваи 9-соларо 21 корд заданд, магар ин авбошӣ аст? Метавон дар ин маврид беш аз 20 мисол овард. Ҳамаи ин ҷараён як сиёсати пешгирифтаи мансабдорони алоҳидаи Русия аст, сар карда аз Лукин, Рогозин то Лужкову Жириновский. Дар мо ҳам чунин як нафар буд. Аввалин раиси Ҳизби демократи Тоҷикистон Шодмон Юсупов соли 1992 таҳдид карда буд, ки талабагони мактаби русиро гаравгон мегирад, вале худи ҷомеаи мо уро маҳкум кард. Тавре ман дар боло гуфтам, инро сиёсати пешгирифтаи мансабдорони баландмақоми рус меҳисобам. Аммо вақте сари Салохиддинро баъди суханони Путин дар мавриди чорӣ намудани квота барои муҳоҷирон буриданд, ҳар касе ки аз илми мантиқ бохабар аст, албатта дар ин масъала пайвавдеро мебинад.

Зафар Абдуллоев: Дар Нотаи сафорати Русия омори ҷиноёти содиркардаи тоҷикон оварда шудааст. Дар ҳамин ҳол барои пешгирии ин ҷиноёт ҳукумати Русия чӣ корҳоро анҷом медиҳад? Ҳамчунин расонаҳои хабарии Тоҷикистон, то кадом андоза арқоми боэътимодро дар мавриди куштори шаҳрвандони Тоҷикистон дар Русия истифода мебаранд?

Комил Магомедов: Соли 2007 ба Кодекси ҷиноятии Русия тағйиру иловаҳо дароварда шуд, ки тибки он чавобгарй барои содир кардани ин гуна ҷиноятҳо вазнинтар мешавад. Дар ҳамаи сохторҳои кудратӣ гурӯҳи махсус алайҳи мубориза бо ин ҷиноятҳо таъсис дода шудааст.

Дмитрий Кабаев: Ҷиноят содир кардан аз рӯи хусусиятҳои миллатбадбинӣ ин ҷараёни наве дар Русия мебошад. Ин раванд дар давраи Шӯравӣ набуд, ин ҷиноятҳо якбора рӯ задаанд, хукуматдорон ҳанӯз намедонистанд, ки чи гуна бо он бархӯрд кунанд. Дар масъалаи қазияи Хуршеда Султонова эҳтимол дорад, ки қарори беадолатона ҳам ҳаст, зеро он падидаи нав аст. Ҳукуматдорони Русия оҳиста-оҳиста бархӯрди шадид нишон дода истодаанд ва сохторҳои ҳифзи ҳуқуқ барои мубориза омода карда шудаанд. Айни замон мавҷи мурофиаҳои судӣ нисбати миллатгароён дар ҳама ҷо сар шудааст. Фикр мекунам, ин раванд ривоҷ хоҳад ёфт.

Аз нуқтаи назари журналистӣ чунин гузоштани масъала, ки 600 тобут омад мувофиқ аст, бисёр гашти хуб. Ҳангомабарангезӣ гӯё, ки «дар Русия алаӣҳи тоҷикон ҷанг рафта истодааст». Мо бошем дар Русия гашту гузор карда намедонистем, ки дар он ҷо ҷанг будааст. Чунин эҳсос пайдо мешавад, ки дар ҳар кунҷи Русия гӯё скинхедҳо истода тоҷиконро интизор ҳастанд, то онҳоро ба қатл расонанд. Шумо ба Маскаву Санкт- Петербург биравед ва бубинед, ки чи тавр одамон дар он ҷо озод мегарданд. Бале, чунин раванди номатлуб дар шаҳрҳои калони Русия ҳаст ва чунин дастаҳои ҷинояткор амал мекунанд, аммо ин раванди умуми нест. Ин ҷо дар масълаи миқдори кушторҳо ҳам дакик, будан лозим аст.

Комил Магомедов: Дар мавриди матбуот и Точикистон ман як далели дигар дорав». Масалан, як рӯзномаи мустакили Точикистон менависад: «Боз як куштор дар Русия», макола чунин сар мешавад: «Дар ин рӯзҳо куштори навбатии се муҳоҷири точик сурат гирифт.» Дар матлаб бошад омадааст, ки онҳо дар сохтмон кор мекардаанд ва ба болшшон девор афтидааст, яъне онҳо дар натиҷаи беэҳтиёти ҳалок шудаанд, аммо ин ҳодиса ҳамчун як куштор маънедод шудааст. Ман мефаҳмам, ҳар фавт як фоҷеа аст, аммо биёед объективона бинависем.

Толибшоҳи Сайидзода: Ман бо шумо одам нестам, ҷаноби Магоммедов. Оё Шумо намедонед, ки дар бораи мо, яъне миллати тоҷик расонаҳои хабарии Русия чӣ «мегӯянду чӣ менависанд? Танхо тахкиру тӯҳмат. Масалан, барномаи «Наша Раша» чй? Хуршеди Атовулло мегӯяд, ки шояд ин сиёсати пеш гирифтаи мансабдорони алохидаи Русия бошад, ман бо ин акдеша розӣ нестам. Вақте вазири корҳои Точикистон изхорот медихад ин президенти кишвар аст. Агар нафарони наздик ба Путин масалан, Лужков, Рогозин, Лукин ва дигарон мавқеъашонро намоиш медиханд, маълум мешавад, ки ин хати сиёсии Путин аст.

Комил Магомедов: Аммо Рогозин ва Лукин вазири корхои хориҷа нестанд.

Толибшоҳи Сайидзода: ОхирЛужков ин ҳокими пойтахш Русия аст! 600 тобут дар як сол! Боз чй кадар лозим аст, то ки Путин ин ҳама кушторро боз дорад.

Комил Магомедов: Биистед. Ҳамаи онҳоро «миллатгароён накуштаанд, аз куҷо ин маълумотхоро гирифтаед, ин маълумоти дуруг аст. Шумо мегуед, Ки кисми зиёди дар Русия зиндони буда, бо тӯҳмат нишастаанд, шумо маьлумоти расмӣ, сарчашмаи боэътимоди маълумот доред? Шумо ҳатто намедонвд, ки ин дуруст аст ё нодуруст? Ҳарчанд ин пурра нодуруст аст.

