Рўзи душанбе, дар шаҳри Абарканд…

Навиштаи ҳамандеш АРИЁРОМ

Пажӯҳиш дар таърихномаҳо ва манобеъи мавҷуд ин натиҷаро медиҳад, ки шаҳраки Ваҳдат дар садаҳои миёна Андиён (Ҳаким Фирдавсӣ онро дар «Шоҳнома» овардааст), то соли 1936 Янгибозор ва то соли 1991 Орҷоникидзеобод ном доштааст. Шаҳр ва ноҳияи Орҷоникидзеобод 25 декабри 1991 бо Қарори №476 Шӯрои Олии ҶШС Тоҷикистон Кофарниҳон номида шуд, аммо дар марти 2003 Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон номи шаҳру ноҳияро Ваҳдат гардонд.

Ин гуна номгузорӣ хилофи суннати номгузории тоҷикист, зеро мафҳумҳои муҷарраде чун дӯстӣ, бародарӣ, иттифоқ, ваҳдат ва ғайра бе пасванди маконсоз наметавонанд номи ҷое бошанд. Аз ин ру агар номгардонон вожаи гурҷӣ-тоҷикии Орҷоникидзеободро намуна мегирифтанд ва шаҳрро Ваҳдатобод меномиданд, номҷои тоҷикие сохта буданд ки ҳам хушоҳангтар асту ҳам маъное дорад. Ҳамчунин метавонистанд ки дар пайрави аз раванди эҳёи номҳои бостонӣ ва бо дар назар гирифтани шароити маҳаллӣ ва вижагиҳои ҷуғрофиёӣ ин шаҳрро Андиён номанд.

Вожаи “Андиён” шояд бозмондаи вожаи ҳиндуэронии “hind-” ба маънои “рӯд” бошад. Аммо беҳтарин ва муносибтарин ном барои ин макон Кофурниҳон аст зеро баргирифта аз номи рӯдест ки дар таркиби обаш кофур (моддаи хушбӯи сафедранг) дорад ва шаҳри Ваҳдат дар канори он ҷойгир аст.

Бисёре аз ободиҳову сарзаминҳо номи худро аз номи рӯде гирифтаанд ки дар канори он ҷойгир шудаанд. Чунончи, Ҳиндустон номашро аз номи рӯди Ҳинд гирифта ки бозмондаи ҳамон вожаи “hind-” аст ва эрониёни бостони ин рӯдро Ҳинд ва ҳиндиёни бостони Синд меномиданд.
Яке дигар аз номҷойҳои таърихй, ки маҷлисиён аз нақшаи Тоҷикистон зудудаанд, Дарбанд аст. Ин ободй басе пештар аз Кофурниҳон падид омада ва нақши муҳимеро дар таърихи мардуми тоҷик доштааст. Дарбанд дар садаҳои миёна диже будааст ки ҳамроҳ бо дижу девори шаҳри Рашт роҳи Тоҷикзаминро бар руи туркон мебастааст ва номаш низ гувоҳи ин аст: “Луғатномаи Деҳхудо” дарбандро “қалъа ва ҳисор”, “фосилаи миёни ду вилоят”, “марз” ва “садд” гуфтааст.

Дарбанд дар гузашта қалъа ва ҳисоре будааст ки садди роҳи турктози кирғизҳо буда ва фосилаи миёни ду вилоят – Рашт ва Дарвоз – аст. Аммо маҷлисиёни тоҷик ин пешина ва маъноҳоро нодида гирифта, Нурободаш номиданд ки ҳеҷ рабте ба шароити маҳаллӣ ва вижагиҳои ҷуғрофиёӣ ин шаҳрак надорад.

Дигар намунаи нодонии маҷлисиёни тоҷик номи кунунии шаҳраки Нов аст, ки 21 ноябри 2003 бо қарори Маҷлиси Миллии Маҷлиси Олии Тоҷикистон Спитамен номида шуд. Шояд маҷлисиён мехостанд, ки бад-ин номгузорй ёди сипаҳсолори суғдиро зинда кунанд ки барои озодӣ ва ободии меҳанамон дар ҷанг бо мақдуниҳо ҷонсупорй карда буд. Аммо гумон накунам, равони он шаҳиди меҳандӯст аз ин номгузории бозмондагонаш хушнуд шуда бошад. Зеро маҷлисиён Новро ба забони юнонӣ Спитамен номиданд ки навишти юнонии номи суғдии Спитамана аст ва дар забони тоҷикӣ Спитамон мешавад. Як ҳарф ҳама заҳмати номгардониро беҳуда гардондааст.