Толибшоҳи Сайидзода: Хуб, бигирем 170-кушташуда. Агар ба миқдори аҳолй нигоҳ кунем барои Русия гӯё 50 ҳазор кушта шудааст. Мисоли дигар дар Екатеринбург Гаҷимирза Алмасови доғистонй боздошт шуд, ки танҳо дар Тоҷикимстон таваллуд шудааст, аммо расонаҳои иттилооти Русия тавре хабар медиҳанд, ки гӯё тоҷик боздошт шуда бошад.

Комил Магогмедов: Ман бо шумо розй хастам, ин гуна ҳодисаҳо ҳастанд. Аммо вақте мегӯед, ки тоҷиконро дар Русия тӯҳмат кардаанд, ба шумо касе ин хуқуқро надодааст.

Толибшоҳи Сайидзода: Ҳашт сол Буш, Бен Ладенро чуст, Путин хашт сол скинхедхоро мечуяд, вале на у ёфту на ин. То замоне, ки точик сохиби силохи хастай нашавад, моро хоханд кушт. Ман фикр мекунам ин кушторҳо дар Русия ба зудӣ анҷом нахоҳанд ёфт.

Лидия Исамова: Маъзарат мехоҳад, дар ҳама гӯшаи дунё куштор ҳаст, бо ҳар бахонаву сабаб одам мекушанд, вале гуфтан лозим, ки бояд бомаи атомӣ дошта бошем, ин як назари кобили қабул нест.

Хуршед Ниёзов: Дар мавриди Нотаи эътирозӣ мехостам як нуқтаро қайд намоям. Дар он ҷо ишорае хаст, ки духтари русро таҷовуз кардаанд. Ҳарчанд исбот шуда буд, ки русдухтарро узбак таҷовуз карда буд, аммо тоҷикро куштанд. Мо як маводе дар даст дорем, ки дар он дар бораи таҷовуз ва куштори духтари 6-солаи тоҷик сухан меравад. Ҳатто дар Точикистон, ки ҷанги шаҳрвандиро аз сар гузаронид ва кумондонхои пуркудрати сахрои буданд, чунин холатхо рух надоданд. Бубинед, такрор мекунем, ки Русия шарики стратегии мо аст. Муносибати байни Амрикову Ирон аз ин ҳарфҳои зебо дуртар аст. Аммо шумо дар ягон ҷо шунидаед, ки дар Амрико аз рӯи эҳсоси миллатбадбинй ягон ирониро кушта бошанд, ё алайҳи онҳо гурӯҳҳое фаъол бошад. Ман фикр мекунам, ки масалан, ба ҷои пешниҳоди нота шумо метавонистед аз минбари мо истифода карда, вокуниши худро нисбата қатли тоҷикписар баён кунед.

Зафар Абдуллоев: Зикри он чизе, ки чанд маротиба дар ин ҷо гуфта шуд, яъне маводу мақолаҳои зидди тоҷикон гӯё, ки танҳо дар расонаҳои хабарии ғайридавлатии Русия пайдо мешаванд. Дар се моҳи охир ман дар Русия будам ва имконияти ҳар рӯз шинос шудан бо навиштаҳои аксари расонаҳои хабарии ин кишварро доштам. Метавон гуфт, ки танҳо се нашрияи Русия; «Новая газета», «Время новостей» ва маҷаллаи «The New Times» («Новое время») ба таври мусбат ва холисона дар бораи мардикорон баҳо медиҳанд ва ё умуман ба ин мавзуъ даст намезананд. Боқи аксари нашрияҳо ахбору маводи муғризона ва якҷонибаро нашр мекунанд. Ҳатто нашрияҳои маъруфи давлатие чун «Российская газета» ва ҳамчунин шабакаҳои телевизионие, амали РТР, ки шабакаи давлатист ва НТВ, ки аз ҷониби ширкати «Газпром» сарпарастӣ мешавад, аз ин истисно нестанд. Саволи дигар чунин аст, ки дар Нотаи сафорат аз макомоти кишвари мо даъват шуда буд, то ба нашрияҳои «Миллат», «Фараж», «СССР», ‘Нигаҳ», «ФК-Сарital таъсир расонанд. Дар ин бора журналистони мо чӣ фикр доранд? Ба ақидаи чониби Сафорат то чӣ андоза ин даъвати онҳо таъсирбахш аст ва чаро ба расонахои хабарии Русия низ чунин таъсиргузорӣ сурат намегирад?

Дмитрий Кабаев: Оё шумо медонед, ки сафорати Тоҷикистон дар Маскав хар моҳ ва баъзан вақт дар як моҳ ду маротиба ба мо нотаҳо менависад, Мо бори аввал аст, ки аз мокомоти точик хохиш намудем то ба расонахои хабари таъсир расонанд, пеш аз ин хеч гох ин корро накарда будем. Ин дафъа ба хулосае омадем, ки ҳамаи ин, яъне он навиштаҳои матбуоти точик як навъ беэҳтиромӣ аст ва аз ин хеле мутаассир хам шудем. Мо озодии баёнро дар Тоҷикистон фишор наовардаем, не, асло ин тавр нест. Мо танҳо аз ҳукуматдорони тоҷик, аниқтараш аз журналистон даъват намудем, то ин ҳолати бе ин ҳам мушкилу фоҷиавиро боз пурташаннуҷтар нагардонанд. Мо инро вазифаи худ донистем то ба ин роҳ алангаи ҷӯшонро хомӯш намоем.

Хуршед Ниёзов: Тавре ман гуфтам, дар ин бора фикр кардан зарур буд. Шумо метавонистед тамоми расонаҳои хабарии тоҷикзабонро ҷамъ намуда, мавқеъи худро муайян намоед ва медонистед, ки мо хам зидди скинхедҳо, зидди гуфтаҳои мақомдорони алоҳидаи ҳухумат ва ҳам зидди сиёсати Лужков ҳастем. Дар ин проблема на шумо гунаҳгоред ва на мо. Бояд мо мушкилотро ин ҷо муайян намоем ва бар зидди чунин рӯӣдодхо оянда ҳам мубориза барем.

Комил Магомедов: Ман бо Хуршед бо он розӣ ҳастам, ки дар ин ҳолат масъулиятро бар дӯши ҳукумати Русия набояд бор кард, ин кори ҳарду ҷониб аст. Ҳам Русия ва ҳам Тоҷикистон. Дар мавриди нота, ман мефахмам, шояд шумо нуктаи назари худро дошта бошед, метавонед дар бораи Русия фикру акидаи худро иброз намоед. Аммо байни гуфтани нуқтаи назар, ки метавонад хатто ғайриобективона бошад ва байни тахкир кардан фарқ аст. Дар расонаҳои хабарии Русия муайян кардан душвор аст, ки ба нишони Тоҷикистон таҳқирҳои рӯйрост равон карда мешавад. Дар омади гал бояд биғӯям, ки аз ҷониби Зафар он амале буд, дағал ва беадабона.

Зафар Абдуллоев: Комил, Шумо чанд маротиба аст, ки имрӯз дар мавриди кадом як таҳқир ишора мекунед, аммо ягон мисоли мушаххасе наовардед.

Комил Магомедов: Таҳқир дар ҳаққи намояндаи расмии давлати хориҷа.
Зафар Абдуллоев: Мисоли дақиқ биоред.
Комил Магомедов: Чи гуна мисол? Худи мазмуни навиштаи Шумо моҳияти таҳқирро дорад.
Зафар Абдуллоев: Ҷавоб ба Светличний, ки «агар сикнхедҳои рус ногаҳон сари ӯро бибуранд, моро ҳам ба ҳоли ӯ раҳм меояд?»- ро дар назар доред?

Комил Магомедов: Бале. Зафар, охир мову шумо хамон оҳанги тамасхурро хуб медонем… Шумо худатон медонед, ки дар кадом жанр шумо онро навишта будед.

Зафар Абдуллоев: Ман ҳамчун баранда ва мизбони ду ҷониб ин ҷо набояд ба ин мубоҳиса дохил шавам, аммо модоме, ки сухан аз мавқеъи журналистиям меравад, маҷбур мешавам, ки якчанд сухан бигӯям. Дар мавриди он ки гӯё дар расонаҳои хабарии Русия дар бораи кишвари мо иттилооти ғайри объективӣ нест. Қариб тамоми сомонаҳои интернетии он ҷо сарварон ва мардуми кишварҳои Осиёи Мйёнаро бадном мекунанд – Сеntrasia.ru, Forum.msk.ru ва дигарон, ки дар серверҳои ширкатҳои рус ҷо доранд. Хадамоти махсуси амниятии Русия дорои шӯъбаҳои махсуси мубориза бар зидди ҳама гуна ҷиноятҳаст, ҳатто ҷиноёти зиддикайҳониро метавонанд пешгири намоянд, аммо бар зидди он ҷинояткороне, ки ин ҷо аз аъмоли онҳо сӯҳбат мекунем, ягон чораи мушаххасе дида намешавад. Ба шумо дер боз мегӯям, ки агар чунин шуморед, ки ман шуморо ё намояндаи сафорати Шуморо таҳқир кардаам, метавонед ба суд даъво пешниҳод намоед. Чун роҳбарияти кишвари мо ба муқобили он сомонаҳо намехоҳад кореро амалӣ гардонад, ин маънои онро надорад, ки фаъолияти он сайтҳо барояшон писанд аст. Ман ба ҷаноби Светличний монанди он лаҳне, ки нотаи худро навишта буд, ҷавоб гардонидам. Ин шахс ҳиссиёти ман ва ҳиссиёти ҳамватанони маро таҳқир кард. Агар аз ҷониби вай нотаи изҳори таслият ва таассуф мебуд, мо ҳамон лаҳза онро нашр карда дастгирӣ менамудем, аммо мутаассифона чунин нашуд.

Комил Магомедов: Шумо фаҳмонда наметавонед, ки барои чӣ ин кор шуд. Дар он навиштаҳо ин хел набуд…

Зафар Абдуллоев: Дониста бошед, ки ягон ҷавоб ва маводи журналистони тоҷик эҳсоси миллатбадбинӣ надорад. Мо дар ин мизи мудаввар кӯшиши муайян кардани сабабҳои мушкилро мечуем ва ба хулосае омадем, ки мансабдорони алоҳидаи ду кишвар барои ҳал намудани мушкилот кӯмак намерасонанд. Ана маълум мешавад, ки боз яке аз чунин ашхосро ошкор намудем-ин иҷрокунандаи вазифаи сафири Русия дар Тоҷикистон Вячеслав Светличний, ки ба ҳали масъала кӯмак намерасонад, балки барои аланга гирифтани он ёрӣ мекунад. Ана ҳамин гуна хулоса худ ба худ пайдо шуда истодааст.

Толибшоҳи Сайидзода: Нотаро, шояд, на як В. Светличний танҳо қабул кардааст. Ман бо Хуршед розӣ ҳастам, шумо метавонистед сармуҳаррирони «Фараж», «Миллат», «СССР», «Нигоҳ»-ро даъват карда мегуфтед, ки бачаҳо биёед якҷоя нишаста, чой нӯшида вазъиятро муҳокима намоем. Нота ҳам даркор намешуд, ҳамаи ин ба шумо 30 сомонӣ меафтид, яъне сари як пиёла чой шояд мо ба мувофиқа мерасидем. Аммо ба ҷойи ин шумо пахши Нота ва тахдиди моро пеш гирифтед.

Комил Магомедов: Нуқтаи назари худро баён намоед, аммо иттилооти бардурӯғро додану таҳқир кардан лозим нест. Ана бигирем газетаи «Миллат»- ро, дар саҳифаи аввали он свастика (тамғаи фашистон), нишони давлати Русия ва Путин, нафари дуввуми Русия тасвир мешаванд, ин таҳқири рӯйрост аст, беэҳтиромӣ ба нишонаи давлатй аст. Ин моро ба навиштани нота таҳрик дод.

Толибшоҳи Сайидзода: Пас вақте ки матбуоти Русия каллаи харро дар сари тоҷик мегузоранд, ин барои мо қабул аст? Оё тоҷик хар аст? Ман дар бораи барномаи «Наша Раша» гуфта истодаам.
Лидия Исамова: ТНТ-ин шабакаи хусусӣ аст.
Толибшоҳи Сайидзода: «Миллат» чӣ, магар он нашрияи мустақил нест?

Хуршед Ниёзов: Мана ҳамин Хадамоти амниятии Русия тавонистанд, ки Шамил Басаевро бикушанд, Салман Радуевро дастгир намоянд, дар кадом як ғорҳое онҳоро пайдо карданд. Аммо барои чӣ бошад, ки ҳукумати Русия скинхедҳои свастики фашистӣ доштаро, ки дар зери бинияшон гашта истодаанд, дошта наметавонанд. Онҳо ҳар рӯз амалҳои манфури худро гузаронида истодаанд, намойиш барпо мекунанд, аммо ҳеҷ кас қудрати онҳоро ҷазо доданро надорад.