Дере нагузашт ки 30 сентябри 2004 Ҳукумати Тоҷикистон бо дархости Маҷлиси вакилони ВМКБ деҳистони Барӯшони Рӯшонро «Назаршо Додхудоев» номид. Мусаллам аст ки ному ёди устод Назаршо Додхудоев шоистаи ёдбуду посдошт аст, аммо маълум нест, ки чаро маҷлисиёни Бадахшон номи таърихии Барӯшонро хуш надоштаанд? Бар-Рӯшон – гунаи дурусти ин номҷо – шароити маҳаллӣ ва вижагиҳои ҷуғрофиёии ин деҳаро ошкор мекунад, ки вокеъан як канораи Рӯшон аст.

Ду деҳаи Бар-Рӯшон ва Дер-Рӯшон (гунаи дурусташ «Зер-Рӯшон» ба маънои Рӯшони Поён аст) номҷойҳое ҳастанд ки аз гаҳи бостон то кунун замон расидаанд. Аммо Барӯшонро «Назаршо Додхудоев» номидан хилофи ақли салим ва қоидаҳои номсозии таърихӣ аст, зеро дар фарҳанги номгузории тоҷикӣ “исмҳои хос бе пасванди номҷойсоз наметавонанд маконноме бошанд”. Гузашта аз ин ки ин гуна номгардонӣ номҷойҳои бостониро мезудояд, ки гувоҳи гӯёи таърихи ҳазорсолаи маҳалланд.

Ҳамакнун номгузорӣ ва номгардонӣ барои Тоҷикистон чандон масъалаи муҳим шояд набошад. Аммо агар зарурате пеш ояд қабл аз ҳама бояд аз номи расмии Бадахшон - ВМКБ - вожаи “Кӯҳистон” бурида шавад. Хандаовар аст ки дар кишваре ки 93 дарсадаш кӯҳсор аст як вилояташ ба кӯҳистон номбардор бошад. Дигар ин ки ин вилоятро русҳо Бадахшон номида буданд ва ҳадафашон кандани Бадахшони Афғонистон ва пайвастани он ба Шӯравистон буд. Мардуми бумии ин вилоят имрӯз онро Помир мехонанд ва беҳтар аст ки ВМКБ расман Помир номида шавад.

Ҳамчунин қаторкӯҳи Пётри Кабир бояд Вахиё, пиряхи Федченко - Лозур (мардуми маҳаллӣ пиряхро лозур мегӯянд), Ҷиргатол - Кумед (номи бостонии ин ноҳия), Қарокӯл - Тиракӯл (”тира” дар тоҷикӣ бо “тер” дар шуғнӣ ва “тор” дар рӯшонӣ ба маънои “сиёҳ” аст), Оқсу - Сапедоб, Қизилсу - Сурхоб, Қурғонтеппа – Хуталканд ва Колхозобод – Ҳалевард, Яхсу - Яхсой номида шавад.

Агар рӯзе зарурате пеш ояд, ки номи Душанберо баргардонем, зеро номи рўзи ҳафта дар паҳлуи номи пойтахт ҳамеша ихлол ба миён меорад, пешниҳод мекунам, ки Абарканд ном гирад. Ин ном аз ду бахш сохта шудааст: “абар” ва “канд” ки реша дар вожаҳои авестоии «upairi» ва «kantha» доранд. “Абар” ба маънои “бартар”, “болотар”, “беҳтар” ва “баргузида” аст. “Канд” маънои “ободӣ” ва “шаҳр”-ро дорад ки дар гузашта дар номгузории шаҳру рустоҳои Тоҷикзамин корбурди фаровон дошт. Барои намуна номҳои бостонии Мароканд, Пайканд, Панҷаканд, Бунҷикат, Хуҷанд, Чимканд, Вобканд ва Хӯкандро овардан басанда аст.

Чунон ки медонед, номи кунунии пойтахти кишварамон ёдовари он бозорест, ки рӯзҳои душанбе дар ҷои шаҳри имрӯза баргузор мешудааст. Азбаски ин ҷойро «душанбебозор» мегуфтанд, деҳкадае, ки бо гузашти замон дар ҷои «душанбебозор» пайдо шуд, Душанбе ном гирифт ва бо амри тақдир пойтахти Тоҷикистон гашт. Ҳамзамон бояд ёдовар шуд ки дар замини кунунии Душанбе чанд шаҳраке ҷой дошт, ки бино бар додаҳои бостоншиносӣ беш аз 2300 сол пеш вуҷуд доштаанд.

Душанбе дар 84 соле ки ҷонишини Самарқанду Бухоро ҳаст, маркази маънавӣ, фарҳангӣ, сиёсӣ ва иқтисодии кишвари тоҷикон гашта ва сазовори доштани номи фарраҳманду бошукӯҳу ифтихорбарангез шудааст.

“Абарканд” номест наву суфтаву хушнаво, дорои намунаи таърихӣ ва ба маънои “пойтахт” ва “шаҳри бартару баргузида”, “ҷойгоҳи ҳукумату давлат”, “маркази кишвар” ва “дили Меҳан”.