Комил Магомедов: Дар он ҷо наметавонанд, ки ҳар он касеро, ки мӯза дорад, ҳар он касе ки тоссар аст, дошта ҳабс кунанд. Бояд маълумоти исботкунандаро ҷамъ намуд. Мана шумо мегӯед: «Намехоҳед бо мо ҳамкорӣ намоед», вале инро чӣ гуна метавон фаҳмид, ки «СССР» барин газетаҳо фаъолияти худро аз танқид кардани беасоси Русия оғоз мекунанд.

Зафар Абдуллоев: Саволи охирин. Ба назари шумо чи сабақе метавон бардошт аз ин муноқишаҳо ва мубоҳисаҳо?

Дмитрий Кабаев: Чизи аз ҳама муҳим он аст, ки айни ҳол мо дар ин ҷо нишаста, масъаларо муҳокима карда истодаем. Муҳим он аст, ки ҳамдигарфаҳмӣ бикунем. Мо мехостем, ки матбуоти тоҷикзабон андешаву афкори зидди Русияро ривоҷ надиҳанд. Мо ба ин манфиатдор нестем, чй гунае ки набошад Тоҷикистон ба ҳар ҳол шарики стратегии мо аст. Мо инро дар он корҳое, ки амалӣ шудаанд, мебинем. Умедворем, ки ин якумин мулоқоти мо охирин нахоҳад шуд. Албатта, мо бояд зуд-зуд бо ҳам вохӯрда маслиҳат бикунем, шояд ки мо дар ин масъала ба андозаи зарурӣ диққат надодаем.

Толибшоҳи Саӣидзода: Тавре ки дар масали Крилов омадааст: «Пеши қудратманд ҳамеша камкувват гунаҳгор аст». Ман медонам Тоҷикистони ман давлати камқувват аст ва шумо ҳам гунаҳгор донистани моро идома медиҳед. То он даме ки як тоҷикро дар Русия мекушанду азият медиҳанд, мо ором намешинем ва дар ин бора менависему мегӯему масъалагузорӣ мекунем.

Дмитрий Кабаев: Албатга, ин ҳуқуқи шумост.

Лидия Исамова: Фикр мекунам ба сафорат лозим аст, ки ба вазорати хориҷа, вазорати иттилооти Русия муроҷиат намояд, барои он ки расонаҳои хабарии Русия ба тахҳири тоҷик ва тоҷикро чун симои таҷовузкор, ҷинояткор ва нашъаманду нашъаҷаллоб ҷилва додан хотима бахшанд. Мо, журналистони тоҷик ҳам, бояд каме объективона бошем, барои он ки нашри чунин мавод оқибати хуб надорад. Мо ба ҳар ҳол аз Русия вобастагӣ дорем, дар бунбасти ҷуғрофӣ ҳастем. Аз тарафи дигар вазората хориҷа ва хукумати мо дар бораи он мардикорони кушта шудаамон кариб фикре намекунанд. Тахқири тоҷики мо аз кишвари худамон огоз мешавад, аз фурӯдгоҳ ва истгохи роҳи охани Душанбе, ки дар он ҷо масъулини ниҳодҳои марбута ба тахқиру тахдиди мо оғоз мекунанд. Ин бисёр бад аст, вақте ки тоҷикон хамдигарро таҳқир мекунанд ва муттахид нестанд.

Хуршед Ниёзов: Дар ин масъала тавре ки мо аллакай дар рӯзномаи худ навишта будем, мансабдорони алоҳида ё гуфтан мумкин аст гурӯхҳои алоҳида гунаҳгоранд. Мо мехоҳем, ки овози моро шунаванд. Агар овози мо шунида мешуд, мо он гуна сарлавҳаҳои фарёдкунандаро истифода намекардем. Фикр мекунам, ҳарду ҷониб якдигарфаҳмиро мехоханд. Аз ин хотир мо бояд аз тарики нишастҳо ва муколама ҳар як рӯйдоду мушкилоте, ки пеш меояд ва дар ҳамбастагӣ муҳокима намоем.

(Бознашр аз «Миллат» ва «Фараж»)

Тоҷики мусалмон, ё мусалмони тоҷик?

Сайидюнуси Истаравшанӣ, коршиноси фалсафа ва ҳикмати исломӣ

Яке аз масоиле, ки ҳалли дурусти он барои бештари андешмандон ва рўшанфикрони ҷомеаҳои мухталиф, минҷумла ҷомеаи Тоҷикистон, душвор ва дар бархе маворид, ҳалношуданӣ менaмояд, ташхиси он аст, ки робитаи дин (албатта муроди мо аз дин дар ин мақола, дини ислом мебошад) бо ҳувияти миллӣ чигуна аст?

Оё пойбандии мо ва шумо ба дине мисли дини мубини ислом ва ифтихори мо ба ин нисбат, бо мансуб будани мо ба миллат ва нажоде муайян, ки ҳамоно тоҷик ва ориёием ва зиндагиямон бо ҳифзи ҳувияти миллӣ ва нажодӣ, бо ҳам дар тақобул ва ҷамъношуданӣ аст, ё на, қобили ҷамъ аст ва мо дар айни ин ки мусалмон ва мултазим ба шариат ва ба он ифтихор ҳам кунем, метавонем пойбанд ба фарҳанги миллӣ ва нажодии худ бошем ва ин ду ҳеҷ таноқузе бо ҳам надоранд?

Мусалмони тоҷике ёфт мешавад, ки ба ин далел, ки мусалмон ва ба дини ислом нисбат дорад, чунин меангорад, ки бояд аз реша мункири ҳувият ва нажод бошад ва гумон мекунад, ки акси он, мунофӣ бо илтизомаш ба шариат аст. Ба назари ў, лозимаи илтизом ба шариати ислом, навъе пушт кардан ба нажоду ҳувияти миллӣ аст.

Дар муқобил, миллигарои тоҷике ҳам ҳаст, ки пойбандӣ ба шариат ва ифтихор ба дини ислом ва исломгаро буданро, навъе нодида гирифтани нисбати нажодӣ ва пойбандӣ ба фарҳанги миллӣ ва поймол сохтани ҳувияти миллӣ меангорад.

Асбоб ва авомили ҳар як аз ин ду пиндори нодуруст ва амал ба муқтазои он, ба назар мерасад, ё сарчашма дар тафсир ва бардошти ғалат аз мафоҳими зерин (1), ва ё андешаи зайл (2) бошанд:

  1. Чистии дин ва рисолати он, ҳувияти нажодӣ ва моҳияти он, ташхиси дақиқи робитаи дин бо ҳувияти нажодӣ;
  2. Маҳдуд донистани ҳар дине ба марзҳои ҷуғрофии оварандаи он дин ва ин ки пазириши дини ў, ба маънои қабули фарҳанги миллӣ ва вуруд ба доираи нажодии ўст;

Дар ин мақола талош мешавад барои ҳар як аз ин андешаҳо рўшанӣ андозем ва собит намоем, ки дидгоҳи саҳеҳ (ба назари нигоранда) дар ин мавзўъҳо кадом аст.

Дин ва нажод ва робитаи онҳо бо якдигар

Ҳар инсоне, бо омадан ва по ба арсаи ҳаёт гузоштан дар ин дунё, бо ду воқеият рўбарўст: яке ин ки ў мансуб ба як xиттаи ҷуғрофиёии муайянест, ки дар он зода шуда. На метавонад худро аз он ҳита хориҷ донад ва на ин ки хештанро ғайр аз он нажоде ангорад, ки дар он ҳита зиндагӣ мекунанд. Зеро ихтиёри ҷуғрофиё ва ё нажод ва миллати муайне барои худ, хориҷ аз доираи ихтиёроти ўст. Воқеияти дигар ин ки ў хештанро мавҷуде меёбад, ки ҳақҷў, ошиқи ахлоқи писандида ва некў ва мутанаффир аз ахлоқи нописанд ва бад, адолатхоҳ, зулмситез, озода, маҷзуби зебоиҳо ва манфур аз зиштиҳост. Дар ин воқеият (яъне воқеияти дуюм) инсон хештанро, бар хилофи воқеияти аввалӣ, соҳибихтиёр меёбад. Яъне ў ҳарчанд хештанро фитратан ҳақҷў ва ҳақхоҳ меёбад, вале ин ихтиёр барои ў муяссар аст, ки ба ҷои ҳақ, ботилро баргузинад. Метавонад ахлоқи некўро канор зада, ахлоқи бадро барои худ ихтиёр кунад. Ба ҷои адолат, зулмро баргузинад ва ҳоказо. Яъне бар хилофи хостаи фитраташ гом ниҳад. Донишмандон иттифоқи назар доранд, ки иллати ихтиёри инсон он чиро, ки хилофи хостаи фитрати солими ўст, хостаҳои шаҳавонӣ, худкомагӣ, худхоҳӣ ва хулоса худбинии инсон аст. Ў мехоҳад ҳама чиз аз они ў бошад. Мехоҳад беш аз дигарон аз додаҳои табиат баҳра гирад ва дигаронро барои худ тасхир намояд.

Хулоса, инсон бо ин ду воқеият рўбарўст.

Қуръони Карим, китоби осмонии мусалмонон, ин ду воқеиятро, бо расотарин баён ва шева табйин кардааст, ки шояд ҳеҷ мактаби ахлоқӣ ва ё дини дигаре ба андозаи ин китоби осмонӣ баён накарда бошанд. Қуръон мефармояд: «Эй мардум! Мо шуморо аз як мард ва як зан офаридем…» яъне асли ҳамаи шумо як мард аст, ки ҳамон Одам бошад ва як зан аст, ки ҳамон Ҳавво бошад. Сипас мефармояд: «Ва шуморо қавмҳо ва қабилаҳо қарор додем…» яъне шуморо миллатҳои гуногун ва қавмҳои мухталиф гардонидем. Ин ҳамон воқеияте аст, ки дар боло ба он ишора шуд ва инсон аз он ҷудоношуданӣ аст.

Ҳоло, савол ин аст, ки оё Худо наметавонист ҳамаро мисли ҳам қарор бидиҳад? Чаро якеро ориёнажод, дигареро соминажод ва… қарор дода? Ин савол вақте маъно дошт, ки агар мо нисбати нажодиро мояи бартарӣ ангорем. Аммо аз дидгоҳи худоӣ, нисбати инсон ба як қавму миллияти мушаххас (ки гуфтем ихтиёри ҷуғрофиё ва ё нисбати қавмӣ ва ё нажодӣ, дар доираи ихтиёроти инсон қарор надорад), ҳаргиз мояи бартарии ў бар инсони дигар намебошад. Яъне аз дидгоҳи худоӣ, наметавонад як ориёнажод (ки гузиниши чунин нажоде барои ў иҷборӣ буда, на ин ки ў бо ихтиёри хеш онро баргузида аст) бартар аз як соминажод бошад. Вагарна, бар адолати худоӣ ин ишкол ворид мегардид, ки чаро А-ро соминажод ва Б-ро ориёнажод қарор додӣ? Чаро адолатро риоят накардӣ (агар нажод мояи бартарӣ бошад)? Аммо бо вуҷуди ин, чунин тақсиме беҳикмат ҳам нест, Худо кори беҳуда намекунад.

Қуръони Карим дар идомаи ҳамин оят, бо ишора ба ҳикмати тақсими инсонҳо ба қавмҳо ва нажодҳои гуногун мефармояд: «Ва шуморо қавмҳо ва қабилаҳо қарор додем то (якдигарро) бишносед…», яъне нисбат ба ҳамдигар ошноӣ ҳосил карда бошед, вагарна дар сурати ҳамсон будани инсонҳо (ки ҳеҷ тафовуте миёни онҳо дар нажод, фарҳанг, забон, ранги пўст, одоту русум ва ғайра вуҷуд намедошт), аслан таоруф ва ошноӣ имконпазир набуд. Ҳама мисли ҳам, дуруст мисли ҳайвонот ва ё ҳашарот буданд. Дигар инсон будан маззае надошт. Аслан яке аз иллатҳои пешрафти инсонӣ он аст, ки бо якдигар тафовут дар нажоду фарҳангу амсоли инҳо доранд ва дар партави ҳамин ошноӣ ва тафовут аст, ки бар ҳамдигар сибқат меҷўянд. Ҳеҷ дину оине ва ё ҳеҷ мактаби дигаре наметавонад одамиро аз асли нажодӣ ва ё нисбати қавмияш ҷудо ангорад. Ҳеҷ кас, ба ин далел, ки пайрави дини муайянест, наметавонад пушт бар асли нажодӣ ва ё қавмии хеш намояд.

Аммо, агар аз дидгоҳи худоӣ, нисбати нажодӣ мояи бартарӣ нест, балки барои тамоюз ва ҷудоӣ аст, пас оё чизи дигаре ҳаст, ки мояи бартарии як инсон (новобаста ба нисбати нажодияш) бар инсони дигаре бошад?

Оре, ҳаст. Идомаи ҳамин оят ба ин асл низ ишора мекунад. Мефармояд: «Ҳамоно (бидонед, ки) гиромитарини шумо назди Худо, парҳезкортарини шумост» (Сураи Ҳуҷурот, ояти 13). Ин ҷо ишора аст ба ҳамон воқеияти дуюм, ки дар оғози баҳс ба он ишора шуд.

Тавзеҳ он ки таҳаққуқи зиндагии хуш барои навъи одамӣ, дар партави амал ба ҳамон хостаҳои фитрии инсонӣ аст. Ҳеҷ ду донишманде ёфт намешавад, ки дар ин маъно бо ҳам ихтилофи назар дошта бошанд, яъне ҳамагӣ иттифоқи назар доранд, ки бо ҳақ будан ва дар канори ҳақ қарор гирифтан (чи дар заминаи фикру андешаи ҳақ ва чи дар маҷоли амалкарди ҳақ), чун муқтазои фитрат аст, матлуби одамӣ аст. Адолатхоҳ ва зулмситез будан, озода зистан ва ҷуз Худо бардаи дигарон набудан, зебоиро баргузидан ва бар зиштӣ пушт кардан, ҳамаи инҳо чун ба муқтазои фитрат аст, матлуби одамӣ аст. Ва зиндагии хуш ва саодатманд барои фард ва ҷомеа он ҷо аст, ки тибқи ҳамин усул зиндагӣ намоянд. Ва ҳамон тавре ки гуфта шуд, ҳарчанд одамӣ хоҳони чунин зиндагие аст, аммо ғаризаи худхоҳӣ ва худбинии ў монеъ аз он мешавад, ки тибқи он амал намояд. Зеро аҳёнан чунин мешавад, ки инсон агар ҷониби ҳақро баргузинад, зиндагӣ барояш талх мегардад, ки ин бо ғаризаи роҳатталабии ў созгор нест. Агар ҷониби адолатро рияот намояд ва бо зулму ситам мубориза кунад, бояд бо ҳазорон душвориҳо ва сахтиҳо рўбарў гардад ва ҳоказо.

Ин ҷо аст, ки пои дин ба майдон меояд. Дин аст, ки роҳ ба сўи андешаи ҳақро нишон медиҳад. Дин аст, ки адолат ва таҳқиқи он дар ҷомеаро рисолати аввалин дараҷаи худ дониста мефармояд: «Мо паёмбаронро ҳамроҳ бо далелҳои рўшан фиристодем ва ба ҳамроҳи эшон китоб ва мизон (тарозуи арзёбии ҳаққу ботил) фурў фиристодем то мардум ба адолат ба по хезанд…» (сураи Ҳадид, ояти 25). Дин аст, ки мо ва шуморо водор мекунад пайрави ҳақ бошем, адолатро риоят кунем, ҷониби мазлум ва бар зидди золим биистем, зебоиро дўст ва аз зиштӣ гурезем. Дин мегўяд: ҳарчанд дар канори ҳақ истодан ва адолатхоҳ будан ва бар алайҳи зулм қиём кардан, талхиҳо ва душвориҳое бароят дар ин дунё меоварад, аммо ту бояд ба он амал кунӣ, ки агар чунин кардӣ, пеши Худо (ки офаридгори туст) гиромӣ ҳастӣ ва аз дигарон мақоми бартаре дорӣ. Илова бар он, дар охират низ, подоши некў насиби ту хоҳад шуд. Ин аст маънои «гиромитарини шумо назди Худо, парҳезкортарини шумост». Зеро амал ба он чи гуфта шуд, ҷуз бо тақво пеша кардан муяссар нест. Аслан маънои тақво ва парҳезкорӣ ҷуз ин нест, ки ба он чи – аз ҳаққу адолат – ки Худо дастур фармуда амал намоӣ ва аз он чи – аз ботилу зулму гуноҳ – ки Худо аз он наҳй фармуда даст бикашӣ.

Ба ҳамин ҷиҳат аст, ки дар таърифи дин (манзури мо дини ислом аст) омада: «Дин, оине аст дорои андешаҳои дуруст ва мутобиқ бо воқеъ (яъне ҳамон ҳақ), ки рафторҳое (аз рафтори ҳақ, адолат, зулмситезӣ ва ғайра)-ро мавриди тавсия ва таъкид қарор медиҳад».

Пас натиҷа ин шуд, ки мо бо ду воқеият рўбарў ҳастем, ки аз ҳар дуи онҳо гурезе надорем: яке нисбат доштани мо аст ба нажод ва қавмияти муайяне, ки дорои фарҳанг, забон, ранги мушаххас ва ғайра аст ва аз дидгоҳи худоӣ, ин нисбат ҳаргиз мояи бартарии мо бар дигарон намебошад, аммо дар айни вақт, лозимаи инсон будан ва зиндагии мо аст. Ва дигар он ки лозимаи зиндагии хуш ва саодатманд доштан, амал ба муқтазои фитрат аст (яъне ҳамон воқеияти навъи дуюм) ва дин, барангезонанда ва таҳаққуқбахшандаи чунин зиндагие аст. Аслан дастуроти дин, ҳамон муқтазаёти фитрати мост: «Пас, дар ҳоле ки яктопараст ҳастӣ, рўи худ овар ба сўи дин; ҳамон фитрате, ки Худо мардумро бар он сиришта аст…» (Сураи Рум, ояти 30).

Бинобар ин, ҳаргиз ҷоиз нест, ки диндоре ба далели диндорияш, нисбати нажодӣ ва милли худро инкор кунад ва ҳам, дуруст нест, ки миллигарое, диндорӣ ва пойбандӣ ба шариат ва исломгаро буданро, навъе рў гардондан аз асли нажод ва фарҳанги миллӣ ангорад.

Мусалмон будан, лузуман араб будан нест

Масъалаи дуюм, ки гуфтем яке аз авомили ин пиндори нодурусти бархе аз миллигароён, ки пойбандӣ ба шариати ислом ва исломгаро буданро мутаноқиз бо ҳифзи ҳувияти нажодӣ ва миллӣ меангоранд, ин аст, ки эшон ҳар динеро ба марзҳои ҷуғрофии оварандаи он дин маҳдуд дониста ва пазириши дини ўро, ба маънои қабули фарҳанги миллӣ ва вуруд ба доираи нажодии ў мепиндоранд.

Ба назари онон, дине, ки ҳазрати Муҳаммад (с) овардааст, бояд дар ҳитаи ҷуғрофие қарор гирад, ки ў дар он зиндагӣ мекарда. Дине, ки ҳазрати Исо (а) овардааст, бояд маҳдуд барои Бани Исроил, ки ҳамон яҳуд ҳастанд бошад. Ва дине ҳам, ки мо (тоҷикон) бар он пойбанд бошем, мебоист ҳамон дине бошад, ки Зардушт оварандаи он аст. Ва ҳар гоҳ диданд касе дам аз ислом занад ва ё шиори исломӣ сар диҳад, зуд қазоват мекунанд, ки ту хоҳони пиёдасозии фарҳанги араби бодиянишин дар сарзамини моӣ.

Агар ба рисолати дин, ки дар баҳси боло онро тавзеҳ додем таваҷҷўҳ шуда бошад, посухи чунин пиндори нодуруст ҳам рўшан мешавад. Зеро ки сару кори дин, бештар бо ботину замири инсон аст то зоҳири ў. Кори дин ин нест, ки масалан таъйин намояд мо чӣ забоне дошта бошем. Дин бароямон таъйин намекунад, ки чӣ ранге дошта бошем. Дин барои афрод мушаххас намекунад, ки чӣ либос ва чӣ навъ хўроку пўшок дошта бошанд.

Дин мегўяд: андешаи ҳақ бар сар дошта бош, кирдору рафтори ҳақро пеша кун, адолатро риоя ва бо зулму ситам дар ситез бош, ахлоқи некўро анҷом ва аз ахлоқи бад дурӣ гузин, ҷазби зебоӣ ва аз зиштӣ гурез ва ҳоказо. Ва чунин мафоҳиме, хостгоҳи ҳар инсоне новобаста аз нисбати нажодӣ ва милии ў мебошад. Бар ҳамин асос аст, ки мебинем дини ҳақ зуд дар дилҳо ҷо мегирад ва афрод бо ихтиёри хеш ба сўи он мешитобанд. Бар хилофи пиндори бархе аз ғаразварзон, ки мепиндоранд ислом ба зўри шамшер интишор ёфтааст, мардуми он замон, чӣ форсӣ бошад ва чӣ румӣ ва чӣ ҳабашӣ бошад ва чӣ арабӣ, гумшудаи худро дар маорифи дини мубини ислом пайдо карданд. Диданд, ислом ҳамон мегўяд, ки фитраташон мунодии он аст. Аз ин рў, соҳибихтиёрона рў ба сўи он оварданд ва касе эшонро маҷбур ба пазириши дин нанамуд. Албатта мо мункири ин ҳам нестем, ки бархе аз хулафои умавӣ ва ё аббосӣ, бар хилофи дастуроти исломӣ, дар манотиқе (минҷумла минтақаи Мовароуннаҳр) аз силоҳи шамшер ҳам дар бархе маворид баҳра ҷустанд, ки албатта ин амал, ҳеҷ алоқае ба асли интишори ислом надорад.

Ва шоёни зикр аст, ки ислом дар оғози даъвати хеш, аз ҷониби худи арабҳо беш аз қавмҳои дигар мухолифат дид. Ва ягона ҳуҷҷати мухолифати аъроб бо ин дини навзуҳур ин буд, ки мегуфтанд: Ту (Муҳаммад) дине овардаӣ, ки бо фарҳанги обову аҷдоди мо ҳеҷ созгорӣ надорад. Яъне лозимаи пайравӣ аз дини ту, пушт кардан ба расму одоти падарони мост. Дар Қуръон мехонем: «Мушрикон (дар посухи даъвати Паёмбар (с) ба сўи дини ислом) гуфтанд: «Мо падаронамонро бар оине ёфтем ва мо бар осори эшон роҳёфтагонем» (Сураи Зухруф, ояти 22).

Агар он чи бархе имрўз мегўянд, ки дини ҳазрати Муҳаммад (с) тибқи одоту русуми аъроб буда, дар ин сурат шоиста бар мушрикон ин буд, ки пеш аз дигарон ба ин оин мегаравиданд ва намегузоштанд дигарон бар онҳо дар гароиш ба дини ислом пешдастӣ намоянд.

Ҳоло, шоҳиде аз таърих бар он чи гуфтем меоварем, то рўшан гардад, ки рисолати дини ислом чӣ будааст ва пойбандӣ ва исломгаро будан, ҳеҷ мунофоте бо нисбат доштани мо ба қавму нажоди мушаххасе надорад.

Вақте гурўҳе аз мусалмонон ба ҷиҳати фишори сахте, ки аз сўи Қурайш ба онон ворид мешуд ба сарзамини Ҳабаша (Эфиопияи имрўз) сафар намуда ва подшоҳи он сарзамин бар эшон паноҳ дод, гурўҳе аз мушрикони араб ба ҳузури Наҷҷошӣ (подшоҳи Ҳабаша) расида, аз ў хостанд то мусалмононро бар кишварашон баргардонад. Раиси ин гурўҳ хитоб ба Наҷҷошӣ гуфт: «Зимомдори мўҳтарами Ҳабаша! Гурўҳе аз ҷавонони тоза ба даврон расида ва сабукмағзи мо, даст аз равиши ниёкон ва гузаштагони худ кашида ва ба нашри оини дигаре иқдом кардаанд, ки на бо оини расмии кишвари Ҳабаша (ки масеҳӣ аст) татбиқ мекунад ва на бо оини падарону ниёкони худашон. Ин гурўҳ ахиран ба ин кишвар паноҳанда шудаанд ва аз озодии ин мамлакат суистифода мекунанд. Бузургони қавми онҳо, аз пешгоҳи мулукона дархост мекунанд, ки ҳукми ихроҷашонро содир фармоед, то ба кишвари худ бозгарданд…»

Он гоҳ зимомдори Ҳабаша ба Ҷаъфар ибни Абўтолиб (ки риёсати гурўҳи мусалмонони паноҳандаро бар ўҳда дошт) рў карда ва гуфт: «Чаро аз оини ниёкони худ даст бардоштаед ва ба оини ҷадиде, ки на бо дини мо татбиқ мекунад ва на бо кеши падарони худ, гаравидаед?»

Ҷаъфар ибни Абўтолиб чунин посух дод: «Мо қавме будем нодон ва бутпараст, аз мурдор иҷтиноб намекардем, пайваста ба гирди корҳои зишт будем, ҳамсоя пеши мо эҳтиром надошт, заифу нотавон маҳкуми зўрмандон буд, бо хешовандони худ ба ситеза ва ҷанг бармехостем. Рўзгоре ба ин минвол будем, то ин ки як нафар аз миёни мо, ки собиқаи дурахшоне дар покӣ ва дурусткорӣ дошт, бархост ва ба фармони Худо моро ба тавҳид ва яктопарастӣ даъват кард ва ситоиши бутонро накўҳида шумурд ва дастур дод дар баргардондани амонат (ба соҳибонаш) бикўшем ва аз нопокиҳо иҷтиноб варзем ва бо хешовандон ва ҳамсоягон хушрафторӣ кунем ва аз хунрезӣ ва омезишҳои номашрўъ ва шаҳодати дурўғ, хиёнат дар молҳои ятимон ва нисбат додани занон ба корҳои зишт дур бошем. Ў ба мо дастур дод: намоз бихонем, рўза бигирем ва молиёти сарвати худро бипардозем. Мо ба ў имон оварда, ба ситоишу парастиши Худои ягона бархостем ва он чиро ҳаром шумурда буд, ҳаром ва ҳалолҳои ўро ҳалол донистем. Вале Қурайш дар баробари мо қиём карданд ва рўзу шаб моро шиканҷа доданд, то мо аз оини худ даст бардорем ва бори дигар сангҳо ва гилҳоро бипарастем, гирди нопокиҳо ва зиштиҳо биравем. Мо муддатҳо дар баробарашон муқовимат кардем то он ки тобу тавоноии мо тамом шуд. Барои ҳифзи оини худ, даст аз молу зиндагӣ шуста, ба хоки Ҳабаша паноҳ овардем. Овозаи додгарии зимомдори Ҳабаша, басони оҳанрабо моро ба сўи худ кашонид ва акнун низ ба додгарии ў эътимоди комил дорем». (Ал-комил фи ат-таърих, ҷ 2, с 54-55, Таърихи Табарӣ, ҷ 2, с 73).

Он гоҳ зимомдори Ҳабаша фармуд: «Гуфтори Паёмбари инҳо ва он чи ки Исо овардааст, аз як манбаи нур сарчашма мегиранд…» Он гоҳ хитоб ба мушрикон гуфт: «Биравед, ман ҳаргиз инҳоро ба шумо таслим нахоҳам кард». (Ҳамон манбаъ)

Пас, бубинед усуле, ки Ҷаъфар ибни Абўтолиб ба унвони дин матраҳ мекунад, иртиботе ба ҳувияти нажодии аъроб надорад, балки дар воқеъ барномае аст ҷиҳати таҳқиқи зиндагии саодатманд дар сатҳи фард ва ҷомеа ва қобили пиёда шудан барои ҳар қавм ва нажоде, новобаста ба нисбати нажодии вай. Агар дар сарзаминҳои мо дар он рўзгор ислом пазируфта шуд, барои таҳқиқи чунин зиндагонии саодатманд буд ва ин барномаи зиндагӣ, ҳеҷ мунофоте бо чигунагии нажоду фарҳанги ҳоким дар он рўзгор дар ҷомеаи мо надошт. Бар ҳамин асос буд, ки ҷомеаи мо дар он айём, дар айни ҳифозат бар ҳувияти нажодӣ ва забону фарҳанги ориёии хеш, бо рў овардан ба ислом ва пойбандии комил ба дастуроти шариати муқаддаси ислом, пешоҳанги тамоми башарияти он рўз гардиданд. Ҷамии бузургони мо, чӣ дар заминаи сиёсат ва чӣ дар маҷоли донишу маърифати дунявӣ ва чӣ дар майдони адаб, дар айёме буруз кардаанд, ки мо тоҷикон (ва ё худ форсҳо) зери ливои дину шариати ислом ба сар мебурдем. Форобӣ, Ибни Сино, Берунӣ, Хоразмӣ, Рўдакӣ, Фирдавсӣ, Носири Хисрав ва садҳо абармардони мо, дар айни пешоҳангӣ дар маҷоле, ки тахассус дар онро доштанд, аз донишмандон дар майдони илму маърифати динӣ ҳам ба шумор мерафтанд. Ҳаргиз аз забони ҳеҷ як аз онон шунида нашудааст, ки исломро мутаноқиз бо ҳувияти нажодӣ ва ё фарҳанги куҳани порсии хеш муаррифӣ кунанд. Албатта ногуфта намонад, ки уламои диние ҳам, ки имрўз ҷамии мусалмонон ба онон ифтихор мекунанд, аксарашон аз нажоди мост. Магар амсоли Имом Абўҳанифа, Имом Бухорӣ, Имом Муслими Нишопурӣ, Абўдовуди Сиистонӣ, Насоӣ, Табарӣ, Абўсолеҳи Хуҷандӣ, Мирсайид Алии Ҳамадонӣ, Баҳоуддини Нақшбанд, Мавлавии Румӣ, Ҳофизи Шерозӣ ва садҳо, балки ҳазорон донишмандони улуми динӣ, аз аъробанд?

Оё мо замонеро суроғ дорем, ки дар он боиззаттар, бошарафтар ва боиқтидортар аз замоне бошем, ки дар он, ислом дар миёни мо комилан пиёда мешуд?

Ифтихори мо бо давлати Сомониён, на танҳо ба ин ҷиҳат аст, ки забону фарҳанги порсӣ дар он побарҷо буд (ва Амир Исмоил ифтихор дошт, ки аз сулолаи Сосониён аст), балки ба ин ҷиҳат ҳам мебошад, ки шариати ислом, беш аз ҳар ҷои дигар (ҳатто аз маркази хилофат) дар ин сарзамин пиёда буд. Нақл аст, ки Амир Исмоил ҳеҷ иқдоме бидуни машварат бо Имом Абўҳафси Бухорӣ (ки муфтии он диёр ба шумор мерафт) намекарда. Ба нақли Наршахӣ, бештари умарои сомонӣ, афроди пойбанд ва мултазим ба шариати ислом буданд. Дар бораи онҳо, он чи дар бораи бархе аз хулафои арабӣ, ки афроди фосиқ ва шаробхор буданд, нақл нашудааст.

Ба ҳар ҳол, ин ҷо суханро поён мебахшам ва аз хонандагони азиз хоҳиш ба амал меоварам назари худро дар ин мавзўъ иброз бидоранд. Вассалому алайкум ва раҳматуллоҳ!